장음표시 사용
191쪽
diem Lunae rursus in puteos descendunt, aut ingrediuntur in cuniculos.Inis, terea uis illa fumi uirosi evanesciti Est etiam ubi ratio cum Orco habetur: nam quidam loci metallici licet rari sin .sua sponte uirus gignunt, pestilenatem p auram exhalantisicut etiam quaedam uenarum cauerna', sed hae saepius graues halitus in se continent. Ad Planam Boemiae oppidum sunt nono nulli specus qui quibusdam anni temporibus halitum ex acidulis emittun
lucernas restinguentem,& sessores diutius in eis morantes necantem. Plianius quo scriptu reliquitiDepressis puteis sellarata uel aluminosa occurarensia putearios necant, experimentum huius periculi demissa ardes lucerisna si extinguatur: tunc secundum puteum dextra ae sinistra sediuntur aestuaria,quae grauiorem illum halitum recipiant. Verum Planae construunt selles qui graues istos halitus haurietes huic malo medentur, de quibus supra dixi. Quinetiam interdum operaria de scalis in puteos delapsi brachia,cr ra,ceruices tangunt, aut decidentes in lacunas sussecantur: plerun* uero in causa est negligentia praesidis: cuius est proprium munus & scalas ita uehementer ad ligna assigere ut non abrumpantur, & lacunas, ad quas putes
pertinent, ita firme asseribus contegere, ne ipsis motis homines decidant in aquas:quocirca praeses diligenter suum munus exequatur: tum ianua casae non uergat in aquilonem ne tempore hybemo scalae Digoribus congelent:
nam id ubi factum Lerit,manus frigore rigentes, uel lubricae suum tenendi ossicium facere non potant ipsi etiam homines sint prouid ne, si nihil ho/rum fuerit,sua cadant incuria. Concidunt praeterea montes ea ruina ops
pressi homines intereunt. Certe cum quondam Gosellariae Ramesbergum desedisse ruinis tot homines sunt oppressi ut uno die circiter quadringenotas taminas uiris orbatas esse annales loquantur:et ab hinc annos undecim
Aldebergi suffossi montis pars re luta resedit S sex sessores improuisdoppressi trabserbuit etia caum atq; una matrem cum filiolo.Id aut plerun
his accidit montibus, quibus uenae sunt cumulatae. Ita flores relinquat semices crebros montibus sustinendis, aut substructiones faciant. Saxum quoq; abruptum articulos atterit: quod ne sat metallici structuris necesimariis puteos cuniculos, sessas latentes sulcire debent. At in nostris seditiis non est soli sepa, quam Sardinia giznit. Animal est, ut Solinus scribit, perere iguum similem araneis Hrma : soliiuga dicta,quod diem Bgiat. In metallis argentariis plurima est occultim reptat,&per imprudentiam supersedentiobus pestem iaciti Sed,ut idem est,tantes calidi & salubres aliquot locis emeralescun*qui abolenta solisegis insertum uenenum. Sed in quibusdam sedinis nostris quanquam perpaucis est alia pestis &pernicies: daemones stilicet aspectu truci: de quibus dixi in libro De subterraneis animantibus inascripto: quod aeniis daemonu precibus & ieiuniis pellitur ac fugatur. Quaedam autem ex his malis at aliae quaedam res causa sensi cur putei amplius sedi non Aleant. Ita prima Sc potissima causa est, quod non sint foecundi metalloru, aut si ad aliquot passes cundi suerint, quod in profundo sint steriles. Secunda assiventis aquae multitudo: quam ne* metallici possimideriuare in cuniculos,quia tam alte in montes agi non possint: necp machi
nis extrahere, quod putei sint admodum profundi: aut si possent eam exum p 3 here
192쪽
here machinis quod ipsis non utantur: nimirum quod impensae sint malo res quam pauperioris uenae fructus.Tertia est aer grauis,quem interdii d mini non arte,no sumptu emendare & corrigere possunt: quam ob causam fossio non puteorum tantum, sed etiam cuniculorum deseritur. Quarta virus in singulari loco genitum si id funditus tollere, uel leuius secere in nostra potestate non fuerit: ea de re specus ad Planam Laurentius dietiis non fodi solebat,etam argento non careret. Quinta daemon truculentus Sc homicida etenim ab eo,si expelli non possit,nemo non fugit. Sexta substimctiones si labeiactatae conciderintieas enim ruina montis sequi solet. Subastructiones autem tunc solum restituuntur,cum uena admodum diues meo talli fuerit. Septima motus bellici: propter quos nisi certo constet fosso res deseruisse puteos & cuniculos,reficiendi non sunLNon enim credamus maiores nostros tam ineries & ignavos fuisse, ut sessiones, quae potuerint fieri cum Hictu reliquerint. ostris prosectio temporibus non pauci metallici cum anilibus Ebulis persuasi resecissent puteos desertos, operam & oleum perdiderunt ne igitur posteritas acta agat ex re eius erit in tabulas reserre qua ob causim cuius putei ues cuniculi fossio relicta sit. Id quod quom dam tabero factum este constat puteis desertis propter copiam & assium
