Iuris ciuilis et canonici collatio, maximam afferens boni & aequi cognitionem. Explicatio L. diffamari .C. De ingen. manum. De executoribus item ultimarum uoluntatum. Per D. Ioan. Oldendorpium. Eiusdem Disputatio forensis, de iure et aequitate

101쪽

Cum incidunt. Iterum hine apparet maxima inoter furemiami m, Cr aequitatem diserentia. Summum Onim ius 'tuit, ordinat praecepta de negocks, quae putat frequenter euentura ut in omni genere humanarum funis ctionum certae sint sultem generaliter) formultae de moaribus, ad recurratur. Aequitus autem, cum actu iam euenit,circumsticit quale sit, ex confrt cum huiusmodi praeceptA legum,ac eligit inter multus bonus liges optima,hoc est, proposito negocio conuenientifim,realiquas fuis relinquens temporibus er factis. Quemadmois dum fiutor primum multas sibi comparat er uarias frames calceoru . Deinde,cum videt emptorem, insticit quarilitatem pedis,m personae duntatem: sicque formam eligit aptifimam. harmacopola item omnis generis medicinas componit, sed tum primum de usu earum discernit, cum morbi quatinum recte tenet. Errutum autem in eo en nonnihil a Romanis quos, quod mediocritatem praeceptionum exceserunt, digrea diendo in omnes humanorum negociorum angulos. Id Onim 'cile tu erat, plainbile uidebatur, pauculas Graecorum leges amplificare: sed publicie tranquillitati lonisge perniciosisimum fuisse,stultorum magister exitus, Crnee itas docuit cinde temporibus Iustiniani Principis. N Oufimis uom hisce diebus multo pestilentius errari runt commetatores,qui relicto aequitatis studio, illas ipsas Romanorum leges, Et praescripta iuris adeo multiplicatarunt, Cr altercationibus obscurarunt, ut neq; principiu, neque exitum inuentis aequitatis. Porro, hureanus animmus alioquin fragius confunditur tanta traditionum multitudine:Cr,eum incidit cactus,nescit quo se vertat,nec po

102쪽

ET A E Q T ITATE. To aequi . paucitas has legu Cr certitudo oge utilifima est.

Recte discernens . Aequitis enim procedens ex ce

to rationis iudicio, non nisi recte potest discernere inter licitum ex inicitum, ut Vlpianus quos fientit in I. j. In princi f. De iusti cr iur. Alioqui quicquid ex fluctuante animo proficiscitur,declinat simper ad iniquitatem,quari

Iu maxima in iure ccmmentariorvem pars est. cicero lib. Osci i. Quocirca inquit bene praecipiunt, qui uetant quidquam agere, quod dubites a quwm ssit, an iniquaem. Aequitas enim lucet ipsa per sie: dubitatio aute cogitatiorunem significat iniuriae. V nde proverbium, Quae dubitM, ne Irceris. Sic Cr Ulpianim diligenter inculcat iudici, ut ex certa animi atq; indubitata ratione dirimat liton in LSi irruptione. f. Fini regundo.Ado cium ait definiabus cognoscentis pertinet, ex mensores mittere, Cr per eos dirimere ipsum finium quaestionem,ut aequin est, Cr si ita res exigat oculιs etiam suis subiectis locis. I nnoricentius, teste Apostolo, Quidquid fit contra conscietiam inquit aedificat ad gehennam,in QLiteras. De restitu

tio spolia. Et Gregorius ex Ioan. v i II .multum nos ata

monet, ut omnia fiant ex uero conscientiae iudicio, in c. Postulatus. iij. q. q. De tali certa forma colligendae semper aequitatis, iuxta censura animi nullis adfectibus constuprati, loquitur Iuris linianus, Nouea. Praecepta Praesi. in princi constLxiij. Quia inquiens ) in hac etiam parte aequitatem subditis nos riseonstrues, Cr nes Iucri, neq; alicuius sectionis caussa in alterutram partem concedo. Eadem ratione Nartianus admonet, nihil adjectandum esse,in L Restis ciendum. in princi. f. De poenta. Quid fieri,aut non fieri oporteat . Quum enim ma

103쪽

DE IV REtius iuris ea sit uirtus hoe est, icit ,ui potestis,tit imperet honesti,Cr prohibeat turpida Iusticia est. s. s.f.

De iusti.et iuri l. Legis uirtus f. De Iegib. certe ipsa aequiolas attemperat legitimus sanctiones et motiratur,ut sinisgulta negocioris 1 eciebus recte deseruiunt: habet delatactum, quodnam ius cuis rei iam nutae conueniat.Etenim in tam uasto negociorum mundo, ac veluti tu rintho,

nisi aequint , no aliter quam Thesti flami, summo Ili dis ducem sequamuri impinget scilliter captus noster, vel ciecitate, uel addictu seductus. V ID SIT SUMMUM IV A

Summum ius bifrum accipitur, alias proprie, alias

improprie.

