장음표시 사용
61쪽
mi, ut Galenus sensiste videtur, sed potius actionem dc usu in artis medicae, qui certe longissimus est atque difficillimus propter tria illa monstra. quae Medico operanti octa
perimentum periculos,m, o luaticium dis eiD. Etenim habitus non est longus, propterea quod ex cognitione uniuersalium
theorematum ac praeceptorum comparatur, quae breui tempore addisci possunt. Iam vero cum pro habitu animi & notitia intellectus accipitur,aut pro quocunq; habitu,&quacunq; cognitione, apud auto-- res,sive scientia ea sit, siue habitus faciendi quidpiam, usurpatur: ut cum Galenus in lib.de constitutione artis, artem diuidit in contemplativam &activam: & Aristotis xto Metaphysicoriim, in eam quae in actio. ne, & eam quae in rerum contemplatione est posita. Aliquando etiam pro illo tantum animi habitu concipitur, qui circa res iniciendas versatur, & ab Aristot. sexto Ethicorum, a quatuor reliquis rationalis animae partis habitibus, mente videlicet, scientia, sapientia, & prudentia distinguitur. Cum igitur tot modis concipiatus ars,postrema tantum huius vocis notio,
62쪽
MWaesens pertinet institutum, qua vid Meta sortia dc caeteris habitibus dirimitur. Cognita notione harum vocum,conini templemur modo n/turam earum rerum,
quae his vocibus artis videlicet de scientiae, Se reliquarum specierum significantur rquandoquidem ea perspecta, facile nobis constare poterit, qua ratione inter se disserant, & quod in uestigatur, Iurripiadentia ars ne sit in scientia, an vero heutrum horum,perspicue ostendeturiquod sane factu--xxuve confido,si perpetuo ordine, & viaiquadam, nostra iniuriretur oratio. Exoris diar itura notisribus nobis & rebus ma.
avsestis, ex quibus caetera sua sponte et omnes homines qui iudicio & menis iant μεditi, emihi concessuros arbitror,
rurisprudentiam esse quandam actionem, aut cognitionem, vel ut signifieantius dicam , habitum cognostendi aut agendi. quemadmod am videreest in e teris omniis itas, cumcorporis tu animi affectionibus
quae praeditae sunt vi agendi &cote uia dic instendique. Mue igitur in
s . queuntemplatione occognitio hi
63쪽
bitusversctur,ad aliud resertur: resertur ara tem ad rem, quam Ves cognoscere, vel efficere conatur. Etenim quae omnino non
sunt, no cognoscimus: quae veris effici nequeunt,illa neque facere aggredimur. Nec solum refertur ad rem cognita inquaversatur, sed etia ad facultatem ex qua nasciatur omnis cognitio di actio & quemadmo. dum actio&cognitio ex facultate promuntur , ita necesse est facultate ab aliquo principio proficisci: quandoquidem haec tria necessario sese mutuo consequantur,actim facultas, dc substatia seu essentia: ut eodem
modo se habeat stibstantia ad facultatem, quo actio & cognitio ad rem eognitam de
. efficiendam. Cognitio enim &actio in dia sunt inter facultatem cognoscendi agendique, Sc rem cognitam & efficien- dam. Porro principium onanis facultatis,ut author est Aristor. in Physicis, duplex esse constat; alterum, quod cognoscit vel agit, alterum, quo quidpiam cognoscimus aut agimus illud compositum est, hoc efficiens vel forma: ut facultatis & actionis vi- . dendi,principium quod, &substantia quae, Videt, est totus oculus, quemadmodum
apprehesionis Socrates. Principium quin
64쪽
perficitur, solus est videndi humor crystallinus in oculo: apprehendendi, manus aut digiti, sic cognitionis principium itemque actionis, quod agit & cognoscit . est ipse homo cloquor enim de
