장음표시 사용
331쪽
uin alio tempore fuissent faciendae, ergo a pari, &c. vletur huic adhaerendum quia videtur probabilior , iicee
Tournely priorem teneat opinionem,
ar. 9. AI quid teneatur possessor dubia Dieo. Possessor dubiae fidei, qui inchoata bona fide de possessione, dubitare incipit, rem esse ali nam, aut furtivam, factaque sussiciente inquisitione, dubio remanente ex utraque parte pene aequali, ad nihil tenetur ι quia potior est ratio possidentis: si vero longe probabilius sit, rem esse alienam, vel comparente domino certo , ei restituere tenetur, ut possessbr bonae fidei, & nullo comparente, pauperibus, vel ad pias canias; possessor autem dubiae fidei, qui rem cum dubio positivo possidere ince- Pit, peccavit graviter; quia se exposuit periculo injuste possidendi rem alienam, & s facta diligentia inquistione
longe probabilius videatur, esse alienam, vel comparente domino certo, eidem restituere tenetur, ut possiestbr m Iae fidei, vel pauperibus, ipsis non comparente: manente vero dubio ex utraque parte aequaliter fundato, dividenda est eum domino dubitante; quia utriusque conditio videtur aequalis, & possessio cum dubio inchoata possidenti favere nequit; & nullo domino detecto, dividenda est cum Pauperibus, Lugo , is alii. Emens rem, dubia, vel bona fide, & incipiens du-hitare esse furtivam, tenetur, a. veritatem omni, quo poterit, modo inquirere. 2. Durante inquisitione non uti rousa , si sit usu consumptibilis, s vero non si usu consumptibilis, ut equus, nonnis ad usus leves, ut ad modicum Iter, ad onustas vecturas cum intentione silvendi pretium conductionis. 3. Si longe probabilius sit, este alienum, tenetur cum fructibus eum restituere domino, si cognoscatur; vel pauperibus, s ignoretur, & in quantum factus est ditior, si bona fide incepit possidere; si
dubia, tenetur ad . rem &omnes fructus, ct dominum in-L andemnem servare: si econtra longe pro-χbilius si, non esse alienam, potest eam uterque boliae, .malae fidei possetar, ut suam retinere; quia mala fides ma3ori probabilitate purgatur; s autem idem maneat, qui bona incepit fide γ conditio Possidentis, qui sde dubia incepit, tenetur pretium divi- dere cum domino aeque dubio, si sciatur, kel cum pauperi-
332쪽
peribus, si ignoretur, quia possessio dubia ei non favet ,
si vendatur, monendus emptor de conditione dubii, protiumque pro ratione hujus vitii erit minuendum , Tourn. Ibar. Io. uot modis aliquis post scacitor eooperari da
Diea. Novem sunt modi, quiuus efficaciter quis damno alterius cooperari potest, quorum sex priores sunt poclivi, dc tres polleriores negativi his versibus contenti.
Iussio, eonsilium , consensus , pa o , recursus . . Participans , mutus , non obstans , non manifestano. Ruar. 11. Ruisnam cooperantium damnum reparareneatur
Dico. Damnum reparare .lenetur, qui causa illius sui e efficax, physica , vel moralis executorem Vere movens, Vel adjuvans; & quidem tenetur in solidum, si in totum damnum influxerit, vel ii causa relationem ad alias habuerit communi consensu, .conspiratione, confidentia, ope ras vel ad partem damni, si solum in partem influxum habueridet non cenientur autem causae morales influxum in actionem damnificam habuisse, si executor jam determinatus erat, dc aeque facile, eodemque modo damnum illaturus erat, nec tenentur ad restitutionem, nisi ad promptius illud inserendum ab eis motus sit; quia secus potuis- animum mutare vel impediri a damno inferendo. Hine I. Duo mandantes smul mortem innocentis, vel suadentes bellum injustum, gabellas iniquas, &c-i tenentur ambo ad restitutionem damni, etiamsi unius -ndato , vel suasqne fuisset secutum; quia ambo influunt in eundem effectum; non tamen tenetur mandans , suadens, &c. fatente damniscatore, illorum mandato, vel eonsilio. non fuisse motum, vel si constet, homicidam jam antea capi tali odio flagrantem mortem minatum suisse, omnia ad executionem disposuisse, post datum consilium habita Misi sone non occidisse, sed post novas, & proprias cum ipso rixas, dc post vetera odia excitata; quia his in circumstantiis mandatum, vel consilium censetur non influxisse. - Dubitans postive, an causa data influxerit, tenetur dedδmno; quia praesumptio est pro damno; dubitans vero, an causam damni dederit, ad nihil tenetur, Henrie. de S. χόη. Lugσι quia quilibet censetur bonus, & suae obliga.tioni satisfecisse; donec probetur malus , nisi aliunde habe t praesumptionem contra se, quia allat mala copulia,
333쪽
de causam damni in simili occasione dedit; plures autent simul dantes causam damni, V. g. explodentes scio tum erga hominem, & dubitantes cujus ictu fuerit .ccisus,
omnes tenetur ad partem damni, & deficiente uno, tenentur alii, Tourn.; non tamen tenentur domestici singuli ad partem damni ab uno eorum illati, nisi singuli causam dederint, ibid. 3. Impediens quocunque modo, blanditiis, vel fraudibus ab iis, quae ex Justitia sunt debita, tenetur ad restitutionem; non vero impediens solum ab acquirendis ex liberalitate, vel gratitudine, ut a legato; testamento, dono, ossicio, beneficio, matrimonio, utendo solum precibus, blanditiis, muneribus, suasione , consilio, etiam ex odio, sine mediis tamen externis illicitis, Leg. .,
cy alii communiter apud P. Gerυ. quia libertas non violatur conserentis, α ex iustitia non sunt debita: impediens vero ab istis dolo, fraude, mendacio , metu gravi , dic. V. g. Notarium distrahens, ne moribundus Ecclesiae legatum, pauperi famulo, Eleeihosynam, amico munus gratitudinis , testamento relinquat, vel pauperi accessum ad parentes divites 'intercludens , ne .Eleemosynam impetret; . nisi parentes essent prodigi cum praejudicio stlorum; tenentur praedicti saltem pro qualitate spei juxta prudentis arbitrium ad restitutionem; nisi solum effecissent, ut relicto digno, vel indigno, os scium digniori conseratur: famam tamen laesam restituere tenentur. 4ὰ Tenentur ad restitutionem in solicium plures scholastici eandem vineam ingressi , singuli partem surripientes . plures milites eandem urbem injusto bello devastantes, si conspiratione, mutuo consilio, &c. vel etiam malo exemplo alios noverint . quia non minus movent exempla, quae trahunt , quam consilia , Ethisa amoris, P. Ant. apud Totirn. contrarium tamen, quoad mala exempla, tenent Molina, Bonae. Saneh. , & juniores communiter, ibid.
quia licet malum exemplum occasionem det ad damnum, a se solo tamen quis ad illud inserendum , moveri si let, ibid.
Leuam. I 2. ordinr Cooperatores ad damnum restituere teneatur λ- Dico. Cooperatores aequaliter ad damnum, ut duo mandantes, aequaliter tenentur ad restitutionem, quilibet ad
suam partem, & desciente uno , alii in solidum ; quia snguli in totum influunt; cooperantium vero inaequaliter,
334쪽
z 6. DE INJUST. ET REST. IN COM. atq
r. Ideo is, .apud quem res aliena extat, vel qui eam mala, aut dubia fide consumpsi, restituere tenetur, & silona fide, tenetur ad id, quo factus est, ditior. Σ. loco is desectum priorum tenetur mandans, suadens, aut r sens, qui aequivalent mandanti, Tourn. 3. loco in dese-uum priorum executor, Participans, seu adjuvans. 4. l 'eo in desectum praecedentium tenetur consulens, consentiens, Palpo, receptans, eodem ordine, & quilibet pro sua parte; quia eodem modo in damnum influunt, move do, excitando, impellendo executorem ; nisi unus prae alio sortius, vel efficacius movisset, tunc etiam plus restituere tenetur. 3. Ioco, desectu positive cooperantium, i
