De Sallustii, Livii, Taciti digressionibus [microform]

61쪽

a ratione Liviana prorSu aliena est. OStquam enim Masinissam Romanis Subvenisse protulit, qua varia fortuna is rex in amittendo et recuperando regno paterno Su Sit

copiose et accurate exponit XXI 29 5 33, 103. Cuius

digressionis licentiam sibi excusandam esse Livius existimat verbis praemissis his Ceterum cum longe maximas omnium aetatis suae remm fuerit, plurimumque rem Romanam iuverit, operae pretium videtur excedere paulum ad enarrandum . . . Quippe maiore huius viri Romanis adeo dediti admiratione et studio fuit imbutus, quam ut temporum eius varietateS silentio praeteriret, quas Romanos haud iniquo animo audituro eSSe non ignoravit. Terrarum gentiumque descriptioneS, quale ScriptoreSGraecos et Sallustium in deliciis habuisse vidimus, iis qui permanserunt libri neque a se compositas neque ex Polybii historiis translatas Livius inseruit. De urbium quidem, ut

Carthaginis XXVI 2, -H, Chalcidis XXVIII , -93,

Crotonis XXIV 3, 1 M, situ pauca adduntur, complura de Emporiis et qui eas incolunt XXXIV se haec aut brevius adnotata aut ad res narratas illustrandas idonea Sunt. Neque vero de omnibus qui perierunt libris idem Statuendum est, quippe quorum nonnulli gentium terrarumque descriptionibus non caruerint Librum enim XVI. orionem Carthaoniensium et primordia urbis eorum, librum IIII. situm Germaniae moresque, III situm Galliarum continuisse perlochae docent. Praeterea de Britanniae situ Livium scripsisse a Tacito comperimus Agr. 10, 3. Accurate igitur contra

morem et consuetudinem, nescio an motus eo quem fontem

adhibuit scriptore, de illis gentibus sibi Ocendum esse

existimaverat, quae in primi Romanorum Oculo in Se converterant.

A disputationibus rem militarem spectantibus Livium fere abstinuisse notum est. De suo sane, qua fuit rei militaris imperitia, nullas eum interposuisse non est cur miremur. Sed ne ea quidem, quae huiusmodi ab auctoribus addita invenit, suscipere voluit nisi quae in primi memorabilia vel Romanos haud iniquo animo audituros eSSe putavit.

62쪽

Quod spectans in prima ecade auctore annalium aliquo Scriptore et Romanorum et Latinorum, qui diu foedere inter se iuncti proelio sese expedierunt, aciem pariter manipulatim

structam accuratissime describit VIII 8, 3 19). Porro deus fundarum XXXVIII 29, 3-T et de Cestrosphendone quae vocatur XXXII 65, - 10 ex historiis Polybii ' hausta nonnulla praebet. Eidem Polybi,' ea debentur, quae de Gallorum usu pugnandi XXXVIII 1, 8-12 et de ludicro

circensi in usum belli verso leguntur XLIV 9, 3 T. Sed ab his locis, qui aliquo modo ad ipsam narrationem pertinent, unus differt, qui nullo vinculo cum argumento coniunctus nonnihil habet offensionis Livius enim postquam milites Romano vallum caedere et parare iuSSOS SSe narravit, a proposito

digreditur, ut Polybium ad verbum paene exscriben quo vario modo Graeci et Romani vallis usi sint doceat XXXIII 5 5-l2). Qua comparatione ut narrandi curSum

interrumperet, Summo quo Romano complexus S amore Livium commotum esse apparet Romanos enim Graecis hac re praestante Ostendere potuit.