De re Metallica Libri via r In
κκτ vs liber descripsit serramenta, uasi, machianas, hic uenarum experiendarum rationes destriabet: eas enim etassas ut utiliter excoqui,et ex ipsis a recremeto purgatis metalla pura confici possint. Opera rectum est prius experiri. Sed talis experis menti quanquam mentio laeti est a scriptoribus, tamen nemo ex illis praecepta eius memoriae traodidit:quocirca mirum non est si aetate posteriores
nihil de eo scripserint. Metallici certὸ ex istius gesneris experimento cognoscunt de uenis utrum aliquod quodpiam metatilum,an nullum in se contineant: aut, si ipser nobis indicia unius metalli uel plurium ostenderint,multum an paucum iri eis insite qua ratione etia unius uenae partes metalli participes, ab his, quae eius experies sunt, separari posisunti Atin illae rursus,in quibus multum est ab his in quibus paucum. Nisi enim hoc antea,quam ex uenis conflentur metalla diligenter Letum fuerit. non sine magno dominorum detrimento excoquentur. Nam panes uen
193쪽
uum, quae non facile igni liquescunt, metalla ad se rapiunt,uel ea costi munt.
Hoc modo cum sumo euolant, altero cum recremento & cadmia comiscentur:quo domini operam perdunt, quam posuerunt in sornacibus at cationis praeparandis,& eos nouas impensas in eiusmodi recrementa 8c caeteras . res lacere necesse est. Verum metalla iam excocta experiri solemus ut exploratum habere possmus quota argeri portio insit in centum pondio aeris uel plumbi aut quotam auri particulam libra argenti in se contineat. Et contra quotam aeris uel plumbi portionem habeat avicci centupondium: autquota argenti particula sit in auri libra:at ex ea re coniicere licet, utiliter possit necne metallum preciosum a uili secemi: qvin etiam tale experimentum docet utrum nummi boni sint an adulterini, manifesto* deprehendit argenotum ii eius plus quam suerit iustiam,monetam miscuerint auro:aut aes si elatis plus quam fas sit, iidem temperauerint cum auro uci argento: quoru omnium rationem quam potero, diligentissime explicabo. Venarum aut experimentum,quod solis metallicis utile est: ab excoctione disteri sola materiae paucitate: etenim coquedo paucam discimus, utrum excoctio multae nobis lucrum dabit an damnum, nisi enim metallici studio incumberent in
eam experiedi rationem,qua utuntur,ex uenis, ut iam dixi, metallia interdit cum detrimento, interdum sine ullo emolumento excoquerent: nam expes riri uenas impensis admodum exiguis,excoquere tantumodo magnis posssimus. Simili autem modo fiunt. Primum ensin ut uenas experimur In sera nacula sic easdem excoquimus in sernace. Deinde utrobiw non ligna, sed carbones incendunturi tum ut in catillo fictili cum uenas experimur, metalla quae in ipsis insunt, si aurum, argentum, aes, plumbum fuerint, iustissimὸ miscentur,ita in primis sornacibus,cum eaedem excoquuntur,permisceri talent. Praeterea ut hi, qui uenas explorant igni, metallum uel liquidum effundentes, uel frigefactum fracto catillo terreno purgant a recrementis, ita e coctores quamprimum metallum e sernace defluxerit in catinum, frigida infundentes, ab eo rutris auferunt recrementa. Postremo ut in catillo cinereo aurum uel argentum a plumbo separatur,ita quo in secundis sornacibus. Sed artificem experiedae uenae uel metalli necesse est paratum, & ins striti tum rebus necessarijs ad experimentum uenire: at seres conclauis nquo statuta est sernacula,claudere, ne quis intempestiuὲ accedens mentem eius in operas intentam,perthrbet:libram praeterea in suo loculamento collocare ut ea, cum ipse massulas metallorum ponderat, flatu uentorum liue& illuc agitari no possit:is enim arti est impedimento. Vertam res singulas, ad experimentum necessarias,describam exorsus a semaculis: quarum alia