ctione & cognitione,quae homini tantum, qua ten u s homo est com petit. Principium autem quo hane actionem & cognitionein efficit,est hominis anima . seu mens ratio a is particeps , cuius beneficio res aut es est,aut e fi ctas contemplatur. Sed haec anima multas habet vire , quas Aristotelesi siliquando arteν nominat,quarum sine in
se & auxilio nihil moliri oc emere γπι xestriuae eum multiplices sint atque diue se, fit ut diuersa agendi ratio , dc dissimilis cognoscendi modus nastatunquandoquia Gm facultas , di id quod ex facultate proficistitur, relativa sint, quorum ea vis est& na tura, ut alterum sine altero, aut con stitui,aut cognosci nequeati oc proinde ne
cessarium sit, uno eoxum diui , ac in sua membra disserentiasve diducto, altem quoque in sitas partes dirimi ac disting M. Anima ergo hom inis ut amor est Aristotili 6. Ethicorum,dua habet vires , altria,
65쪽
expertem: quae partitio non sensui tantum. Ω d dc rationi euidens est,atque idcirco nulla penitus demonstratione indigete videtur. Pars autem seu vis rationis expers, cubrutis animatibus homini communis est. quae eontinet facultates appetendi, sentiendi& vegetandi. Particeps rationis potestas, sola hominis est propria: quia proficiscitur a ratione & intelligentia. qua a caeteris animatibus homo distinguitur. Sed rationis particeps, eius deniq; expers, hu in telligi volo, id quod suapte natura, no cietate, communicationeve tale est. Nam rationale, aliquando capitur pro eo quod
rationi secietate iugi potest,eiq; subiici, de ratione regi atq; gubernari opponitur illi quod no potest parere rationi:quemadmodum dicere consueui mus, Vires concupiscedi de irascendi, esse facultates rationis participes. quia rationi recta de utilia prae stribenti obediunt, dc ex quibus animae viribus vi tutes eae , quae circa mores versariis tur. & κθ,-a G raecis appellantur, ortum trahunt. At sensum, imaginationem, dc tres illas vegetandi vires, quae ad nutriendum, augendum εc generandum animal vertinent, rationis expertes: quia fieri ne-
66쪽
quit,ut rationis imperio quandoque coerceantur. Aliquando vero rationale ad appellamus,quod suapte natura ratione prε-ditum est,quodque aliis praescribit quid sit faciendum, quid ve fugiendum, contem.
plandi dc cognoscend i ,eligendi fugiendique
vim natura in si am obtinens. Et hanc noistionem opponimus illi, qua quod sit a natura irrationale est, quodque ex alterius tantum arbitrio cognostit & agit, aut neutruliorum duorum, hoc est, quod neque sit apte vi, neque societate dc communicatione, ratione praeditu est, significatur.ἡRationale igitur & irrationale, ut nuper dixi, hie intelligi volo, quod suasebstantia tale est. Porro irrationalem animi vim, siue in sentiendo & fingendo, siue in appetitu posita sit, cum ad praesens institutum non pertineat, eonsulto praetereo: quandoquidem existimem, neminemusqueadeo indoctum esse, qui Iurisprudentiae habitum in ea animi parte inesse arbitretur, quae rationis non est compos; sedpotius nostri officii esse duco, illarum virium assessiones& habitus explicare, quae ratione praeditae sunt.& cognostendi vim obtinent: cognoscendi,inis
quain,quia voluntasti electio. cum in apis
67쪽
petendo versentur , ut superiores illae risetione earentes facultates, huc non pertianent. Harum autem omnium finis est.