Romanorum denique annalium scriptoris esse intellegitur in Romanis rebus se continere, id quod Livius ipse se propositum habere profitetur l. XXXI c. 48 63. Neque, si libros eius perscrutamur, exspectatio nostra destituitur nisi duobus locis, quibus res ad illud propositum non Spectantes profert. Quorum altero VIII 24 annalium scriptorem aliquem adhibens breviter de Alexandrea illo anno condita, copiosius de Alexandri Epirensis fine exponit, nulla alia de causa quam quia hic rex in Italia bellum gessit. Alterius excursus, quo Philopoemenis exitum narrat l. XXXIX49-50), quam longe a re aberret sibi conscius, sic X-cuSationem afferre Studet: vias belli et cavsas et ordinem

Si evromere velim, immemor sim propositi, quo statui non vltra altivere externa, nisi qua Romanis cohaererent rebus: eventu memorabilis est y Verba autem illa quam sint

δ Η. Nissen l. l. pag. 20 et 255. y ibo. . . pag. 204 et 3.' Conferas etiam verba quibus ad rem revertitur haec c. 53, l): Dum ea in Peloponneso, a quibus divertit Oratio, steriantur . . .

63쪽

inania facile est ad intellegendum neque enim magis eventum belli apparet cohaerere cum rebus Romanis quam bellum ipsum. Re enim vera quia in hoc libro de annibale quoque et Scipione eodem fere tempore mortuis c. 51-52)ei narrandum est, idcirco in Philopoemenis morte tam diligenter explicanda versatur. Videlicet occasionem captat de clarissimorum ducum Philopoemenis, Hannibalis, Scipionis vitae exitu ex ordine disserendi, quales compositiones aetatis Alexandrinae scriptores quos vocant elatos in deliciis habuisse constat ). Neque tamen Livius illorum virorum Ventum primu composuit, immo exemplum Sequitur, ut ipse . 52, commemorat, Polybii, Rutilii, Antiatis, quos Philopoemenem cum Hannibale et Scipione aequavisse profitetur c. 5l, R. Restant complures qui ad antiquitatem spectant loci, ut Omne excursus Liviani sint pertraciati Summo enim patriae amori non minus magnam maiorum et antiquitatis admirationem in Livio fuisse coniunctam, id cum ex pauciS loci supra allatis tum ex prima praecipue librorum decade cogno Scitur, ubi dum a praesentibus mali animo averSOre antiqua Summo studi exponit aliquotiens digressionea proposito facia de iis agit. Veluti V 21, 8 9 fabulam quandam, etsi quae probetur aut refellatur non dignam eam censet, Sibi addendam esse existimat, et VII 0,ll-ii, llegis qua licuit imperatori se ipsum aut quemlibet militem

devovere Summam Subicit excursu, cuiu rationem probat

verbis his notatu dignis: Haec etsi omnis divini humanique mori memoria abolevit, nova pereminaque Omnia priscis ac patriis praeferendo, havd ab re avxi verbis quoque ipsis, vitradita nuncupataque sunt, referre. Eodem Spectant paucii Dei, quibus praeteriti temporis memoria repetitur Sacrorum

64쪽

porro postquam pestilentiae sedandae causa clavum figere constitutum esse rettulit, VII 3, 5-8 quid spectantes iam prius Romani hac caerimonia usi sint excurS ad re narratas nihil pertinente ostendit. Ex eodem animo Liviano ii denique

excurSu nati Sunt, quibu rerum quae Suo tempore X- creverunt, parva initia quam accuratissime et suae aetatis

rationem ducens describit. Cuius quidem rei inveniuntur duo exempla originem enim ostendit luxuriae XXXIXAE, T-9,

a Manlii exercitu in urbem invectae, quam Sua aetate corroboratam esse verbis monet his Vix tamen illa, quae tum conspiciebantur, semina erant futurae luxuriae. Simili modo clarissimam illam libri septimi expositionem concludit, qua c. 2, 4-l3 ludo Scaenicos nascentes et crescente SperSequitur Inter aliarum parva principia rerum ludorum quoque rima ori snenda visa est, ut appareret, quam ab sano initio res in hanc vix opulentis remis tolerabilem insaniam venerit. Annumerare licet II 4 L 4, ubi mori Scuiusdam Orsenae bona vendendi, qui illo de quo agitur tempore Ortu usque ad Livii aetatem manserat, ignota origine aliquid certius afferre conatur.

