De re metallica libri XII. Quibus officia, instrumenta, machinae, ac omnia denisque ad metallicam spectantia, non modo luculentissimè describuntur, sed & per effigies, suis locis insertas, adiunctis Latinis, Germanicisque appellationibus ita ab oculo

161쪽

Septima siphonum species ab hinc annis dccem inuenia cum omniumaxime artificiosa& durabilis & utilis sit, sine magno impendio confici po, test ea constat ex pluribus siphonibus: qui simu ut proximi, in puteum nodescendunt, sed alter alteri quodammodo subqcitui ;ctenim si tres fuerint,

ut esse solent, ultimus exorbet aquas putei, & cas in primu lacusculii effunis diti secundus ex eo rursus exhaustas in secundum transfundit: tertius in cusniculi canalem: pila horum siphoniam omnium rota pedes quindecim alta attollit pariter parite, in dericit: quam eius pinnae, ab impetu rivi, in monte deducti, percussae cogunt uersarurotae radii in axe, longo pedes sex, crasso pedem,inclusi sunt:cuius utrunq; caput circulo scri co cingitum sed in alteruquidem infixus est codax, in alterum uero serru, ut codacis posterior pars, crassii in digitum Sc tam latum quam ipsum caput est: quod tamen teres Eccirciter digitos tres crassum primo longitudine pedis recita extat, quatenus obtinet locum codacis: mox curuatum δέ quasi lunatis obliquatum corniabus altitudine pedis assurgit deinde rursus pedem recita eminet: quo modo

fit ut haec pars recta,cum in orbem uoluitur uicissim fiat pedem altior & humilior quam illa. Ex hac posteriore seni teretis parte pendet primum pilum latum ipsa enim in superius istius pili caput perforatii,ut clauus serreus priamarum chclarum in inserius infigitur.Ne uero pilum ex ea excida .ut facile excidere potest &,cum necessitas id postulasieximi solet, quod eius foramelatius sit quam seni pars ut in clauo serreo,in ipsam infixo, coercetur: ne ' η alterant caput pili bracteis serreis uel coriis intermedisss cauetur: tale pilii Primum longii est circiter pedes duodecim, reliqua uero duo pedes sex δέ uiginti. Sed quod* latum est palmum,crassum digitos tres: utraq; cuiuslpars lata tessita & munita est laminis ferreis: quae cochleis item ferreis contianenturi ut pars,quae uitium fecerit resci possit. At chelae in axiculum incluasae sunt teretem longum sesquipedem crassum palmos duos is utrin* citiagitur circulo ferreo,ne codaces ferrei, qui in tignora armillis serreis uersianatur,ex eo excidant: ex quo axiculo utracp chelarum pars lignea eminet lonaga pedes duos lata Sc crassa digitos sex. Altera ab altera distat palmos tres: utriusw rursus pars tam interior quam exterior etiam laminis est serrata. Inchelas uero claui duo serrei teretes et crassi digitos duos sic infixi sunt ut immobiles maneant. Eorum posterior per primi pili lati inserius ti secundi suterius caput perseratum & immobile penetrat. Prior aute similiter immoisilis per serreum primi pili teretis caput item immobile & deflexum. Istiusimodi pilum quod longum est pedes tredecim, crassum digitos tres, dc in priorem cuius* siphonis fistulam descendit tam prosunde, ut eius orbicus lus soricula pyxidis sere attingat. Quod cum decidit in fistulam aquae, per

orbiculi soramina penetrantes, corium attollunt: cum subleuatur, eaedem corium,quod ipsas fert deprimul. Foricula uero pyxidem, ut soris ianuam, claudit. At similae coniunguntur duobus circulis serreis palmum latis,altes ro interius altero extrinsecus. Sed interiore utrinin acuto ut in utram in fisstulam penetrare dc eas cotinere possit. Quali ii nunc fistulae carent interiore circulo sed habent commissuras,quibus iungiatur. Etenim superioris ins serius caput cotinet,inferioris caput superius: utruncp ehim ad altitudinem

