장음표시 사용
281쪽
re est in ursio, & apro. Ex opposito animalia molles crines habenisa sunt timida, quia frigida, ut lepus & cervus. Praeter ista audaciam prom vehunt boni siccessus, & belliduces favente fortuna, etsi copiis sint inferiores inimicis, eosdem aggrediuntur, credentes, solum nomen pos se timorem incutere, suntque quasi certi de Victoria, quia vincere assueti. Consert etiam ad hanc passionem plurimum potentia principis, cui sit multor, & amplae proVinciae pro Videant de exercitibus, cui nervus helli ad multos annos extenditur, qui solum , si in campum moveat, vicinos populos terrefacit, talis leVi negotio classicum insonabit. Denique auia daciae vires stuppedidabit opinio, quod mala terribilia ejusmodi sint, quae tametsi evenerint, nihilominus reparari, & resarciri possunt. Ubi tamen modum excesserit, irridebitur audacia. Nam deformitatem citra dolorem praeseseret, ubi audax sipe decidit, &ubi summo infortuniti non obruetur, inde cum Voluptate spectabitur gloriosius suis frustratus votis,& exinde confusus. Hoc ut eVltetur, pi Urimum conseret, persipectam habere propriam potentiam, nec illam pluris facere, quam revera fieri
debeat juxta illud Flacci, puod ad plurima humana valet :Sumite materiam votris, qui seribitis , aquam Fribus, se verseate diu, quid ferre recusent, diuid valeant humeri.
Vuos audacia pariat steritus p
AFfectus huius summa vis ad agendum in utramque partem, tam ad
bonum, quam malum inducendum manifestior est, quam ut multarum Paginarum exsiplicatione egeat. Et ad bonum quidem plurimum conducit; cum enim virtus in arduo posita esse ab Ethicis demonstretur,h6cque ipsium experientia nimium quam saepe compertum habeamus obrationis & sensius in nobis coniugium , & raram boni honesti, ac delectabilis mixturam, facile accidit, ut prosecutioni honestatis periculum nocumenti ingrati facultati appetitivae representetur. Quare nisi tunc audacia prosternendum alioqui animum erigat , & taedium ex ostentata acerbitate abstergat, magna sterilitas generosiorum operum conseqUetur. Quod si vero alacris animositas hominem trudat, sequetur Inprimis magna securitas, quae est actus iudicii, Quo cum magna certitudine cen
282쪽
hanc passionem resolutio tum sine aliqua anXia ponderatione, & examia ne motivorum , tum absterrentium , tum allicientium statim nos resolavimus ad hostem aggrediendum. Et ultimo sese offert confidentia, quae est quasi consiummatio, & summa persectio spei; dum enim spem conia cepimus de acquisitione boni , Vel debellatione mali , nosque eontral omnes casus venturos obfirmavimus , eo adducimur, ut nobis persuadeamus non de sutura nobis Valida praesidia Vel ad malum stiperandum, vel ad bonum acquirendum. Hinc modestia in loquendo , amaena , &l jucunda affabilitas erga Victos , superstitionis odium, cum debiles potis . simum, quales stini faeminae, & pueri , superstitioni, prophetiis, & revelationibus fidem adstruere Videantur. EX altera tamen parte audacia non repressa effectus procreat admodum lugubres; nam quod in una vel altera occasione feliciter evenit, non ita semper siccedet, nec caelum. eodem semper modo favebit temeritati audacium. Tunc vero incendium tam prompte extinguetur, quam eito ab initio exarsit, & furor in meram abibit spumam. Animositas degenerabit in vilem animi abjectio nem, & ex tot ausis nihil remanebit, nisi pudenda fuga, timor, desiperatio, & extrema tristitia. Praeterea quod bonam de suis dotibus opinio
