장음표시 사용
141쪽
est, in singulis dictis & fastis per omnia sibi similisn: nihil
in alterius gratiam fingens aut simulans :& ut Aristoteles ait,est ἀηθελπικος - τωτωλογω. Tettio, est ἐλατ- - παῖς, hoc est, magis propensus ad ma extenuenda, quan amplificanda squoniam illud significationem habet modestiae: hoc autem non solum aliis molestum est, sed et iam plerumq; conjunctum cum injustitia & mendacior nam quo majora quis sibi tribuit, eo plura aliis detrahit. Qua sunt extrema seeritatis tDuo,unum in excessu, α arrogantia : alterum in desectu,ώ: Misdissimulatio. Horum commune genu
est is mendacium. Quot modis commitIisur mendacrum Duobus modis mendacium committitur et vel amplificando, quando plus dicitur, quam res ipsa es: : vel extra uando, quando minus dicitur, quam res ipsa cit.
Arrogantia est vitium, quo vel ea, quae non habemus : A plura & majora quam habemus, nobis arrogamus. Vo catur hoc vitium etiam jactantia,vanitas, ostentatio. Quotutices sunt Arrogantes tDuplices. Vel enim ex sola vanitate, qua delectantur,.seipsos jactitant, nihil commodi inde sperantes : vel faciunt hoc alicujus commodi gratia : veluti gloriae, laudis. hpnoris,quaestus, 2 lucri t. atque hi sunt illis deteriores. .
Quid es ειρωνεια, di mutati. Z Dissimulatio est vitium , quo ea, quae nobis adsun vel
omnino negamus: verbis extenuamuS.
ςtiam aliis incognita sunt, utrum illis adsint : atque hop se solum
142쪽
solum saciunt,ut vitent suspicionem arrogantiae: ne videantur sevelle aliis praeferre. Quidam vero dissimulant, aut negant ea,quae aliis nota sunt ipsis inesseC: atque hoc solum eam ob causam faciunt , ut propter hanc dissimulationem, cupiant laudari , tanquam modesti , cum tamen sint arrogantissimi : atque hi prioribus sunt deteriores, ἀρVocantur βαυκοπανουργοι, versii pelles & veteratores. Ex his duobus seirris, quodnam magis seeritati adseer iur8 AArrogantia magis ad versatur veritati, qu3m dissimulatio : quia est deterior, quatenus conjuncta est cum inju- ῆ'sticia : & minus accommodata ad jucundam convellaionem, ταιήCAPUT VIII. Quid es Vrbanitas 3
et 7 Rbanitas est virtus , quae mediocritatem servat in ta dendo, Ic jocando : ita ut ratio habcat ut honestatis &decori, ac Vitetur aliorum Ostensio.Vocatur etiam festivitas. Α Graecis dicitur iυτρα πιλία, quasi ἐυποι a. id est, morum flexibilitas: qui enim hac virtute praediti sunt, facile pollunt suos mores, sermones , dc actiones ad placi, tum aliorum flectere. Habet ne seirtus etiam locum in Drando
ἰ Maxime : quoniam ut Cic. lib. I . Ossic. ait,Nulla pars viatae vacare debet ossicio. Et Aristoteles lib.8 Polit. cap. 3.σ ει μονων desάς διυ αδειη, άλά h καλως Et rursum Cic.2. de Orat. Nullum est vitae tempus,in quo non deceat lepore, humanitatemq; Versari. Praeterea quia
circa ludos, & iocos potest peccata ta in exeessu,qua in desectu:ideo etia in illis potest dari laudabilis mediocritas.
In sua re consistit urbanirin 3
Vrbanitas consistit in dexteritate jocandi : quae est vel in dicendis, vel audiendio talibur jocis,qualca oporici.
143쪽
ETHICORUM Qualibus Deis es utendum Qui possunt audientes non solum oblectare: sed etiam erudire: veluti sunt joci honesti, liberales, conditi sale sapientiae,&convenientes personis, locis, atq; temporibus. A o iobus jocis es ab mendum Ab iis qui possunt auditorem offendere : quales sunt ioci illiberales, obscoeni, lascivi coirium eliosi , qui facile possunt praebete occasionem rixis,& contentionibus.