Proprie si mare ius dicitur, certa honestitis sentenistia, quae Lo generaliter oscio in Republica Angi pois testsiue a naturali, siue a ciuili ratioepetatur. Exemplaese possunt omnes regulae ex theses iuris. Nam hae in suo genere rem,de qua tractant, suprema alch strictifima ra tione disti niui quide, sita simpliciter, ac sine ulla circum fantiaru eonis ratione Aturifcti. Vt ecce, serva pauctum: Neminem laede:theses sunt Demini iuris, in genere suo iustifimae, adeo, ut secundum nuturum aequiores duri non posint. l.j. f De pust caeterum nulla hic perpendiis tur circumstantia pacti uel laesionis. Num istud pertinet ad aequintis osticium,cum evis incidit.

I n hac itus propria iuris significatione sit ista est,

RI A .quoniam in genere loquedo, est luctifima ratis,uel naturalis vel ciuilis: tantu abest quod censieri posit initis rididonec non torqueatur stecialiter ad aliquam Asti in conmient

104쪽

E T A E Q V ITATE. ror conuenientem circumflantiam: Veluti, cum turpis res,vel Reipublicae perniciosa, continetur pacto:tue, si ad hanc specie torquere uolueru praedictam regula, serua pactu, escies ex si mo iure summum iniurii: non quod in sese uitium habeat summum ius, sed quia tu errando uel caluamniando adstra pernicie, Cr non bene dijudicas circumastinties Acti, in quibus ius est posit .l. Si unus.s. Practa. f. De pact. Improprie autcmsinimum ius appellatur,quod praeotaru interpret tione trabitur ad syccies fctoru incono uenientes: Vel, quod simulatis quibusia detumetis ecllia

De legib. Nulla iuras ratio inquit Modestinus aut aequitatu benignitas patitur: ut quae salubriter pro utilitate

hominum introducuntur, ea nos duriore interpretatione contra ipsorum commodum producamus ad severitatem. . Idem sentit celsius ii I. scire leges eod. titu. Exempla sunt pasim in iure multa. Lex enim est. c. Vt nemo inuitus agere uel accusare cogatur. Iam pone, Sempromu innocentem in ius uocatum a T itio, qui foramulum actionis adfingit Ibeciosum. Sempronius negati Titius uidens tandem mendacii sui nullam esse probatiooncm,deserit litem. Reus inuocat osciu iudicis,ut conturi inaciam actoris coerceat. Actor calumniam suam nititur dejendere hoc iure, quo nemo cogenduη sit ad agendum. Rudietur nein Restondet Iustinianus: in usum esse miniis mes admittenda actoris interpretatione, Nouea. Delirigio onstitu cxij. Porro inquiens quam omnes constrouersias, praecisis ambagibus, uelimus ad finem decurarere uroru etiam uersutijs aduersa nur, qui actiones tar tammodo proponunt: nolunt alitem ad terminu usq; litis

persequi:

105쪽

actiones exercere compellatur inuitus.

Aliud exemplum est apud cassistratis in L Extat. si Quod met. casi. Ubi Martianus quidam accusatus, quod debitorem suum compulisset ad siolutione autoritate proαpria: Vim inquit nullum sci. At caesar Marcu3 restondit, Tu uim putas esse sol f homines uulneretur VH est Cr tunc, quoties quis id, quod deberi sibi purit, non per iudicem reposcit. Eodem modo Iustinianus uehemeter detestitus stultaser temerarius interpretationes, Noveil. Dem.ant. m.

insim. nat. Ex quo uero inquit post hasce noras Ioges tam clarus, temerario quidum consilio malicisse ii stram interpretari sanctionem prae Uerunt: coacti si mus er tertiam constitutionem describere. Huc pertinet, quod Paulus in I. contra legem. f Pelerib dii it eum iacere in fraudem legis, qui suluis MembH legis , sententiam eius circinuenit. Et V lanus in L

seq. Fraus enim inquit legift:ubi id sit, quod feri no

luit,feri autem non uetuit. Talis etiam interpretatio censetur, si quis prohibitus vendere,permutet,ut multi faciunt: Aut, si cui non liceat pecuniam dare mutuam,is interim vendat,quo magis deubitor contra ius preei- babeat. Quod ita erit dicendum

inquit Vlpianu si non fraus senatusconsulto fit cogis

tua ut qui credere non potuit, magis ei uenderet, ut iderei precium haberet in mutui uic I iij. s. Is autem. Et Lltem sistim amulus. s. Mutui datione.f. Desinatust. Nacedonia. secundum bane signifieatione recte dici potest,s v Μ, Μ VH Ius, SVΜMA IN IvRIA. Quanto enim sub Osiss