nem audaces concipiant, dominari aliis, non autem subesse appetunt. In transmutatione corporali, quae ex hac passione sobole sicere solet, duo sunt distinguenda, hoc ipso, quod objectum audaciae compositum. sit ex bono, & malo cum praeponderantia boni. Hinc, quia simul non potest provocare utriusque motus contrarios , ideo eosdem inducit suscessivb. Et primo quidem inducet mutationem contractivam, & tremulam, propterea, quod Causia nocumentum minitanS Obijciatur ut prissensi ratio Vero boni in principio aggressionis concipitur ut absens, &magis remota, quam in progressu. Hinc revocabitur sanguis ab ext rioribus partibus,tanquam fugiat & ipse terribile juxta naturam affectus existentis in vi appetitiva, cui prae caeteris conformatur motus sianguinis,& spirituum. Revocato autem sanguine, & calore ab exterioribus ad interiora frigent partes e teriores, e6que magis, quo plus distant a corde ; unde manus, ic pedes ea de causia praesiertim contremiscere incipient Tremit etiam labrum inferius prae superiore, quod inferius teneatur siur-
sum vi caloris, ide6que facile concidit diminuto sanguine, cum labrum superius stio ipsi, pondere firmiter in loco connaturali teneatur. At tremor iste, &ineptitudo operandi illi coniuncta cho commutantur in animosam firmitatem affectu audaciae praevalente in progressu adversus impressionem terribilis. Et quia audacia nititur viribus audentis, earum
283쪽
ctationis circa bonum praesens , ut praeeminens malo imm1nenti, idebconsurget mutatio coryoriS dilatiVa, & diffusiVa sanguinis per totum. corpus , tametsi remissior ob adjunctum respectum ad malum. Hincasipectus audacium fixus , cum ipsi malo progrediantur obviam . Ac cedit magna palpebrarum apertio, sicut in animalibus rapacibus, ita ut haec ad videndum enucleatius hostem inserviat, & ostendat, se mali ima
minentis rigorem non perhorrescere. Formantur insuper diversii comtuitus , severitate quadam animati ; cum enim audaces sint in statu confligendi cum altero constituti, lumina sua Cum quadam Vehementia versus hostem situm torquebunt, & eodem momento Caput in adversian ita partem deflectent , ut conceptam de illo aversionem manifestent , &prodant, indignum a se censieri hostem, ad quem infringendum omnes lluas vires impendant. In illis , qui non puerili, & faeminea, sed nobiliori , & mascula feruntur audacia, Characteres Vultus sint majestas quaedam Veneranda, non inamoma ferocitas , S generosia moderatio. Consideramus etiam in audacibus pilos erigi, quod in brutis evenit ex musculis immediati cuti subnexis, qui fortiter aspiritibus tensii cutem, eonstringunt : in hominibus vero tribuitur aVocationi sipirituum, qui
periculo urgente colliguntur in brachia, & alias partes defensiὁni neces 1arias. Cutis his destituta contrahitur, quae ubi rugosia evasierit, pili se
necessario erigunt. Nares in hac passione apertae deprehenduntur, cum internus calor sit intensissimus, adeo que ad majorem resipirationem peragendam opus erit , ut partes , per quas fit resipiratio , amplientur. Observamus etiam in ipsis silentium arrogans, Vel quia anima se ipsam. totam colligit, vel quia ex desipectu hostis cum eo sermonem miscere dedignatur, Vel quia nimia garrulitas debilitatem indicare solet. Ubi alios ad hunc affectum excitabunt, perbrevi, sed penetrante Voce animabunt , qua Turnus usus est apud Virgil. 9. AEneid.
Sed vos o lecti, ferro quis scindere vastam A arat, se mecum invadit trepidantia cotra'
Non armu mihi Vulcani, non mi e carinis
2 opus in Teucros: addant hesrotinus omneNEtrusci socios; tenebrab , se inertia furta Palladii, caesissummae custodum arcu
Ne timeante neque equi caeca condemur in alvor Luce palam certum est igni circumdare muros.
Laconici haec constrinxit Leonidas, quando milites fortiter ita est allo CutUS : Sic commilitones prandete, tanquam apud inferos caenatur Fretus etiam animus suarum virium erectum caput retinet, labia premii,
286쪽
De timore dentisque stringit. Resipiratio sit cum impetu aliquo ; nam dum ad
tempus halitus retinetur, tandem homo cogitur majorem prodere, ut hac intensiore exsufflatione fumosii cordis halitus ob eompressionem an te collecti dissipentur. Denique incessus est magnificas , & leonibus proprius, cum grandi quodam , & graVi passu : terram pedibus siepe quatit, ut suas prodat Vires: subsilit leviter, ut hoc motu tum vires , tum ardor incrementum accipiat. Denique plura alia praestat, quae cuivis sani obVia.