Euaesunt extrema Vrbanitatis 3 Duo . unum in excessu, Scurrilitas, Alterum
οῦ in defectu, Rusticitas ,α τcοικία,&Quid est Scurrati as 3 Scurrilitas est vitium, quo in iocando & modum dedecorum excedimus: non habita ratione aut honestatis, aut personarum,aut aliarum circumstantiarum. A Cicer. iii Iib. a. de Orator. appellatur dicacitas.
Rusti ei tas est vitium, quo neque nos ipsi commode to b eos proferre, neq; aliorum iocos aequo animo audire pos- φs sumus. Qui hoc vitio laborant, sunt plane inepti ad jucun- -- με das conversationes. Nominantur homines insulsi, qui μ λ instar Davi Terentiani, omnia turbant.
9Vdor eam habet cum virtute cognatione : ut ubi pudo. si non est locus, ibi etiam neq; virtus locu habere possit,
144쪽
unde a Cic. in Part. Verecti dia dicitur esse custos omniu virtutu . Praeterea in eo quoque virtuti est similis, quod etiam habet suam laudabilem mediocritatem inter duo vitiosa extrema. Proprie tamen loquendo non est virtus moralis. Quomodo definitur ab Aristotele8 Pudor seu verecundia est metus quidam infamiae: ἡ -- νῆν,φ. φοβωτης ἀδεξιας. Item, ἡ 2ῖς, Fin ρεις αδεξιαν. Intelligitur autem ea infamia, δεξιας quae comitatur peccata, & turpes actiones .in lib. 2. Rhet. QMa sunt ej- extremn Duo, unum in excessu ἡ-, stupor, seu animi eonsternatio,& obstupefactio. Alterum in defectu, ἡ .
Καταπληξις est nimius pudor, quo etiam nos pudet ea, quae honesta & laudabilia sunt, agere: devocatur etiam λυμπία. Cuid eΠ ίνωσχιωνιῶ Αεπισχυντία est destitutio omnis pudoris:per quam nullam infamiam, aut dedecus metuimus in peccatis,&sceleribus perpetrandis. Quare autem diristi, urirem seu seremnis diam non esse seirtutem3 Primum, quia nulla virtus est παε sicut libro 2. capi. . , te ue . dictum est. Verecundia autem est ut patet ex ' ejus definitione. Ergo. Deinde, Omnis virtus est firmus a 'nimi habitus,longo usu& exercitio acquisitus. Verecundia autem est affectus in animo subito obortus, &statim
iterum evanescens. Ergo. Tertio,Virtus moralis in omnibus hominibus, cujuscunque sint aetatis, commendatur.
Pudor autem seu verecundia soldm in adolescentibus &iuvenibus commendatum in senibus non item: quia senes
nihil debent admittere, cujus eos pudeat.Hanc ob causam
145쪽
etiam pudor non videtur proprie competere viro bono 1 quoniam pudor existit propter admissam aliquam turpitudinem: vir bonus autem nihil turpe admittit , cujus possit eum jure pudere. Quarto, virtus moralis per se e Iaudabilis. Pudor autem non per se laudatur, sed tantui εξ υ πο Mωs, ex conditione : quatenus nimirum est dolor
quidam, & quasi poenitentia ob admissum peccatum.
Quod es arrumentum, G qua sunt parre1 Quinta librγὶT N Quinto libro agitur de iustitia: ac in quinque primit ' capitibus de ejus definitione, O divisione sive speciebus. Deinde, in texto & septimo capitibus, de jure & injuria, ἰ quae sunt veluti effectus justiciae & injusticiae. Postrem 5 uiaque ad finem explicantur variae quaestiones ad hanc virtutem pertinentes: praecipue vero de Aequitate, utrum eadsit, an diversa a justitia.
Vstitia est habitus , quo homines idonei sunt ad agen-
Quomodo definitur ADAtaria λέniustitia est habitus, per quem homines injuriam aliis faciunt:& injusta agunt, & volunt. αλκια is ὶν, ε π ά ς
Trei, quarum una est τηρ άμ. facultatis: quod
146쪽
LIBER Qv IN Tu S. I 29per justitiam idonei simus ad justas actiones. Altera τῆ
βουλη πως, Voluntatis, h. e. ιπροαιριπιως consilii it electionis: unde Iure consulti justitiam definiunt, quod sit constans Sperpetua voluntas suum cuique jus tribuendi. Tertia est et, πραῖεως actionis: sola enim facultas non constituunt justum: sed oportet quoque accedere actionem.