nentur causae negativae, motus, non obstans, non mani-
sellans, eodem ordine; quia pari gradu cooperi 'tur non impediendo; prius tamen tenentur custodes particulares,
v. g. Vinearum, quam generales, ut Praetores, Magistratus, dcc. nis satis idoneos, & vigiles adhibere n lig rent, & sic defectu aliorum tenentur singuli in solidum,& posteriores jus retinent, exigendi refusionem a prioribus, dc facta restitutione a principali, vel prioribus, aut obtenta ab iis condonatione, liberantur etiam posteriores sed non vicissim; nec si sint in eodem ordine, sed liber
to uno, tenentur alii pro sua parte Hine T. Mandans expresse , vel implicite signis, nutibus , vel indicando, gratum sibi fore, si famulus, quem novit suriosum , vicinum verberibus excipiat, domum aliis do,ntibus vi Cinam combur i, tenetur non solum ad damnum, quod jussmi, sed etiam de mutilatione, occisione, combuuione aliarum domorum, quae damna ex suo mandato, utpote periculoso, praevidere potuit, ac debuit, etiamsi contra ipsius intentionem , dc prohibitionem evenerint, Innoc. IV. . & si servus propter executionem mandati d mini bonis privetur, in exilium mittatur, dic. tenetur dominus eum indemnem servare; quia virtualiter se obligare videtur, eum a quocunque damno incolumem semvare; non vero s alium non servum stipendio conduxerit ad damnum inserendum; quia conductus censetur ricu la in se suscipere; nec tenetur mandans ad excessum, si mandatum non fuerit periculasum, sed executor propria. malitia plus secerit; nec tenetur de damno. si mandatum revocaverit expresse, & mandatario innotuerit, vel implicite, quia amicitiam c- damnificando contraxisse, scivit;
335쪽
. 31o DE VIRTVT. CARDINALIBUI.
vit: tenetur autem, si oblivione, vel desectu nuncii retractatio mandatario non innotuerit, vel amicitiam, obdolosam domini sui indolem , non sinceram crediderit, vel
si mandando modum , aec motiva indaea verit, quibus, etiam retractato mandato adhuc motus nocuit, vel si etiam peracta vera Poenitentia, dc omni conatu, malum non amplius impedire potuerit; quia causa damni data vere in-iluxit, & innocens illud passus ell, dc si mandatum non teli revocare, tenetur monere eum, qui injuriam passurus est , ut sibi invigilet, oc quidem cum aequali, non tamen longe majori detrimento, ut mortis, aut gravissimae infamiae; tenetur tamen resarcire damnum, oc si mortem alterius non nisi propriae vitae dispendio impedire queat, potius esset moriendum, Lugo , quia pejor esse debet nocentis, quam innocentis conditio. 2. Sciens damnum ab alio sito nomine inserendum , dc non impediens, tenetur ad restitutionem i quia sua taciturnitate censetur illud tacite approbare: non vero damnum suo nomine illatum absque mandato, & notitia ratum habens, licet graviter peccet ι quia rati habitio est posterior effectu , Taurn. 3. Auferens centum taleros, octIginta propriis manibus, oc visinti mandans servo eidem auferre, restitutis
viginti pro servo, dcfactus pollea impotens pro reliquis, non liberatur servus t quia non potest solvere pro servo, antequam integre pro te satisfecerit, & laesus habet jus exigendi restitutionem. ab eo, qui damnum intulit, in defectum mandantis, Toum. Hinc a. Consulens tenetur, r. ad restitutionem pro ratione damni illati consilio, precibus, promissis, suggestione motivi impunitatis, delectationis , utilitatis, honoris, ostensione viae, & modi nocendi, doctrina salsa; nec excusatur, si revocet, si facta consilii revocatione totum adhuc motivum, dc causa nocendi impressa maneat, α in damnum influat; secus, si per revocationem omnia n cendi motiva essicaciter tollantur, vel saltem in quantum potuit, dissuasit, &eum, cus damnum imminet, moneat.