ab alia differt figura, materia, loco in quo collocatur: figura quidem quὀdst teres ues quadrangula. At y haec magis est ad uenas experiendas accomo
194쪽
Materia uero dissieres fornaculae, quod alia sit lactericia, alia ferro, qua dam fictilis. Lactericia eximitur in camini foco, alto pedes tres & dimidiu: ferrea in eodem collocatur similiter fictilis. Sed latericia est alta cubitu, inotus lata pededonga pede & duos digitos: cum e soco assurrexerit ad quin digitos,quae laterum crudorii crassitudo esse solet, super lateres locatur bractea serrea, luto superius oblita, ne propter uim ignium detrimentum acci piat. In seonte fornaculae supra bracteam est os, altum palmum, latu quin Ῥdieitos,
195쪽
digitos superiori parte mludum. At bractea habet tria foramina, in utro
latere unum, tertium in posteriori eius parte: quae lata sunt digitum longa tres digitos:per ea tum cinis ex carbonibus candentibus decidit, tum spirat satus penetrans in cameram, quae sub ipsa bracitea est ita* is flatus ignem excitat. Qua ob rem haec sornacula,quam metallici propter usum ab exponendo appellant,apud chyinistas ex uento nomen inuenit: uerum bracsteae ferrear pars,quae e fornacula extat & eminet longa esse solet dodrantem, Ia ta palmum. in ea carbunculi locati expedite in fornaculam per ipsius os sorcipeimponuntur, rursusΨ, si res hoc postulat, ex fornacula exempti in easdem reponuntur. Bracteae foramind A. Eiusi pars qua extat e fornacula B.
Ferrea autem sornacula constat ex quatuor bacillis ferreis, altis sesquipe dem,inserius parumper divaricatis Sc latis ut firmius stare possint: ex quo rum duobus prior fornaculae pars, ex duobus posterior ei scitur: cum istis bacillis utriusin partis conglutinata & conferruminata sunt bacilla ferrea transuersaria, numero tria: prima ubi ad altitudinem palmi assurrexerunt secunda ubi ad altitudinem pedis: tertia in summa eorum parte. Redia quidem bacilla ea parte petibrata sunt qua cuna ipsis conglutinantur transuersaria , ut a lateribus in ea includi possint alia bacilla ferrea simialiter utrinq; tria numero. Ita duodecim sunt bacilla transuersaria. quae tres csticiunt ordines, imparibus interuallis distinctos: etenim ab uisno bacillo recito ad alterum in infimo ordine est interuallum unius pedis &quin digitorum. At in medio inter priora quide bacilla & posteriora est spacium trium palmorum & unius digiti. Laterum uero bacilla intersedi. stant tribus palmis et totide digitis: sed in supremo ordine inter priora quis dem bacilla et posteriora est interuallum duorum palmorum, inter laterum uero bacilla trium, ut isto modo sornacula in summa parte fiat angustior:
196쪽
quin etiam serreum bacillu in oris speciem formatum, in infimo prioris partis bacillo includitur: quod os aeque ac lactericiae sornaculae, altum est palomum latum quinq; digitos.Tum prius infimi ordinis bacillum transueri rium ad ut ἀψ oris latus perseratum est, simili modo posterius: per quae
foramina penetrant duo baccilla ferrea, quae cum ipsa, tum quatuor mi mi ordinis bacilla sustinent bracteam serrea luto oblitam: cuius etiam pars e fornacula extat inseriora quoq; sernaculae latera ab infimo bacillorum ordine usin ad supremum bracteis ferreis teguntur: quae filis serreis attigutur ad bacilla lutoin oblinuntur, ut quam diutissime uim ignium ferre possint. At fictilem fornaculam ex terra pingui & spissa & mediocri, quod ad mollitudinem et duriciem attinet angere conuenit.Ea uero sere eandem habet altitudinem quam serrea: eius* pes constat ex duabus tabulis Rctilibus lon, is pedem re tres palmos latis pedem & palmum. Vtrius* aut tabulae paratis prioris utrunq; latus sic sensim est recisum ad palmi longitudine,' ut talis tum modo latum sat semipedem es digitum: quae pars eminet e fornacula:
Sed tabulae sunt crassae sere sesquidigitum: similiter fictiles parietes, qui ad
dietitum transuersum a marcine statu utur super inferiorem tabulam, qui superiorem eodem modo Ristinent. Sunt uero parietes alti tres digitos, hobentes foramina quatuor, quae sinsula alta sunt circiter ternos digitos: sed
posterioris quidem partis & utrius o lateris lata sunt quin Q digitos: prio.