Quotvlex eH jusAtia ta in-jusit,A Duplex,universalis,& particularis. Quid es juse, in umὐersalis Iustitia universalis est virtus, per quam obedientiam Q. δὲ praestamus omnibus legibus in eum finem: ut & publica u- καιος stilitas promoveatur,& politica societas inter homines co- servetur. Haec alio nomine etiam appellatur ος visi iustitia legatis: quia ad omnes leges sese accommodare studet: ut nihil contra eas admittatur. Quid es justi a parricularis 3 Iustitia particularis est virtus, quae in distributione &commutatione rerum servat iustam aequalitatem , qua unicuique id tribuitur, quod ei debetur. Haec speciali nomine etiam ira res. Aequalitas dicitur. Quid υδ injustiiια un/ὐersalis 3Injustitia universalis est transgressio& violatio quaru cunque legum: ideoque etiam παροινομις appellatur. Quid es injustitis particularis In iustitia particularis est vitium , quo in distributionei ct commutatione rerum violatur justa squalitas, qua plus vel minus alicui tribuitur, quam ei debetur. Haec alias ς ira ς, alias πλεονιξία nominatur.
Vniversalis injustitia versatur circa objecta , ct actio-
147쪽
nes omnium legum & virtutum Particularis vero, circa distributionem & commutationem externorum bonorus& malorum : in quibus locum habere potest ii πλεονι -
Primum, quia si is, qui contra leges peccat, est iniustus. Ergo ea, quae legibus praecipiuntur, sunt justa: S legἱ conservatio est quaedam justicia. Deinde, quia η νυ ιδεοκῆ. hoc est , scientia serendarum legum nihil aliud est quam scientia justi, &injusti. Tertio, quia idem fi nis est legum, qui etiam est virtutum : nempe privata singulorum,& publica omnium civium salus, atque felicitas. Quarto, quia leges de omnibua virtutibus di vitiis praeci. piunt illis jubendo, haec autem vetando.
Re quidem,& subjecto in te pedem: ratione antem, sive respectu sunt diversae. Nam virtus moralis refertur ad habentem: justicia autem universialis refertur ad alterum. Vnde etiam justitia dicitur esse αγα--ia προ α - πω. Iustus enim non sibi, sed alteri potest.
HIra autem justitia eri7 praestantior un/se ratasne, an particulari, Universalis justicia praestantior est particulari, propter' quauor caulas. Primum quia est πιλεια, hoc est virtus perfecta. Continet enim in se omnes virtutes morales earum. que verum usum ostendit: non solum quo pacto privatim erga nos ipsos dc nostros sint exercendae: sed etiam quomodo illis publice recte utendum sit in magistratu, & in administrandis publicis negotiis. Unde Theognis ait, ou li δικαιοσυνη συλλήβδ- πω αριτη μι. Deinde , quia
est , id est pulcherrima: dicitur enim Hespeio i&
148쪽
Lucifero esse splendidor.Et in carmine Deliaco, quod supra libro i. cap. 8. potum fuit: pulcherrimum dicitur et- se id, quod est justissimum : δεκομετατον. Tertio, quia est bonum commune , quod se diffundit erga quam plurimos: quemadmodum infra cap. 6. dicitur: virum justum non sibi, se alteri laborare. Et Cicero l. 2. de Re p. ait, Iusticia foras spectat,&totam se ad alienas utilitates porrigit, atque explicat. Hanc ob causam Aristoteles lib. 3Polit cap. 8.eam nominat αor υπωνικίω, virtutem. quae suum bonum communicat cum allis: ideoque accommodatam Hω πολιωκτίω . ωνιαν. Quarto, quia haec justicia essicit virum perfecte bonum, atque adeo optimum: qui omnibus virtutibus est praeditus: liquidem ea non est solum pars aliqua virtutis, sed οληαριτι; universa virtus: quemadmodum injustitia universalis est ολη κia universia improbitas: quae essicit Iirum pessimum ολως φαυλον, infra cap. II.