106쪽

ET AEQ VITATE. rzρlius virgumentoris, quanto plura congeras ad fulciendum tale ius, is maiorem eleceris iniuriam. cice lib. Offaei.Existunt etiam sepe inquit iuiuriae calumnia quadi,

et nimis callida iuras interpretatione. E x quo illud, sv ΜαΜVM IVS , SVΜΜ A I Niv RiA,fctum est iura trito sermone prouerbium. Et Menander admodum scite, Leoges ait) optimae fiuntsed qui nimis acute eas i ieiunt,funt is cophantae:hoc est,ealumniatores, qui lites leui 'iis mas obseruant.σψκγ enim ficus est, res nihili, ut uulgo quos dicimus, Es ill nitetnerstigen uestat. Huius frinae sunt cautelae, singularia, Cr reliquae corimentariora praestigiae, quibus nihil fit aliud, quam quoductus aequitatus saluberrimus intercipitur. Tametsi enim

nimerosa Doctorum scripta habet multas thesies, ex curis ranis in omnes angulos humanoriam negociora: tamen, quia non sunt certa, nec retinent modwm: ideo tenebras offundunt, dant ansam earumniandi, Cr nocent Reipua blicae. Eam ob rem Iustinianus,primium Triboniano, teratism omnibus popula in editione Pandellaru reseripsis hu uerbM: Alius autem legum interpretationes, imo maregis peruersiones, eos iactare non concedimus: ne uerbo.

fitas eorum aliquid legibus nostris adstrat ex con*sione dedecus: quod Er in antiquis edicti perpetui commenta toribus Actum est, qui opus moderate confictu, Me essiaue in diuersas siententias producentes, in infinitum dea

traxerunt ut pene ometem Romanam sanctione esse eonis

fusam cerneres. Quod si non pugi βumus: qu admodum posteritatis admittetur uana discordias si quid autem disse

ferre ausi fuerint: ipsi quidem his latis rei constitua

turrvolumna autem eorum omnino corrumpantur. Auadis

107쪽

NO DE IURE dis bas uoces:Falsitatis rei:er,volumina eorrumpantur Estne magna hominum insania, quae β*ῖαte recipit pro veritate s Sed, quando ita uolumus decipi, non ' nobis iniuria. v ERBA L. A V T F

aliquot scholijs explicata. Superius est Am mentio huius legis, quae inter salvi

res Romanorum sanctiones est elegantisima, er inater elegates saluberrima. Proinde uerba eius hoc loco duoximus adjcienda: quoniam nemo recte uersabitur aut in scholis,aut in foro, nisi ob oculos habeat circu mihintias, quae nusquam in toto iure apertius tractantur.

Aut facta puniuntur, ut surta, caedes*: aut di cta,ut conuicia,& infidae aduocationes aut scripta, ut falsa,& famosi libelli: aut consilia,ut coniurati nes,& latronum conscietia, quosq; alios suadendo iuvisse,sceleris est instat.

Facta quae corpore perpetratur, opponit dictis ,quae uerborum turpitudine admitti solent,significatione scis licet strictiore: ut irato clarius inflauet studiosis delicto. riam Cr poenarum uarietatem per causas materiae sinauder formae. Alioqui generalis Acti appellatio omnia incomprehendit. Nam scriptum non punitur, sed homis se nis nequiter scribentis factum. Quare omnes actiones poenarum persecutoriae, alias dicuntur ex Acto uel in fctum, alias ex re, id est, ex ipso maleficio.l. Exin socio. Et l. Actionum genera f. De actionibus, Cr obollationibus.

consilia Hestu accipiuntur, sicut dici solet: Malari consilium,

108쪽

ET AEQ v ITATE. mran lium, consultori psim a saepe. Insi. f. De verabo signis. Alioqui regulariter confiiij fui poenam nemo patiturii confiiij. f.De regu. iuris. Praeterea probat claudius huc pertinere corruptores animorum, hodie sunt multi. Nam qui ctuadet alij malum,is mare uidetur insaniam delinquentis,cν maleafrij particeps est perinde ac si ope uel consilio em iu- , videt. s.f. s. Deserui corrupi. Persuadere aut inquit, Vlpianus) est plus quam compelli atq; cogi sibi parcu. sed persuadere τργιοσων ἰsi. Nam Cr bonum confiinlium quis dando potest burdere,e malum. Et ideo Praeritor adiecit, Dolo mala. Sed haec quatuor genera consideranda sunt se ptem modis: caussa, persona Oco, tempore, qualis

tat quantitate,euentu.