is uero latum est sesquipalmum ut eo comodius in ipsum pedem, cum codoluerit imponi possint catilli cinerei nuper secti ibi* exiccari. Verii utra tabula ideo exteriori parte filo serreo in ea impsta uincitur,ut minus Dagotur: utracp etia n5 aliter ac bractea ferrea, iccirco tria habet foramina longa tres digitos lata digitum,ut cum superior propter ignium vim, aut propter aliam causam uitium fecerit,inferior pede inuerso in eius locu succedat: per ea soramina Sc cinis ex prunis, ut dixi decidit, & fornaculae inspiratur aura penetrans in cameram per parietum foramina. Ipsa uero fornacula quadranaula est: inferiori eius parte intus lata palmos tres & digitum unum, longa palmos tres & totidem digitos: superiori lata palmos duos & digitos tres. ut etiam ipsa fiat angustior: Alta autem est pedem. Posterior etia eius pars inserius in medio excisa est in modum semicirculi qui sit semidigitum alius: pari modo latus utrun*: atm non secus ac sernacula in priori eius parte habet os superius rotundum,altum palmum, latum palmum & digitis: ci usseressenestrati etiam ex terra sunKhabentq; ansam.Quin operculum fornaculae ex terra siclum suam habet ansam, filo serreo uincitum tum9psius sornaculae exteriorem parte utran* & latus utrun* fila ferrea uinciun ex quiabus impressis triangulorum formae solent essici. Fornaculae aut latericiae manent ac fixae sunt, fictiles uero & ferreae ex uno loco portantur ad alteriviat in latericiae citius parari potan serreae magis durant, fictiles sunt aptioures. Metallici praeterea faciunt fornaculas temporarias hoc modo. Lateo res tres supra secum statuunt, utrin unum,tertium a tergo: pars prior p tet flatui: his lateribus imponunt bracteam serream: cui rursus tres lateres, qui carbones arceant 8c contineant. Sed loco fornacula alia ab alia disteri, Quod quaedam in altiori collocetur,quaedam in humiliori. Ea uero locatur in altiori
197쪽
in altiori, per cuius os, qui uenas ues metalla experitur catillum forcipe ima ponit in humiliori per cuius parte superius patentem: quo sane modo sors naculae loco artifici est circulus serreus: etenim super cu camini ponitur,& inferius oblinitur luto ne flatus follis sub ipso exeat. Quod si fieret tardi,
has uena excoqueretur,& aes liquesceret in catino trianuulari qui in eu sordipe imponitur,& rursus eximitur. Circulus aut altus est palmos duos, crasissus semidigitum:eius spacium interius plerunq; latum est pedem et palmur qua parte flatus sollis in ipsum penetrat, excisus est. Sed follis est duplica, tus, qualem habere solent aurifices, aliquando etiam fabri serrarii: cui in medio est assi Lin quo inest foramen spiritaledatum quinq; digitos longum septem, suo asserculo tectum. quod e regione est foraminis spiritalis infimi as, ieris. Eius uero eadem est latitudo & longitudo. Sed sollis longus est,exceis pio capite, tres pedes. latus postrema parte,ubi quodammodo rotundatur, pedem & palmum:ad caput, tres palmos. Ipsum autem caput etiam longuest tres palmos latu uero ea parte,qua cum asseribus coniungitur duos palamos de digitii. Postea paulatim fit angustius: naris,quae unica, longa est pes dem Sc duos digitos ea in soramine muri crassi pedem Sc palmit,locata est, ut etiam dimidia capitis pars,in quam naris includitur: circulum uero ferreum in soco statutum tantummodo attingit: nam extra murum non eminet.