septem

162쪽

44 DE RE METALLle Aseptem digitorum excisum est: veru illud interius hoc extrinsecus ut alteruin bl reuinire possit cum pilii incidit in priore fistula taricula illa claudit cum extrahi itur,aperitur: ut aquae pateat foramen. Vnusquis* autem isti uia modi siphonum constat ex duabus fistulis: quarum utracp longa est pedes duodecim: utriusq; soramen latu est digitos septem. Inferior in putei lacuna uel in lacusculo collocatur, eius* soramen interius obstruitur ligno tereti tsupra quod fistulae circumcirca sex sunt seramina, per quae aqua in eam inofluit. At superioris fistulae pars superior aperturam habet altam pedem lata palmum,per quam aqua effluit in lacusculum uel in canalem qui scis lacusculus longus est pedes duos, latus & altus unum. Quot uero sunt siphones. tot sunt axicul tot chelae tot utrius* generis pila. Sed si tres Derint siphois nes duo tantummodo lacusculi sunt, quod lacuna putei & canalis cuniculi

in duorum locum succedant. Haec autem machina sic aquas ex puteo hauarit:rota uersata primum pilum attollit: id subleuat primas chelas:atin ita etiisam secundum pilum latum 8c primum teres. Deinde secundu latum secunis das chelas & sic tertium pilum latum et secundum teres tum tertium pilum latum tertias chelas & tertium pilum teres. Nam ex harum chelarum clauo

ferreo nullum pilum latu pendet, quod nulla in re ultimo siphoni usui esse possit. Contra uero cum primum latum decidit, quae* chelae delabuntur, quod pilum latum,quodo teres. Ato ista ratione uno eodem p tempos re aqua in lacusculos infunditur & ex eiciem exhaurituri ex lacuna uero plutei solum exhauritur,in canalem cuniculi tantum insenditur. Quinetia diris cum axem longiorem duae rotae fieri possunt si riuus tantam aquarum copiam suppeditaverit, quanta eas uersare possinatP ex utriusip serri teretis parte posteriore unum uel duo pila lata appcndi possunt: quorum quod malim syphonum pila comoueat. Postremo necesse est puteos,e quibus aquae fistulis hauriuntur esse rectos. Nam omnes siphones, ut etiam aliae machi nar tractoriae quibus f stulae sunt,aquas minus alte hauriunt si fistulae oblisique in obliquis puteis locantur,quam si recta in rectis statuantur. i

Laeusculus secundus E. Tertius firbo F. Canalis G. Ferrum in axe s incleum Η. Primum pilam latum I. Seeungum pilum latum C. . mTertium pilum latum L. Primum pillam teres M. Secuniam pilum teres N. Tertium piam teres Ο. Axioli P. Gebe QE .lu

163쪽

Verum si riuus tantam aquarum copiam, quanta machinam proxime explicata uersare potest,non suppeditat,quod ues natura loci fit, uel aestiuo

164쪽

146 Pa ME TALOc Atempore quo diuturnae siccitates Berint, accidit, machina construitur, euitam humilis & leuis sit rota ut eam tantuli rivi aqua circumagere possit: easdem in canalem decidens ab eo delabitur in inferioris machinae rotam alta et grauem,quae siphonibus e profundo puteo aquas haurit. Quia uero tam exigui rivi aqua alteram rotam sola uersare nequit, eius axis initio vectibus a duobus operariis circumagitur, sed quamprimum aquas siphonibus haustas in lacum estuderit, eas superior machina suo siphone haurit, & in altorum canalem essundi siex quo etiam influunt inferioris machinae rotam, elousq; pinnas percutiunt. Tam autem hae aquae quam riui canalibus istis deis clivibus in altiorem illam & grauiore inserioris machinae, quae duobus uel tribus siphonibus aquas ex prosundiore putei parte haurit, rota deductor.

eam possunt conuertere. Machinae verioris rota A. Zivifrbo B. En dem emalis

di uero riuus tantam aquarum copiam luppeUitat quanta Iratam rota alaetam 8c grauem uersare potest tum ad alterum axis caput fit tympanum dentatum id uersatum circumagit alterius Vis tympanum, quod ex susis cono stat ei subieetiim: ad utrum in eiusde axis inferioris caput fit serrum teres 5c quasi lunatis obliquatum cornibus. in istiusinodi machinis usitatum. Haec autem quod utrinq; sphonum ordines habeat permultas aquas haurit.