On est hic sermo de timore intellectuali, qui tam in sacra, quam in profana litteratura significat dubium, aut si spicionem latentis alicujus mali : sed disiputamus de timore afflectivo, cui competunt haec attributa , quod sit fuga e scax Ditem Uective a malo futuro, magno, se arduo. Dicitur primo fuga contra quod reclamant quidem Carmelitae in suo cursu disput. q. de sipe, aientes actum timoris
sufficienter salvari per puram prosecutionem : at impugnantur claris te tibus desumptis ex Doctore Doctorum, qui I. a. q. qa. art. 9. ad a. ita
disser it: proprium ac principale objectum timoris est malum, quod quis refugit. Et paulo post: timor autem principaliter re licit malum,eHira fugam imp tat. Non negamus , quod timor sit etiam aliquis
actus prosecutionis , qua in eminentem Causam tendimus, quae malum, nobis potest infligere : sied quod ratione nostra primario dicat fugam mali , hoc est , quod defendimus. Nec immerito hoc facimus, quia potest dari pura prosecutio subjectionis, & reverentiae erga Causiam praeceil ntem,v. g. Dei deficiente omni prorsus timore. Cur enim non possit clari actus religionis vel humilitatis ex solo motivo reverendi eminentiam Divinam , ut distinctam , malo , quod nobis potest infligere ξ an illa secunillim se non est digna, cui nos totos subij ciamus i atque ex his colligitur, quam sisep ε timorem cum reVerentia, & veneratione Conia fundamus. Sic dicitur privatus homo timere, quando Principem allo-li a quitur,
287쪽
quitur, etiamsi nullum ab eo sibi immineat malum ; sic Divus pereus apud Luc. cap. s. ait: Exi a me, quia homo peccator sum. Sic ibidem,
qui paralyticum viderunt sanatum, repleti uni timore, dicentes, quia missimus mirabilia hodie. In his enim, & similibus modis loquendi non utimur, exacto, rigido, &ssevero modo loquendi, sed vulgari, laxo,
dc figuratis sieatente locutionibus , prout denotatur Veneratio maloris dignitatis, ut de Iove Deastrorum supremo cecinit Virgil. Ιo. AEneid. Et totum nutu tremefecit Olympum. Potest tamen sit,inde hanc admirationem, venerationεmque timor Ve-rε talis subsequi, ubi nempe ex violata maiestate, quae nobis praesens est, suspicamur malum aliquod in nos resilire. In homine privato timente Regem alloqui sieph intervenit strictus timor, tum excitandi regiam dis licentiam, tum gerendi se in verbis, actionibus , & toto corporis habitu minus decenter: si pura est reverentia, tunc potest eosdem causare effectus, quos ipse timor, scilicet pallorem, tremorem, cordis
Additur, quod timor sit fuga e cax non tamen essectivh semper. Nam efficacia essective talis vel consisteret in connexione infallibili ipsius mali, vel saltem cum mediis ad illud vitandum Z non primum; ut constat ex reprobis : non secundum; quia fieri potest, ut in primo instanti
vehementissimo replear timore ob mortem imminentem, & ideo efficaciter proponam adhibere media ad eam evitandam ; & tamen evaneDCente timore in altero instanti, media adhibere negligam. Ergo sicut Contritio duntaxat connectitur negative cum mediis ad vitandum malum , quatenus in instanti, in quo ipsa datur, repugnat Volitio peceati, aut nolitio efficax ponendi illa media; ita poterit se res circa timorem habere. Clarius rem intelliges ex damnatis sipiritibus, qui vehementer timent longam durationum seriem , in quibus sint cruciandi, quin ta men timor ipsos urgeat, ut media inquirant ad fugiendum illum tormentorum cumulum , utpote independentem ab ipsorum libertate. Caeterum sicut sipes ita debet esse affectivis efficax, ut non conjungatur
cum nolitione sui objecti essemul efficaci, ac proinde, qui metu tempestatis proijcit merces in mare non elicit spem fruendi illis, quia, lichinabeat voluntatem illarum affective efficacem, haec tamen enerVatur
per oppositam nolitionem effectivi efficacem vitandi illud malum: ita timor debet esse ita affective efficax, ut non conjungatur cum Volitione
effecti vh efficaci sui objecti. Dicitur item a malo futuro ; quia si malum praesens est, Vel praetexitum non cadet illud sub objectum timoris, sed doloris potius, &ma stitiae.