Tann. apud P. Gerv. quia tunc censetur propria malitia inferre damnum. 2. Consulens volenti auferre quinquaginta aureos, ut sumat centum, tenetur ad quinquaginta; consulens vero volenti auferre quinquaginta Petro,
ut sumat solum Petro viginti quinque, dc. alteri viginti quinque, innetur ad viginti quinque alteri, quia non licet
336쪽
ω d mnum unius minstere cum dam' .alterius. g. Conia. silens decem aureos auferre in locM ubi scit esse contum, tenetur ad centum, si omnes astulerit: uti dedit consilium pericisolans, & totius summae ablatione timere, ac prae ictere Potuit. 4. Consulens volenti aus revalca , ut sumat tantum vituIgm, ad nihil tenetur, M si animo diminuendi' dimn fecerit integrum aliter impedire non potuerit: quia rem. proximi utiliter egit; non vero excusatur a restitutione ita consulens socio in furto coopera iis . s. nsiliens vesentit indetesminate auferre uvas, utaumao potius huic diviti, quam illi pauperi, tenetur de damnis, non vero etur, si in genere consulat, ut
diviti potius, quam pauperi eas accipiat, vel 'non isti suo amico nihil dicendo de alio; quia impediendo damnum unais, non in t in damnum alterius. 6: Medicus, vel Adu Mus boni idAdans malum consilium ex ossicio, vel
statu, tene me dia no ex culpa lata; si pro stipendio, ex cul- l ; si veto dicat, sis dubitare, vel ita sibi xideri, sed alios adhuc consulendos, vel si non ex ossicio, vel professione consulat, ut mulier aegroto, ad nihil tenetur, nisi de dolo; quia dimntim sibi adscribat consitum
non fundatum sequens, cui prudenter fidere non potuit Reg. 62. Iur. in 6. Si tamen agatur de damno tertii, ut dissuadens restitutionem, cujus obligationem etiam inculpate ignorat, tenetur de damno tertii; quia licet ipso invito inferatur, sciens tamen, & volens, se exponit pericuIo nocendi tertio, dando coasilium in re non suae Irofessionis , & non satis instructus, D .is alii ud Errn. . sequens autem decisionem Confestarii, vel Advocati bona fide id credens licitum, tenetur solum ad rei alienam restitutionem, si extet, si non extet, ad id , quo famis est ditior ; quia bona fides satis fundata euct excusat.
Bine 3. Consentiens tonetur ad restitutionem damni suia fragio, favore, approbatione externa essicaciter illatis camex ossicio nin contenti re vel malum impedire te Matur, ,
ut Consiliarii Principis conseisipentes bello iniquo, Magistratus annonas iusto pretio carius vendi pe mittente electiones indignas, vel ad sententiam damnosam se ragium serentes, re eti m numero' suffragiorum iam sussicienter decisa , dc e 1ententia , vel electione indigna d terreri non valentes quia negatione suGagii; suisque rationibus non solum alios a sententiae, vel electione indi-
337쪽
gna retrahere, sed stiam impedite tenentur, ne eorum, nomine fiat, & no tanquam consentientes eam roborent, ac ne alii a restitutione retineantur.
Η ne 4. Palpo tenetur de damo illato alium esseaei ter movendo ad illud, ut . laudando, murmur'ndo, applaudendo, ollensium ' irriden o, non uidiscenti ignaviam ex probrando, injuriam uxaggerando i dida contra ali uin, uti usurro reserendo, etiamsi damnilim non intendat, sed sus scit, quod illud praevideat, vel praeviderei debeat. Hinc s. Receptane, seli recursu in Praelia ps obligatur, si
praebeat males a lori, quatenus .est malefactor, securitatem, fiduciam, & commoditatem , et confidentius inoceat, vel damnunt illatum non reparet, ut caupones res furtivas, vel fures, ut fures recipientes, dc occultant instrumenta nociva servantes, praedas em 'tes ; Advoeati iniustitiam contra propriam conscientiam tuentes Q legionum praesecti milites rapinam exercEntesv defendentes, Magnates, se Magistratu is famulis injustitias facientatibus protectionem exhibentes; non tamen tenentur de damno fures recipientes titulo amicitiae, consanguinitatis , patriae, &c. vel ossicii publices, ut caupones recipientes fures, ut hospites, vel a lictoribus quaestos occultantes, licet liberati ὸenuo ad latrocinia revertantur; quia relapsus est mere per accidens respectu hujus operis charitatis; nisi experientia constaret, eos inde ad alia idamna o casonem arrepturos, vel ex ossicio malefactores denunciare teperentur, vel solumfVeren, ne restituere cogantur , quod hic, nunc restituere possunt, Teum. Hine 6. Participans, I. rei jam accePtae, ut manducans de vitulo ab aliis ablato, tenetur de uia parte, ut bonae,