Genera uocat caussas delinquendi tum late patentes, ut de omnibus malesectorum 1 eciebus posint praedicari. nodos appellat circum tintius, ex quibus ceu notu ror Cr personarum communibu3 er exterata aestimaturi iuris di*initio: non solum in poenis delictoris, quas hieseeundum fiubiectam materiam prostqvitur: uer etiam, in omnibus contractibus,Cr humana iunctionum neal gocijs,ut Cr supra probatum est. Causis, ut in uerberibus, quae impunita sunt at magistro allata,vel parente ' quoniam emendatio , nis,non iniuriae gratia uidentur adhiberi. Pumunisi tur,cum quis per iram ab extraneo pulsatus est.

causam accipe steriali signiscatione, pro ea ratione finali,quae mouet aliquem adficiendum, aut etia non setis eland .Omnia enim denominanda fiunt a fine, ob quem sunt.Ecce enim, causa emendationis est longe honesti iam er

109쪽

ra D E 1 V R Enia, Cr necessaria ad finem educandoru hominum, Cr ad retinendam politicam societatem. Ergo ex hoc Ioco cossi gitur ius cilicet,non esse improbandam,vt. c. De menaedatio. propinquo. I Praetoris. Praeterea. Et s.seq. f. De

iniuri. l. sed Crii quemcunq;. s.f. fAd. IN. Aquili. Ex diuerso: Fitus pulsandi, est priuari uindicti ex de

prauato assctu procedens. Igitur er diuino er humano iure debet euitari. Eodem modo contractus,si conuentionis causa est bo nesti communicandarum reru,permittuntur. Sin aute ad turpitudinem tendant,vel lasionem proximi, non ualentino iure, aut reuocandi fiunt. Per na dupliciter spectatur: eius, qui secit: Veius,qui passius est. Aliter enim puniuntur in iisdefacinoribus serui, quam liberi:,3c aliter, qui quidis

quam in dominum parentem Ueatiis est, quam , qui in extraneum, in magistratum, uel in priuautum. In huius rei consideratione, Oetatis quiny r tio habeatur.

Mirum dictu est, quantam uarieditem eum in delictis, tum in contractibus adstrat personam dijrrentia. Ovum enim stitus sint diuers'. non poli unt eadem censieri omnia deliri. I nde est,qκod inserius tractabitur: aliter puniena dum esse priuatin hominem, quam uniuersitatem. Q in re multistantur.

sed nonne iniustum est dicet quis ex ij dem delis

Elis diuersam stitui poenam s MIeficit ne unus aeque de alius Respondeo. cum uolueris ratione huius loci inurastigare,non est resticiendum ad turpitudinem, quam cia cero in Paradoxιs non absurde, ad absterrendi homiis

nes,per omnia delim distunt parem ese: uerum ad utilis

lateri

110쪽

E T A E in V ITATE. Itine Reipublicae,ac humariis societatis conseruatione uer tenda est cogitatio. E a enim exigit ordinem quendam politicum,ordo dorrentiam personarum, diderentia proinde diuersum ius,im in merim quam in panta praesertim, quod ublimiores er bonae frugi homines, non tam leuia ter ducuntur ad desinquendumquam se plebis. Quare duplex est ianitia.Dinributia quae unicuique sum tribuit meritum ex poenam,habita personarum ratatione commutatiua, quae rerum communicationem perfrinas connituit, aequaliter ab omnibus seruandus, non distinguens personas. Quod oro iuris Aligenter obserauabit. Locus lacit ut idem uel surtum uel sacrilegium sit:& capite luendum,uel minore supplicio.

Locus hic,pro sua cuiuis rei quam obtinet sede,acciapitur. Et im est uulgaris loci significatio. Alius metaphoricos intelligitur pro nota rei communιs,cuius uelut permpetuae setis admonitu,quid in quaq; reprobabile fit,poistest inueniri sicut supra accipi diximus.

Ecce autem, quantam uim habent rerum er persondae rum circunstitatis,adeo, ut locus quos uariet iuris sanis ctionem. Pro furto enim non infligebatur olim poena crapim,nisi propter Ioci religionem. Ex his apparet, non esse antinomiam inter bane se, gem,Cr I. Diui seuerus er Antoninus. f. Ad legem Iuli. pecula. Res priuatori inquit Martianus si in aedems acram depositae surreptae fuerint: urti actionem,non μαcrileg ese. Nam ibi res priuatae non babent lacum fuis n. Ergo non potest delictum ex eo crescere,ut sit poena Opim, iuxta I Sacrilegis eod. tit. Hinc er illudsolet probari: grauiorem esse iniurium,