288쪽
stitiae. Sunt qui praeterea Velint malum debere proxivi imminere, ita
ut si malum nondum possitum prospiciatur valde procul abesse, non tumeatur, sed tantum cum non procul abest. Ita notavit Aristotel. I a. Rhet. c. s. asserenS: Non enim cuncta timemus mala, remota namque non timentur omnes enim sciunt se morituros , verum quia non prope, ideo non curant. At tametsii dubitari non possit, quin malum, qub vicinius est, eo intensiius timeatur; tamen fatendum est etiam malum
procul possitum timeri posse, quamVis languidius, eo quod mali dista
tia minus acrem ejuS repraesentationem ingerat. Fundamentum Aristotelem deserendi est sacra Scriptura &PP., quibus, si adhaeremus firmius, bene facimus. Hi autem incutiunt nobis timorem tum poenarum infernalium, tum capitalis sententiae definitive ferendae in extremo mundi die, quamvis haec non immineant nobis proxime. Dicitur etiam magno pquamvis enim nemo diffiteri possit etiam malum non terribile posse in nobis concitare timorem: attamen sicut spes non est de minimis , ita neque timor. Adjungitur denique arduo ; nam sicut illa, quae facile obtineri possunt non sunt materia digna spei : ita neque illa, quae facile possunt declinari, sunt materia digna timoris. Ex his facila erit conijcere , quomodo timor differat ab aliis pallionibus; differt nempe ab amore, desiderio, gaudio, atque sipe , quo listae pro suo objecto habeant bonum, timor Vero malum. Deinde malum dupliciter considerari potest, nempe secundum se praecise, Vel prout est conjunctum cum aliqua bonitatis ratione, atque ut Concipitur adhuc vitabile. Quod si malum considaretur secundum se praecise , tunc spectabit ad appetitum concupiscibilem , nempe vel odium, Vel abominationem , vel tristitiam. Si sipectetur ut conjunctum cum bono , ' Vltabile , excitatur fuga appetitus irascibilis ; & siquidem honum vitabile praeponderet arduitati procreabitur spes, vel audacia : si autem eco tra praeponderet malum dissicultatis, bono irrepet timor.
Sejungitur timor in stuas δαλ.
C Olliciti hic sunt multi, ut naturam timori propriam , qui audaciae Op- Λ ponitur inveniant, &ideo passionem hanc in timorem ulmdentiae.& timorem ignaviae distribuunt, illum spei, hunc audaciae contIarium. Utriusque discrimen hoc exemplo diices: timet nauta, ne initante tem-
289쪽
pestate mergatur; timet miles ne occidatur a singulari aggressore i scis cet primus timet malum dissicile, a quo suis Viribus eripi nequit timet alter id mali, quod ipse audendo, & sortiter pugnando cavere potest Phimus timor, seu dissidentiae opponitur sipei, potestque ex natura sua
procreare desperationem et alter vero contrariUS est audaciae. Utrum
sue autem in eo differre Volunt, quod timor dissidentiae sit metus mali imminentis, ut dissiculter eVitabilis ope , atque actione aliorum . se di stinctorum : ignaviae autem sit timor imminentis mali, quatenus dissicut ter evitabilis per operationem Victricem illius, provenientem ab eo cui malum imminet. Cum enim affectus sipecificentur ab obiecto tibi hoc fuerit diversum , diversia erit etiam passio : quod cum in utroque
east sit diversum , etiam passiones circa haec Versantes erunt diversae. Porro quia in sipe attenditur bonum arduum Ut consequibile virtute aliena , in audacia ut Virtute propria, hinc passio , quae attendit ad macitum arduum , & ope aliena dissiculter obtinibile , & cum dissidentia quadam de aliorum Virtute, Opposita erit si ei: audaciae vero, quae re spicit malum ut dissiculter evitabile Viribus propriis cum dissidentia de istis. Hinc patet, quam ob rem lpes consistere possit cum timore dissi dentiae: siecus audacia cum timore ignaViae. Namsipes locum obtinere potest habita ratione plurium eX Causis extrinsecis , quarum opera dissicultas interposita submoVeatur; simulqUe timor adesse potest, ne aliqua ex iisdem effectu frustretur. At ubi audacia Vim exsierit