Corium sollis sui generis clauis serreis infixum est asseribus: tum corio uatrinw asseres iungutur cum capite, super quo est corium transuersarium in asseris parte clauis, quibus lata sunt capitula infixum: similiter alteru in pariste capitis: Medius aute sollis asser siluatus est in bacillo ferreo, ad quod cla. uis ferreis utrinq; cuspidatis δή utrin* directio deorsum uersus actis assigi, tur, ut leuari non possiti Bacillum uero ferreum in medio est duorum tignorum erectorum, per quae penetrat. Superius etiam axiculus ligneus habens codaces serreos in foraminibus eorundem tignorum uoluitur: in cuius med a forma inclusus est uectis,et clauis serreis astixus ut no queat exilire.Lonius autem est qui iam pedes & dimidium: cuius postremam parte prehenisit annulus ferreus bacilli serrei, pertinentis ad caudam infimi asseris ipsius follis. quam alter eius annulus similiter prehendit.Ita cum artifex vectem deprimit follis pars inferior leuatur, flatum Φ in narem compellit: at* etio am spiritus per forame, quod spiritale dicitur, asseris med a penetran s subaleuat superiorem sollis partem:cuius asseri superpositum est plumbum tam graue, ut eam follis partem rursus possit deprimere: quae depressa aeque ae inserior pars per narem flatu expirat. Isto modo se habet sollis duplicatus: qui fabricatus est propter circulum ferreum, in quo catillus triangularis, in quo uena aeris excoquitur,& ars liquescit,collocatur.
Nulasferreus A. Follis Aillicitia P. Livi naris c. Vectis D.
198쪽
Dixi de sornaculis Sc circulo ferreo nunc dicam de tegula & catillis .a ea gula quide est fictilis & imbricis inversi figura .d egit aut catillos ne carbunculi,in cos incidentes,cxperimentum impcdipnLLata est sesquipalinum: altitudine quae plerunq; solet esse palmaris, respondet ori sornaculae, longis
tudine sere toti sornacular. Veruntamen priori tantum parte attingit os cisus, alip qui undequaq; a lateribus S posteriori parte iccirco distat digitos tres, ut carboncs in medio loco, qui cst inter ipsam fornacilla iacere posis sint. Habet uero crassitudine ollae fictillis bene crasae: sed superior eius pars integra est, posterior duas habet sencstellas, utrunq; latus duas uel tres uel etiam quatuor per quas calor penetrans in catillos vcnam excoquin uel loco senestellarum habet parua soramina: & posteriori quidem parte dece, in utrocli uero latere plura. Quinetiam posterior pars sub senestellis uel paruis foraminib. ter excisa est in modum scimicirculi alti semidigitu: sed latera, quater.Posterior aute tegulae pars paulo minus alta esse solet quam prior.