166쪽

At machinarum quae pilis aquas hauri ut itemsex sunt formae nobis no tae: quarum prima sic se habet. Sub summo terrae corio uel cunicula soditur cauerna ac undiq; robustis tignis & asseribus substruitur, ne ruinis uel lio, naines opprimantur ues machina tangatur. In ea cauerna substructa collo, catur rota, in axi angulato inclusa. Axis autem codaces serrei in dimidiatis catillis item serreis uersantur: qui in tignis ad modii robustis inclusi sunt. Rota uero plerunci' alta est pedes quatuor et vietinii ,rard tristiata nihil dii, ii milis ad molendum seumentum fabricatae : nisi quod paulo sit angustiori axi ab altera parte tyimpanu est in medio circucirca excavatum in quod multae fibulae ferreae quater curuatae sunt infixae in quib. quia annuli inhaeret arena ductaria per fistulas extrahitur ex lacuna, rursus Q in candem demi tuatur per tiana excavata uscp ad ad imum libramentum: orbis est serreus clicum axiculum ferreum cuius uter* codax in crassi serri,ad signum astixi tillo uersatur:in quo tympano catena inuoluta aquas pilis haustas per sit

las effert. Quaec fistula quinq; serreis circulis palmum latis & digituin tur: qui aequalia eius spacia diuidunt 8c muniunt, eorum primus imunis est eum fistula antecedente in qua includitur: ultimus cum cor sis citas

sequete quae in ea includitur: quaeq; fistula excepta prima summa parte exstrinsecus circumcirca longitudine digitorum septem crassitudine trium exscauata est, ut in eam quae antecedit,inseri possJt:quaecy, excepta ultima,ima Parte interius circunt circa pari longitudine, sed crastitudine palmi, resecta est ut eam quae sequitur recipere possit: quae* ferreis fibulis ad putei tigila assigitur, ut immobilis maneat. Per has continentes fistulas aquae pilis caleanae ductariae ex lacuna extrahuntur usip ad cuniculum ubi per supremae si stulae aperturam exprimuntur in canalem per quem effluui. Pilae uero quae duciat aquam, implicantur annulis serreis catenae dii stariae: distat ψ una ab altera pedibus sex: constant ex caudae equinae pilis corio insutis, ne ferreis tympani fibulis euellatur: tantae sunt ut utra manu capi possint. Si autem haec machina sub summo terrae corio suerit collocata, riuus,qui citra circus agit rotam per subdiales canales deducitur: si sub cuniculo, per subterrane, os . itaq; rotae pinnae ab impetu fluminis percussae, progredicies uersant rotam: ato una cum ea tympanum: quo modo catena dudiaria extra sta pilis per fistulas exprimit aquas. Huius machinae rota si alta suerit pedes quatusor & uiginti ex puteo,alto pedes ducetos & decem extrahit aquas: si pedes triginta ex puteo alto pedes ducentos & quadraginta. Sed huic opus est riuo cui maior uis aquarum sit. Rota A. Ax s v. Conces c. Amillae D. D amo E. Ansae ferreae F. Catena ductaria G. Tiana H. Pita l. Filii ulla L. Cinales rivi MAltera

167쪽

Altera machina duo habet tympana, duos similarum ordines, duas catenas ducitarias,quae pilis aquas exprimunt. Caetera proximis proclus sunt sis, ii 3 milia

168쪽

milia.Haec machina tu construi solet, cum nimis multae aquae in lacuna confluxerui: at has duas machinas uis aquarii uersat omninow aquae trahut aquas. Hoc uero est indicium accretionis et diminutionis aquarum,quas in se continet lacuna subterranea, siue eas aquas haec altera machina pilis haustas per fistulas esserat siue prima, siue tertia, aliaue. E trabis, quae est supra puteum tam altum quam profunda est lacuna altera parte lapis,asser altera, uter uno fime appensus. Sed hic tamen ferreo filo, quod pendet ab altero eius capite demittituri& quidem lapis usq; ad oris putei latus,asser uero rodia per puteum in lacunam,cuius aquis innatat.Is asser tam grauis est,ut filii ferreum quod ipsius fibulam serream hamulo prehendit, una cum sime desorsum lapidem sursum trahere possit:ita quo magis aqua decrescit, eo magis asser deorsum fertur lapis sursum:quo uero magis accrescit, eo magis cotta asser sursum sertur lapis deorsum. Hic cum serὸ trabem contingit, quia signum dat aquas ex lacuna pilis per fistulas esse exhaustas, machinae praes Aus rivi canales occludit, rotam* sistit: cum serme terram, quae est ad oris putei latus, attingit quia significat lacunam esse aquis quae in eam rursus c5 fluxerunt,repletam aquae enim attollunt asserem atm ita lapis & funem &filum serreum retrahit idem praesectus canales recludit: quare aquae riui iterum Percutientes rotae pinnas uersant machinam. Quoniam uero operarii