Ex contrario cocreto, hoc est, ex vocabulo iniusti: Nam iniustus accipitur vel generatim & universialiter, pro omnivo, qui legem aliquam transgreditur, ο παρο οριγ: μγάλ- Vel sipeciatim seu particulariter, pro eo, qui est mnaequalis bonorum distributor. Eodem modo justus dicitur, a N λ . vel universaliter omnis, qui servat leges, ο νim in vel pase oranτη et liculariteris, qui est νως aequalis bonorum distributor.
Hinc ergo etiam colligitur duplex justicia, se injustitia, V. niversalis & particularis, sicut dictum est.
i iLiuii ZUt ostenderet virtutum actiones non solum ad priva. tum usum, & finem esse referendas: sed etiam ad publicum bonum promovendum, & ad civilem societatem co-
scrvandam: quem finem Philosophia, tanquam supremu
149쪽
constituiti in eoque & privatam singulorum , ' publicam totius civitatis felicitatem collocat. Theologia vero altiugastendit: & omnes actiones ad gloriam Dei referendas esse praecipit. δη του φ
CAPUT II. Σηne disit e particularis drier
ab unHersia δεῖ , T ST, quoniam differunt objectis, actionibus, dc fine. justitiae particularis objecta propria sunt: boara vel mala externasin quibus potest esse lucrum,vel damnu. Aetiones propriae int distribuere, vel commutare. Finis proprius est servare aequalitatem analogicam, dc vitare in . aequalitatem in distributione & commutatione bonoru, aut malorum. Iustitiae autem universalis obiecta, actiones, ct fines sunt eadem illa, de quibus in singularum virtutum moralium explicatione iupra dictum est. Quibus argumentis rebatis foret , ---stitiam unifer alem dHersam esse aparrιcula Τribus. CSod sprimum argumentum . Si injustitia universalis eadem esset cum particulari: tu
omnis, qui contra aliquam legem, aut virtutem moralem peccat, diceretur a. λεονεκτης, χ g σύ , plurium appetens, aut iniquus. Sed non omnes, qui contra leges, aut virtutes morales peccant, sunt μλso iam. Ergo. Mmor declaratur exemplis. Etenim homines audaces, ignav i, intemperantes, ebriosi,prodigi, putillamines, iracundi, inhumani,& similibus aliis vitiis laborantes, etiamsi universes iter sint injusti, tamen non possunt propter αν, que est pag. ticularis injustitia, reprehendi. Eώsd F aDerum azumentum λ
si injustitia particularis eadem esset cum univercali:
150쪽
iii anni επεξι'm eodem modo posset referri ad aliquod vitium morale, quemadmogum eo refertur Sed Moratcre non potest ad aliud aliquod vitium morale te- ferri, praeterquam ad injustitiam particularem. Ergo in justitia particularis non eadem est cum injustitia universali, seu παρονοριι 'α. Euod es tertium argumentum - Quae erga sie mutuo ita affecta sunt, ut totum &pars: ea non possunt esse eadem. Sed injustitia universalis, se ita habet ad particularem: quemadmodum se habet totum ad partem. Ergo. Minor declaratur exemplo. Nam omnis qui est α λεωκτει, sive particulariter in justus: etiam est arate id est, legum transgresser, seu universaliter in justus. Non autem omnis πα, νομ. etiam est
NOΤΑ. Eadem haec etiam accommodari possunt ad discrimemquod o si inter justitiam unipersalem, 2
particularem. Quorsinisseeles jusim para,eularis
Duae: una dicitur distributiva, eias: πικη : Altera comis mutatiVa, συναRἀκπικῆ, alio nomine correctiva,
Morum vel malorum externorum, rationem habet & di - . Tnitatis personarum & aequalitatis rerum. ut singulis pro Corum merito suum tribuatur.
Qua sunt ista bona oe mala, circa qua D institia distributiva sematur ZΠonores, dignitates,praemia, pecuniae, ossicia, labores, Poenae, castigationes, supplicia,& his similia. Quid esjustria eommuratria . Iustitia commutati va est virtus, quae in contractibus,