199쪽
At catilli materia, ex qua fiunt inter se differat. Sunt enim uel terreni uel cinerenat. temem, quos etiam fi stiles appellamus,frursus in fistura & magnitudine sunt disiimiles. ni quidam in scutellae fisturam sunt formare Scmedioerite rassi lati tres digitos & unciae mensuralis capaces:in quibus uena cum additam eiis milia coquitum etenim ipsis utuntur, qui uenas auri uel argenti experiri solent. Quida ured sunt triangulares,alns in multo crasaliores & capaciores: utpote quin* uel sex uel pluriu unciam : in quibus aes liquatusiuisundi dilatari igni explorari possi. In hiae uena etiam aeris ple-
ius inferio ars admodum crassa est figura uerum minus capiut in quibus Fumbum separatur ab argento,& experimentum perscitur. ullas fictalis A. Catilia triangularis B. Catilia cinerm e. Quonia uero cinereos catillos ipsi metallici conficiunt,de materia ex Qua finguntur & de modo,quo essiciuntur, est dicedum.Alri eos ex simplici Ois
serm/nx: qui boni non sunt, quod istiusmodi cinis aliis
quam pinguitudinem in se contineat. quamobrem tales catilli quando con
cun cinere essiciunt, sed primo in cinerem ipsum inflandunt aquam et nur mentum ei innatans auserunt. Dein aquam, postquam purarata α undentes cinere exiccantitum cribrant,& ex eo catulos foro in E qtu bo/ q ni quidem
200쪽
boni quidem sunt,non tamen optimi quod is etiam cinis non careat minustis lapillis & arenulis. Vera ut optimi catilli fieri possint, a cinere omne purgamentum austraturiquod duplex est,altem leue, cuiusmodi sunt carbunis culi & pinguitudines at* res aliae aquis innatantes: alterum graue, qualestiunt lapilli armulae,&s quae aliae res resident in fundo vasculi. Itaq; primo aqua iii datur in cinerem & leue purgamentum auseratur . Deinde cinis agitetur martibus ut bene cu aqua misceaturiquae turbida & impura iniuriis datur in alterum vasculum: quo modo remanent in priori vaseulo lapilli Rarenulae ac si quid aliud fuerit graue quaererjciuntur. Postquam uerd cinis Minnis in hoc altero uastulo resederit, quod ex aqua cognostitur si pura sabista gustatum non comoueat lixi iiij sapore, tunc aqua etandatur: cinis au tem, qui remansit in vaseulo in sole aut mace siccetur: at* is aptus est ad catilios maxime si silerit saginus aut ex alijs lignis,cui accretiones annuae tenues sunt.Qui ured ex uitiu sarmentis & lignis, quibus accretiones annuae sunt crassae factus fuerisita bonus non est: etenim catilli ex eo formati,quqd
satis sicci non sint in igni diuidi 8c disrupi solet ac absorbere metalla. Qupseirca si faginus aut eius similis non fuerit, in promptu globulos ex tali elistare qui modo iam dicto fuerit purgatus artifices faciunt eos Q in fornace storis uel figuli ponut ut ignestant. Ignis em quicquid pingue fiterit & huismidu cosumit,atcp tande ex ipsis rati tos sormant. Omnis aut cinis quo uestustior, eo melior est: siccitate nata in summa ipsi esse necesse est: qua de caussa cinis qui fit ex ossib.c5bustis,praecipue uero ex capitis animatiu ossibus,
etia idoneus est ad catillos: tu qui fit ex cornib. ceruorii, R ex spinis pisciu. Postremd aliqui capiut cinere qui fit ex stobe corii cobusta nam coria malutarri coriu a pilis purgatu radunt & distobinant.Nonnulli uerd malunt uti copositionibus quam haec laudatur, quae habet cineris ex ossibus anis mantium uel ex spinis pistium partem una & dimidiam: cineris sagini paratem unam cineris seo bis corri combustae partem dimidiam: ex hac enim mistura fiunt boni catilli,sed multd meliores consciuntur ex paribus 'portios nibus cineris stobis corii combustae, cineris ossium capitis ouilli uel uitulis
ni cinciis cornu ceruini at omnium optimi formantur ex solius cornu cersuiniusti puluere: nam is propter uehementem siccitatem metalla minime combibit.Veruntamen nostrates metallici plerunq; eos esticiunt ex cinere
sagino: quem modo iam dictio paratum prim3 c5spergunt 2ytho uel aqua,
Mi cohaerere possit & in mortariolo tundunt. Deinde cineribus qui sunt ex caluariis quadrupedum,aut ex pistium spinis inspers s iterum tundiit: quo autem magis tunduntur, eo meliores fiunt. Quidam uerὀ lateres terunt,&eum puluerem cribratum inspergunt cineri sagino: nam istiusmodi pulue res non sinunt molybdaenam corrodentem catillos, aurum uel argentu sorbere. Alia ut idem caueant catillos formatos ovi albumine humectat,& it rum in sole siccatos tundunt maxime si uenam uel aes, quod serrum in se c5tinet, uolucrint explorare. Nonulli autem lacte bovino iterum atq; iterum madefaciunt cineres, eosw exiccan L& in mortariolo tundunt alc, sormat catillos. At in ossicinis in quibus argentum ab aere secernitur,cx cineris otimi secundae fornacis, qui admodum siccus est, duabus partibus et una ostiust faciunt