adversus pertiacula obstantia, abesse debet ignavia, quae Vires Comprimat, animumque desipondeat. Caeterum neque sipes consistere potest cum ignavia quoniam haec a mediis etiam non terribilibus adhibendis deterret: pota test tamen audacia sociari cum timore dissidentiae; quamvis enim miles audeat pugnam, Victoriam tamen aliis ex causis impeditam nosse potest Praeter dicta creduntur timori subesse siex aliae sipecies, nempe ni lies , pudor , Verecundia , admiratio , stupor , & agonia. Segnitieqoritur ex apprehensione laboris gravantis naturam , & excedentis vitares operantiS, unde quis CX metu nimiae defatigationis refugit ab onere Pudor seu erubescentia est timor labendi, ac famae, & bonae opinionis laesionem promerendi. Verecundia est infamiae ob scelus iam admissu in . haec enim duo, quae siepe confunduntUr, tamen in rigore ita secerni debent, ut pudor sit timor de admittendo dedecore aliquo , cui iustδ re pendatur vituperatio : Verecundia autem sit metus probri ob admissana
turpitudinem. Cauta pudoris possitnt esse Vel actiones, vel per nemo nes, vel alii defectus quibus adjuncta est infamiae nota vel ex ipsi: natu ra , vel eA reipublicae consensu, Vel eX privata agentis opinione. Quod
290쪽
vero scribatur lib. 4. Ethie. cap. 9. Verecundiam esse solum de iis, quae
sponte agimus, cum Veritate non congruit; nam ob plura, quae prorsius nolentibus accidunt, pudore sumundimur. Sanguis in hoc pathemate essunditur in faciem ; unde rubor, ad quod alludit Poeta , dui
Heu quam di scio est, crimen no rodere vultu fQueamvis enim reliqui timoreS sanguinem, &sipiritus revocent ad corrhic tamen, qui rationalis est, & in brutis vix observatur, ad caput illos propellit, ubi imaginatio , & opinio residet, in quibus tanquam in arce superbe locata tota ratio honae famae, aut infamiae continetur. Alia Vero mala adversantur Vitae, quae sedem in corde figit. Alii forti melius ita de hac rubedine philosophantur: cum in pudore facies ob conspectum alterius , qui gravat deprehensium in probro, & ob recessum illum sipirituum, laboret, & caeteroquin pudor modicus sit metus, natura non adeo est sollicita de corde firmando ; hinc post aliqualem sipirituum revocationem a facie , uberem sanguinis copiam eodem transmittit ad opitulandum parti laboranti. Ea fere ratione , qua iis, qui frigidissima quaedam contrectant , V. g. glaciem , aut niVem , initio quidem frigescunt manus; mox tamen cum primum natura sollicita de partis laborantis incolumitate transmisit ad eam magnas sianguinis suppetias , non tantum frigoris vehementia depellitur, sed etiam fervidae evadunt. Admiratio est timor magni mali, cujus non possit facile reperiri exitus. Non tamen huc omnis admiratio pertinet; nam plerumqus admiratio simitur pro desiderio rei sciendae latentem effectus noti causiarru, de qua I. metaph. c. a. dicitur, quod fuerit mater philosophiae. Subinde etiam sumitur pro suspectione , & laudatione rei magnae , tametsi causa ejus non lateat , quae admiratio ex parte intellectus involvit, quod res Verε sit magna, ex parte autem Voluntatis complectitur asse-cium delectationis in illo objecto. Hac ratione, qui intuetur aqUam arte deductam in locum aliquem , si deductio sit magnae artis, concipit admirationem, non haesitans, quomodo res fieri potuerit, cum causam
habeat optime perspectam, sed laudans rei raritatem , & opificis industriam. Stupor est timor mali quod propter noVitatem , di nullam habitam eXperientiam ingens videtur, retrahitque intellectum ab applicatione considerationis talis objecti. Agonia ab aliquibus dicitur timor improvisi mali, cui prosipici non potest, ut sint spectra, telluris tremor, assultus latronum &c.; vel timor,ne quod aggressi sum US , non cadat ex sententia. Addunt Christiani Doctores alia adhuc divisionis membra timoris scilicet mundani, servilis, & filialis, quae tamen magis Cathedram