Quibus de locis idem quod de brevibus illis quas Supra

commemoravi adnotationibus existimandum est: quippe propriae fuerunt annalium Scriptorum Romanorum, quo de rebus ad antiquitatem spectantibus exponere Solito esSe inter omne constat. Quorum ut vix quemquam Studio

docendi abstinuisse veri simile est, ita Cassium Heminam id institutis populi Romani, ut de nundinis fr. 4 et de intercalationibus l8ὶ L. Pisonem ' de more lectisterniorum 253 Cn. Gellium y de initiis literaturae egisse reliquiae

docent. Quin etiam nonnullos eiusmodi excursu una cum narratione alteri scriptori a, altero traditos esse iterum

65쪽

docet Dionysius Halicarnasseus, qui eodem loco et eodem consilio quo Livius de Euandro et Hercule narra Neque de ludis Romanis primum Livium docuisse ab eodem probatur Dionysio, qui quae de illis exhibet VI T sq. apud

Fabium Pictorem invenisse e profitetur. Idem igitur, quod de similibus Taciti excursibus . Leo scribit in), de illis quoque digressionibus Livianis Statuemus: Man wiro herannehmen, a Tacitus inen Olchen Stos an seinem Wegebereitet fand ais a er te Plinius irgendein gelehrtes Repertorium Eum Zwecke nachgeschlagen habe .

4. ConcluSio. Non magni Sunt momenti, concedo, quae effeci, Sed tamen a cognoscendum usum Livianum non prorSu videntur inutilia Nam primum quidem in hominum moribuS et ingeniis explicandis eam quam primus adhibuit Thucydides rationem nescio an mediis intercedentibus annalium scriptoribus Romanis Livium exceptis duobus locis servavisse secutus potiSSimum . run exposui. Eadem in rebus narrandi uSum norma praeter pauca ad Romanos defendendosa Polybi fere deprompta, excursus nisi cum simplici illa ratione conveniente eum non addidisse deinde dixi. Denique eo ad annalium Scriptorum exemplum Livium Se conformasse demonStravi, quod ei rebuS antiquis excurSudescribendis operam dedit neque expositionibus, qualeSpragmaticorum historicorum propriae fuerunt, narrationem ornare Solitus est, nisi quod ex iis quos sequitur auctoribus nonnulla sive Romanis auditu iucunda sive ad praedicandos eos idonea transtulit et ad eosdem defendendos comparationem

illam IX T ab argumento plane alienam interpo Suit.

III. De ciciti digressionibus.

Iam progrediamur ad frequentes quae in Corneli Taciti libris in historiis potissimum ei annalibus quos vocant

i in commentatione: Die staatsrechtlichen xkurse in Tacitus Annalen, Oit Nachr. a. 896, pag. 203.

66쪽

occurrunt digressiones. Quae quomodo explicandae Sint ut cognOScamuS, non Singula eiusdem generi digressiones per Taciti opera debemus persequi, sed cum in ali opere componendo alio non solum dicendi Sed etiam narrandi et eXponendi genere Sit usus, servato quo conscripti videntures Se ordine singulos libros perscrutati quid cuiusque de digressionibus existimandum sit exquirere praeStat.1 me duabus qui in Agricola occurrunt e X-c in mimi S.

Atque primum quidem illum qui de vita et moribus Iulii Agricolae inscribitur libellum consideremus. Quo incomponendo Tacitum non modo quod in Catilina et Iugurtha Sallustius adhibuit dicendi genus respexisse ), sed etiam quamvis in diverso argumento Sum SSe simili quo Sallustium in Iugurtha disserendi et enarrandi ratione ), ita ut duas huius libri digressiones et imitando effingeret et eodem modo subiceret, nuper monuit ridericus Leo '). Et continentur inter se ari similitudinis vinculo quae Sallustius exhibet de Africa et quae de Britannia leguntur apud Tacitum. Sicut enim Sallustius c. 1 T ad bellum Africanum transiturus de sit huius terrae et stentibus exponit, ita Tacitus c. ), priusquam res ab Agricola in Britannia gestas refert, huius insulae situm populosque ibi deScribendo eSSe existimat. Initium autem sumit, postquam digrediendi rationem probare studuit Seque ab alii nondum comperta prolaturum Sse monuit, a forma situ finibus insulae explicandis c. im: confera velim Sallu Stium, qui paucis verbis praemissis havd facile compertum e narraturum esse praefatus Africae situm fines formam ut brevius ita simillime ostendit c. 17 3-53. Deinde Tacitus sic incipiens ceterum Britanniam qui mortales initio colverint ... Britannorum Originem docet c. li)et nonnullis de ipsa terra insertis exorsus a Iulio Caesare