vel malae fidei possessor, prout bona, vel mala fide participaverit. a. Pgrticipans ratione actionis damnosae , ut instrumenta praebendo, scalas applicando, vel tenendo, claves .adulterinas fabricando, excubias agendo, vel alio modo su vando, tenetur quilibet; pro rata dc Mescientibus aliis, ad totum; quia into em influxum praebuit, etiamsidam itum sine ipso aequaliter fuisset illatum ; sic duo venenum in cibos injicientes, quorum quaeli liet pars in mortem inserendam suis cit, vel duobus Lignum auferentibus accedens tertius adjuvans, tenetur quilibet pro sua parte, & descientibus aliis in solidqm; quia nulla eli pars damat, in quam singuli non vere influxerunt, quamvis
338쪽
eujuslibet influxu fuisset aequaliter illatum; etiamsi ex meatu mortis damnum intulerint immediate, dc principaliter illud concurrendo, ut rustici metu gravi m militibus Migariati fores effringentes, pecora e stabula educentes, mobilia, e domo ejicientes, merias propria manu auserentes, dc furi tradentes; Christi thi milites apud Turcas
tormenta bellica contra Christianos explodentes , eorum bona depraedantes, messes combu entes; quia sicut non excusantur a peccato, cum sint intrinsece mala , sic neca. restitutione, , Biu. eam. ς excusantur v x o a multis remote, & materialiter tantum ad damnum concurrentes ex metu gravi, ut instrumenta praebentes, scalas applicantes, vel tenentes, praedas ablatas vehentes, excubias agentes, Turcarum triremes contra Christiano-tstrmasbemigantes, arma parato ad occidendum vendentes, &c , quia sicut materialiter tantum ex metu gravi peccato cooperantexa peccato excusantur, ita etiam excusari videntur a resti tione. Vid. supra da mei. , is
sand.; nec videtur donia trus rationabiliter invitus, nec exigere, ut quis ipsius bono eum qispendio majoris boni,
proprsae nimirum vitae , consulat. . Hine Τ. Μutus tenetur suo ordine de damno, I. tacens,
cum tenetur ex justitia, 'ut ex officio, ex pacto explicito, vel implicito loqui, cou tradicere', dissuadere, prohiabere, clamare, ut custodes, servi, dcc. videiates bona d mini , vel, suae custodiae commissa dilapidari a conservis, vel ab aliis, non impedientes, monendo, clamando, vel strepiturin facien3o. a. consessarius ad restitutionem 'exculpa Iata non obligans; excusatur tamen distractione non voluntaria, vel si de restitutione sine admonitione facienda prudenter sit persuasus. 3. Impediens obligatum ex justitia quocunque modo, ne clamet, vel vi, aut dolo impediens volentem ex charitate contra furem; quia violaetrus domini , quod habet, ne ipsius rei defensio impediatur ι 4. Non obligatus quidem ex justitia accipiens tamen Pecunias, ve I gratis promittens, se nolle clamare contra rem; quia illum facit securiorem ; vel testis citatus su-
nes. Non obstans ex justitia obligat tenetur de damno, ii omittat favorem, a lxilium, operam ad damnum
evitandum ut, et, Principes, Praepoliti viarum , Belu Ducta, Niaistratus nou impedientes latrocina, rapinas,
339쪽
Inonopolia, usuras, &e. 2. Custodes vinearum, sylvarum , gabellarum permittentes Praedari suae curae cornmissa . 3. Consiliarii, Canonici suo silentio, vel absentia don impedientes constitutiones, v l i ententias nocivas, electiones ind. gnas; tutores non ii pedientes damna pupillorum. 4. Domini nan impedientes damna a feris, vel f bestiis suis illata praediis , agris c. subditorum , vel ob serocitatem notam proximo causata si tamen sine eorum culpa noceant, iann tenentur ante Iudiciq sententiam; nec obligantur custodes ex industria se occultantes, ut alios deprehendant; quia nemini injuriam faciunt; imo Sylvius eos etiam a peccato excusat, si, ut deprehensi efficac suscorrigantur, id faciant.