plerun* anniue sari js diebus sestis non laborant, & profestis non sempex

Prope machinam atq; ea, si res hoc postulat continenter trahit aquas, tinti nabuli sonus assidue auditus declarat machinam hanc aeque ac primam ii tegram 5 nulla re impedita uersari:id ex axiculo ligneo, quem cotinent trabes,quae sunt supra puteu,suniculo appensum est. Alter uero seniculus longus,cuius superius caput ad axiculum religatum est, demittitur in puteum: inferiori eius capiti alligatum est lignum: quod quoties axis manus percu tiunt toties tintinabulum c5motum sonitum reddit. Tertia aut istius gestieris machina tunc utuntur metallici,cum nullus riuus,qui uerset rota deduci potest: cuius haec est fabrica.Cauernam primo fodiunt:quam etiam robustis tignis & asseribus construunt ne latera ruinas edant, quae labefactet machinam Sc homines laedant. At superiorem cauernae partem contetant tignis:ut equi machinam trahentes per ea possint incedere.Deinde item si gna ad sedecim,longa pedes quadraginta lata & crassa pedem unum, fibus lis in summo cZiuncta in imo divaricata erigunt: eorum* singulorum inseriora capita in singulorum tignorum humi ibatorum se is includunt &tertio quodam conne fiunt quo modo rutius fit area circuli speciem habes, cuius linea dimetiens sit pedu quinquastinia. Per foramen quod est in m dia arca,descendit axis quadrangulus statutus longus pedes quin 5c quadraginta crassus & latus sesquipedem: cuius codax inferior uoluitur in catia Io tigni humi in cauema strati,superior in catillo tigni, quod in summo sub fibula in sormis duorum tignorum erediorum est inclusum. Catillus inse Gordistat ab altero cauernae latere, item ab eiusdem fronte & a tergo pedes XV a. mi ad pedem supra inserius caput est rota dentata: cuius linea dimetisens habet pedes παH. Ea rota constat ex quatuor radi js & o sto curuaturis.

Radii sunt longi pedes xv.crini & lati dodrantem: quorum alterum caput inclus

169쪽

inclusum est in axe,alterum in sormis duorum curuaturarum, qua parte co

iunguntur. Hae citruaturae crassae sunt dodrantem, latae pedem: ex quibus sursum uersus eminent & extant dentes recti,alti dodrantem,lati semipede. crassi distitos sex qui uersant tympanum alterius axis strati, id constat ex duodecim fusis longis pedes tres, latis & crassis digitos sex: quod circumactu uoluit axem circum quem est tympanum, habens fibulas laneas quater curuatastin quibus annuli catenae ductariae, quae pilis per fistulas haurit aqua. inhaerent. Huius axis strati codaces serrei in armillis,quae in medio trabium sunt inclusae, uersantur. Supra loculamentum rotae in axis statuti formis caspita duorum tignorii oblique ascendentium inclusasbulantur. Eorundem uero capita superiora sustinet tigna transuersaria duplicata item in eius soromis inclusa. In altero autem tigni transuersiarii capite inclusum est tigillum. quod quasi ex duplicato pendet: cui similiter inserius tignum curtum est ic lusum. Id uero habet serreum clauum, qui recipit catenam,ato ea rursus stateram . Hanc machinam,quae extrahit aquas ex puteo, alto pedes ducentos& quadraginta duo & triginta equi circumagunt: at eorum octo quatuoor horis: deinde hi quiescunt duodecim horis, & totidem in eorum locum succedunt. Talis autem machina ad radices Meliboei montis & in incinis locis est usitata. Quin si res hoc postula plures esumodi machinae unius uenae fodiendae gratia, sed alia alio in loco profundiore solent construi: ut in Carpato monte Schemnicii tres: quarum infima ex infima lacuna trahit aquas ad primos canales, per quos in secundam lacunam influuntimedia ex secunda lacuna ad secundos canales, ἡ quibus in tertiam lacunam defluunt: suprema ex terra ad cuniculi canales,per quos espuunt. Eiusmodi tres m chinas circumagunt equi sex & nonaginta: qui per puteum decliuem & eoochleae instar contortum gradibus destendunt ad machinas: quarum infima

in loco profundo est collocata: qui distat a subdiali terrae corio ad pedes sexcentos & sexaginta.

170쪽

Ex eodem genere est quarta machinae species quae ita fit. Duo tigna si ruuntur, in quorum soraminib. suculae capita uoluunturi eam duo uel qua tuor ros