67쪽

primo Britanniam ingresso res in hac insula usque ad Agricolae adventum gestas comprehendit c. 13 - 1 T); iterum conferas Sallustium, qui initio sumpto ab his verbis: Sed qui mortales initio Africam habuerint . . . variarum Africae gentium historiam ita subicit ut . 1 perinde ac Tacitus ad res interruptas deflectat. Interponit Tacitus, ut iam dicere institueram, c. 2 brevem de terrae incolis frugibus tempeState expositionem, qualem Sallustium praeposuisse c. l7, 5-6 supra pag. 30 vidimus Probatur id et confirmatur altera digreSSione, quae occurrit gr. 28. Posidonianum describendi modum respicientem non de Africa modo Sallustium exposuisse Sed etiam me tum atque mirabile facinus a Philaenis fratribus in hac terra confectum narravisse supra demonstravi pag. 25 et 313. Invicem Sallustii auctoritati parens Tacitus embolium quoddam, quo cohortis Usiporum ma iam atque memorabile facinus comperimus, sibi subiciendum existimat. Ad ipsam narrationem adeo nihil pertinet illud facinus, ut quamdiu ad

Sallustii exemplum id revocandam esse non con Stabat, maximam moveret offensionem, utpote quod sine ulla probabili causa videretur esse insertum h). Verum inter narrationem

Taciteam ad digressionem Sallustianam id maxime interest, quod haec seiungi nequit ab iis, quae de Africa in eodem libro praebentur cum Britanniae autem descriptione nullo vinculo cohaerent ea, quae apud Tacitum de militum facinore habentur. Neque enim ex uno imitandi studio embolii cauSam repetendam esse vel ex verbis elucet a quibus initium sumitur his c. 32): eadem aestate cohors USA Pomm . . . quippe quae illius Scribendi generis, quod paulo post historiis ei annalibus componendis adhibuit, memoriam' Consulto Tacitum de Usipis rettulisse inde apparere recte Gudemann ed. Tacitus Berol. a. 902, praef. pag. 7 monet, quod Calgacus c. 32 ad eos revertitur; graviter vero errat, quo e eodem loco id scriptorem egisse efficit, ut hellandi artem Agricolae illustraret. Britanniae autem descriptionis causam repetit ex Menandri praecepto, quo lX 223 eiusmodi ἐκφρασει in laudatione requiri contendit Scilicet, ut Agricolae laudationem Tacitum scripsisse probet. Sallustium ProrSus omittit.

68쪽

studio aliquatenus eum adductum esse, ut, quibus in vita componenda ei utendum erat legibus, earum Oblivisceretur i. 2. De Germania in X cur Suum numero

h a b e ni a. Eandem fere qua in Britannia excursu describenda SuSest normam illi quem paulo post de Germania conscripsit libello Tacitum adhibuisse quin commemorem facere non possum. Perinde enim atque in Agricola de Germaniae situ et finibus, caelo et fluminibus, frugibus et metallis, de incolarum Origine et nomine, de vitae et belli consuetudine, de moribus et institutis, sacris ritibus docet. Verum longius hic progredi licet. Aperte enim eorum, quae de Germania leguntur, vel singula et Posidonii de Gallia et Trogi auctoritate et exemplo Posidonii de Scythia, Parthia Hispania exponenti memoriam nobis afferunt'). Qua de re ut ipse tibi persuadeas quae in primis exstant et eminent componam. Atque primum quidem eorum, quae de insulis in mari Tyrrheno Sitis et de Britannia a Posidonio, quae de Scythia Trog exhibentur, compares velim cum Tacit haec: Germ. 2, 1 Ipsos Germanos i Diocl. V 21, 5 κατοικεῖν δε