Hine 9. Non manifestans ex iustitia, & simul juramento obligatus contra utrumque peccat, & tenetur de damno non denuncians damniscatorem, vel ante damnum illatum, ut evitetur, vel postea, ut factum resarciatur;
nisi damnum esset tam leve, & perseni ita pauper, ut
dominus non rationabiliter invitus prudenter praesumatur, uti sumi pauperes digna caduca, Cc inutilia colligentes, ut alibi est dictum: custodes vero sylvariam, vectigalium alios non deni inciantes, non solum ad restitutionem damni illati, sed etiam mulctae, dc mercium Fisco addictarum teneri videntur; quia non solum ex juilitia damnum impedire, sed etiam manifestando reos, procurare tenentur, ut damna per alios non deprehensos illata pei. mulctas, di merces Fisco addictas reparentur, Tourn. P. Nom ex Charm. licet Sylvius cum aliis ad neget; quia olum ad damnum avertendum, non vero ad Rempublicam mulctis ditandam conli itiitos esse, asserunt, quod pro custodibus vinearum, & agrorum facilius admittitur, quando mae iactae non damnificatis, sed Fisco adscribi solent. Promulgato monitorio malefactorem non manifestans tenetur ad restitutionem , Toum. plura vid. de monit. p. 2.13. Cui Resitutis sit facienda , quomodo is stuando Dico. r. Res aliena debet restitui ei , qui jus eam possidendi habet , etiamsi non sit rei dominus; quia ei primario illata est injuria; vel domino directo, si jus habens possidendi nullum inde dam itum patiatur c ignoto,d mino, Pauriribus, vel ad pias causas post factam diligentem circiter per II. vel 2o. menses inquisitionem ,
340쪽
ai s. DE INIUST. ET REIT. INCOM. 3's
Dura. si tamen sciatur , pluribus certae communitatis damnum esse illatum , eidem , dc non pauriribus ostituendqm; si uni ex pluribus , inter eos restitutio mi dividendi. a. Restitui debet res eadem in individuo vel si non extet , ad aeqtialitatem pro ratione bonae , vel malae fidei possessoris, tota simul per se', vel per alium ; occulte ablata reculte , publice ablata publice , prout pro sa-m , v. restituenda , vel scandalo reparando nec estrarium esse judicatur. 3. Restimenda est statim , quantum mora- iliter fieri potest, fi res iniuste sit accepinii 'el retenta s verσ ex contra limit debita, tempore' iactum , vel lvem praefixo, & quando nullum est prict una, γ, quo exigitur , vel commode fieri potest ; si . creditor ob
metum , impotentiam , vel oblivionem hon posset debitorem interpellare , tenetur de damnis ex mora , Tourn.
ratio praedictorum est , quia praeclytumi reststutionis' primario negativum est , obligans sei Ger , & pro semper ;nisi extrema , vel etiam gravis necessitas corporali, , ve, spiritualis propria , aliena a restitutione statim facienda excuset quia in 'domines non est rationisi litet invitus, nisi etiam sset di eadem necessitate , & tum m lior est conditio innoeentis ', nec tenetur de hicro cessa te , veb damno emergente ex dilationem, extrema , vel gravi necessitata secuto; quia non est eiu si bilis tamen finita reviviscit obligatio restitutioni, . me I. Equus pro itinere conductus furto ablatus reinstitui debet conductori e vestis apud fartorem ablaa , sartori , sarina in molendino , molitori quia isti per restitutionem domino directo factam ob negligentiae luspicionem inde oriendam damnum paterentur; vasa autem aurea de postario ablata, domino directo restitui possunt. mne 2. Res Furtiva furi ablata , vel mala fide ab eo empla , . non suri , sed domino est restituenda , etiam cum amissione pretii , ct domino eam non repetente , quia, cum sit in diata fide , dominus debet indemnis servaeri . a. Res ' a fure bona. fide empta etiam domino ostvestituencni, si dominus illam juridice , vel privatim exi mi , non solum si nhlla sit spes recuperandi pretium a fure , vel sure non amplius comparente , Vel nolente refundere pretium, sidii etiam, si rem furi restituεndo, pre eium recuperari possit, Aiu. , alii communirer . an autem etiam motu proprio rem furtivam bona fide emprum.' X a quλm-