veri inuentio, k declinatio falsi: quemas modum appetitu , boni adeptio. de fuga mali. Inuentio veri nihil aliud est, quam
cognitio rerum ut sunt,per affirmationem .ut negationem: utraque enim, tam assise mandoquam negando, verum aut falsum 'dieimus. Itaq; si cognitio assimilis est reta liis quae cognoscuntur, & res coisitae non sselum specie,sed dc genere sum diueris,c lfnitionem quinue,quae de qualibet re ha- letur dissimileesse neccsse est Nam quemadmodii inter se genere, quatuor senisum lobiecta distinguuntur, sonus videlicet, sa- lpor, doς- εc color, ita diuerses etiam esῆ- lciunt genere sensus: cuius rei signum quod parens rerum natura. dissimilia his mnib. fabrieata ementiendi instrumenta, ut quilibet id perciperet ac sentiret,ad quod ab eadem natura homini datus est. Ita quoque cum res quae cognoscuntur dissi- lmiles sint, ae specie& genere inter se dissi, ant, essicitur ut cognitiones quibus sin- lgulae apprehcnduntur, dc vires liu ficulta- l. tes animi ex quibus omnis cognitio pro
68쪽
LIBER PRIMUS. umanat, inter se longissimo interuallo di
stent. Rerum autem aliae sunt aecontingentes. Necessaria sunt, quae ian possunt aliter se habere. Contingereres sunt, quae aliter ac nunc sunt, eueniremcὀntin gere consueuerunt. Porro non possunt
litersese habere ea omnia . quae vel principia sunt necessaria, vel ex principiis necessariis gignuntur ue ex quibus quia colliguntur.& efficiuntur, propterea nece ria quoque vocantur. Aliter ea contingunt quae ex principiis contingentibus conficia untur , aut rerum contingentium Ipsismet sent principia. Principia rursus duplicia sunt, alia eunitionis, dc rei. Cognitionu principia sint, uniuersalia qua dam pronunciata , quae ad uniuscuiusque rei sognoscendami naturam, aut proprias eius anectiones, adhibentur ι Graeci inuti nominant. Rεi principia appello. quae constituunt & iniciunt iei substas ,
tiam,&essentiam alicuius informant. rum q tuor sunt genera , cfficiens ianis , materia. ct forma. Quapropter ut
babilium di contingentium , probabilia
69쪽
- ac contingentia. Si :getur res cognitae, Ut nuper dicebam, sunt genere diuersae, cognitionem quoque genere diuersam esse necesse est: fieri enim nequit ut rerum con 'tingentium, n ecessi ri a, a ut necessari aru m,
continges sit eognitio, alioquin verum di-- ceret is, qui di id quod est, non esse, dc quod non est,esse affirmaret, quod fieri non potest. Ex quo efficitur, ut& vires & sabitus, quibus res cognoscuntur & intelliguntur, inter ' distinguantur, siquidem rem coognitae & cognitiones , ut iam demonstratum est, sint natura distinctae. Diuiditur tergo rationalis animet vis, in triplices vires: primas qnidem, quae versantur in cogni- tione& contemplatione earu rerum, quae aliter se habere neqvpunt , quae ise Faria appellaui talteras, quae ras ritis sntis ap- prehendant, easque quae nune fiunt quidem, sed non fieri tamen possunt, cum propter causarum de rerum inconstantuam, perpetuamque earum mobilitatem aevolubilitatem :-tertias vero , quae & res
contingentes & necessimas intelliganti l quas certe vires longὸ inter se distare, res lillae circa quas versantur, planissime de . . monstanti velumenimuero substare. tune
70쪽
sa ne an ratione differant, inquirere non est nostri instituti, sed alterius disciplinae. quae de animae natura, ipsiusque potentiis ae facultatibusperitactat. Satis mihi sit illarum differentias probabiliter ostendisse,R , teraque qui probatione indigent loco Hoe.-Mrias; subiecisse. Sed potestas animi quae
contemplatur res necessarias, ab Aristoti θεωμετικο uncupatur, quae Vel coghoscit principia necessaria, vel conclusio m necessariam, quae ex principiis necessariis oritur vel utraq;, tam principia, quam conclusiones. Prioris potestatis persectio seu habitus,νους, id appellatur, seu m- reluctus r alterius, contia: postremae, Altera animi Vis, quae cognoscit res contingentes, dicitur a Graecis, an'stris consultatio aut ratiocinatior intergum ab Aristot. νους et κτοιοι appellatuse id est, mensact/ua: dc haec potestas est visi dieandi dc consultandr, hoc esse faciendum, illud non faciendum: cuius habitus,conjuia ratio, aut habitus practie in dicitur. Tertia potestas,quae res tam necessarias quam conmitingentes contemplatur, id est,uinio.& ipsa vis habitus, nune opinatio, nunc vώ