γενετ βενιο αἱ δυνύφιεσιν. Ex sententia Eduardi Norden.' cons. E. Norden, qui gentibus deScribendi quam variam rationem veteres Scriptore adhibuerint ut enarretur cum postulat haec profert Eini pag. 853: Z. B. enne ich cetnen Interpreten de tacitetschen Germania, de fur thre ompositio die liberaus elirreiche Ethnographie de Parther et TrogusHustinus herangeZogen rite, an EuSchweigen on dem reichen ethnographischen ateriali das Strabonaus os ei donios ringi.

69쪽

Herculem memorant . . . 3 9

ceterum et Ulixen quidam opinantur . . . adisse Germaniae terraS.

3, 3 Ceterum et Ulixen quidam opinantvr lone illo et fabuloso errore in hunc Oceanum delatum adisse Germaniae terras, Scibursumque, quod in ripa Rheni situm hodieque incolitur, ab illo constitutum nominatumque; aram quin etiam Ulixi con-

Secratam . . . eodem loco olimr ertam, monumentaque et tumulos vostam Graecis litteris inscrtytos . . . adhuc

exstare.

16 4 Solent et subterraneos specia aperire ess e multo insuper fimo Onerant, subinium hiemis et receptaculum mobis, quia risorem stlorum eius modi loci molli-vnt, et si quando hostis as

venit, ...

t9, 5 plusque ibi boni mores alent quam alibi bonae

Iust. II, II 14 hoc illis naturam dare, quod Graeci longa sapientium doctrina praeceptisque philosophorum OnSeqvi nequeunt. Iust lI, II 15 Tanto pius in illis proficit vitiorum moratio quam in his comitio virtutis.

70쪽

45,s fecundiora litvr nemora lucosque sicut Orientis secretis, ubi tura balsamaque

sudantur ...

46, 2 quae omnia diversa Sarmatis sunt in plaustro equoque mentibuS. Fennis): vestitui pelle' cubile humus solae in Saeretis opes . . . idemque enatu viros pariter ac feminas alit passim enim comisantur partemque praedae petunt. nec aliud infantibus ferarum imbriumque sv IUium, quam ut in aliqvo ramorum nexu contemntur. Porro quae de Parthis, gente Germanis moribus haud dissimili, a rogo dicta in angustum coegit Iustinus XLI, I lVconferas velim cum Tacito:

balsam . . . certo anni tempore sudant.

res liberosque secum in Iavstris vehunt. Iusi II, II 3 ... per incultas solitudines errare solitis. Uxores liberosque secum in plavstris vehunt, quibus coriis imbrium hiemisque cavsa tectis pro domibus utuntur ... 9 pellibus tumen ferinis ac murinis utuntur. Tac Germ. 2, 5 tunc Germani vocati sunt ita nationis nomen, non Lentis evaluisse paulatim, ut Omne serimum a victore ob metum, mox etiam a se ipsis invento nomine Germani o-

carentur.

6, 3 paucis loricae, di uni alterive cassis aut galea. 6, 6 cedere loco, dummodo rurati insistes, consilii quam formidinis arbitrantur. 7 l: Rem ex nobilitate, ce ex virtvte sumunt lusi. XLI. l: Parthi . . . Scytharum exules ere. Hoc etiam ipsorum vocabulo manifestatur, nam Scythico sermone exule hyarthi dicuntur.

II 0 Munimentum ipsis equisque loricae plumataesunt. IIo saepe etiam Uam

simulant, ut incautiore a versia vulnera insequentes habeant.

II l: Administratio stentis Semper sub regibvssvit Proxi-