장음표시 사용
151쪽
& commutatione rerum, eam servat aequalitatem:ut quque suum consequatur,& neutra pars defraudetur. Quo tu plices sunt contractus)Duplices, Alii sunt voluntarii, alii inviti. Qisi sint voluntarii contractusZVoluntarii sunt, qui fiunt inter scientes,& consentientes: ut venditio & emptio, mutuum, commodatum , fide. jussio, depositum, locatio & conductio. Qui sunt inse/ta contra ὶΙnviti contractus dicuntur: qui fiunt nobis vel nolentibus, vel ivnorantibus. Euotutices sunt in coita confra a Duplices: vel clandestini, qui fiunt nobis ignorantibus. ut furtum, adulterium, veneficium, lenocinium, servi ad ductio , occulta caedes, falsum testimonium. Uel in tviolenti, qui fiunt nobis quidem scientibus, attamen invitis: ut carcer, vincula, Verberatio, vulneratio, violentacae. des, maledictum, opprobrium, mutilatio, rapina, contunelia.
cie sisse cra particulam Quatuor modis. Primum actionibus: nam distributi. ae iusticiae propria actio est, distribuere inter alios: Com.
nutativae autem, permutare cum aliis, aut corrigere in malitatem rerum permutandarum. Deinde, obiectis. Iam distributiva vertatur circa ea , quae communiternter plures sunt distribuenda: Commutativa autem cir a rerum privatarum permutationem. Tertio, prasonis.
qam distributiva proprie pertinet ad eos qui iustinentublicam personam : Commutativa pertinet ad priva-os homines, qui inter se contrahunt: proinde illa vio etur esse politica: haec autem oeconomica . Quarto, an a-γgia seu proportione. Nam distributiva servat proporri
152쪽
autem servat proportionem Arithmeticam respectu preiscii rerum,quae permutantur.
MAxime, alioquin enim ne virtus quidem dici posset. r.
Quod autem sit mediocritas,sic probo:Omne aequa' c. le est medium: quia ponitur inter duo extrema , quae sunt anσγι maius, & minus. Sed iustum est aequale: quoniam iniusta est inaequale, quatenus habet PLUS vel MLMUS. Ergo, justum est medium i &per consequens, iustitia est mediocritas. . . Qualis autem ea medιoeratas
Iustieta est mediocritas secundum aequalitatem analo. μγκη .gicam, hoc est,proportionalem. Σ. . Quare dieitur esse medioeritin anais logica ὶ εἰν te Quia consistit intra terminos certo modo erga se mu- tubassectos:quorum ad minimum sunt quatuor: duo RERUM. quae distribuuntur, vel permutantur: duo PERSONARV inter quas, vel cum quibus fit distributio, aut permutatio. Eadem ne proportio seroanda' est in ur ah - ιιιαd obstria oe commutatriast. Minime. Nam in justitia distributiva servanda est proportio Geis metrica . in qua consideratur similitudo terminorum secundum qualitatem, qua erga se mutuo sunt affecti: ut quemadmodum bis tria essiciunt sex, ita bis uuatuor essiciunt octo: Ergo quemadmodum se habent 3 ad 6. ita se habent 4. ad 8. In iustitia autem commutativa servanda est analogia Arithmetica: in qua consideratur
differentia terminorum secundum aequalitatem intervallorum, quoad quantitatem: ut 2 4. o. g. IO. 12.&c. xqua.
153쪽
aequalibus intervallis nempe numero binario a se mutuo
stant: Sic 3. 6.9. I 2.&c. numero ternario.
Quoniam in justa distributione spectare oportet τω ἀί μ' ἁξὶι dignitatem personarum, inter quas aliquid est di-πvπὸ η stribuendum:& precium rerum, quae sunt distribuendae ut aequalibus aequalia inaequalia inaequalibus tribuantur misit enim hoc fiat, facile oriuntur querelae,&lites. Quo pacto autem poterat cognosi, utrumIuga, seel
Ex comparatione terminorum, h. e. permnarum, inter quas:& rerum, quarum facta est distributio. Quot modisse comparat cyDuobus, Vel separatim: quando ipsae partes, h. e. singuli
termini inter se comparantur r personae cum perλnis, res cum rebus: item personae cum rebus, &Ies cum personis.
Vel conjunctim, quando totum cum toto, h. e. simul dc persona & res, cum alia persona & re comparatur. Tunc si post factam distributionem, totius ad totum eadem est Proportio, quae antea erat partis ad partem: indicium est justa distributionis. Quando fit injusta distributio Quando in distributione non habetur ratio dignitatis. personarum, aut precii rerum, quae distribuuntur: tunc enim non servatur recta proportio : sed vel aequalibus inaequalia dantur, vel inaequalibus aequalia : dc sic necesse est ieum injuriam pati, qui vel de bonis minus, vel de malis plus, quam commeruit,accipit.
Proportio est duplex, alia δἴς μbη disjuncta: in quo actu
154쪽
actu fiunt quatuor diversi termini , ut quemadmodum se habent a. ad . ita se habent 3. ad 6. alia autem est συα, ι c. ἡ- continua : in qua actu quidem tantiim tres termini ponu- ἔtur: potestate autem sunt quatuor: quia unus bis sumitur: ut quemadmodum se habent a. ad 4. ita se habent ψ. ad 8. Sed haec proportio non habet locum in justitia distributia va: quia in ea sunt omnino diversi termini, ut non possint duo termini ita conjungi, ut efficiant unu numero termi
Quare in jumrra commutatria ten enda es
propon o Arithmetica Z .,' nu Uia sicut in Arithmetica proportione solum specta
tur aequalitas distantiarum in numeris; ita in justitia commutativa solum spectatur rerum permutandarum ae. qualitas, sine resipectu personatum: ut nimirum ipsi per . mutantes utrinque habeant aequales partes : & sic neutra pars neque de lucro gloriari, neque de injuria, vel de damno possit conqueri.
Quo auumento Mendu hoeseerum esse tAb officio, &facto judicis, a Squem decurritur, quando injusta facta est permutatio: is enim, ut corrigat inae- - . qualitatem , in contractibus exortam ; non resipicit uerinas litigantium, cujus dignitatis, vel conditionis sitiit: sed simpliciter spectat magnitudinem lucri, & damni ; & eos, qui inaequales sunt, conatur ad aequalitatem reducere. Ilaiaque aufert partem aliquam ab eo, qui habet plus, hoc est, damnum; & eam ad judicat ei, qui habet minus, h. e. da. mnum& sic facit eos aequales. Non secus, ac si quis duas inaequales lineas cupiat aequales facere ue necesse est ut longiori lineae partem aliquam auferat, eamque breviori adiiciat. Quare necesse es hanc aquatitatem Arithmetieam
155쪽
pensatio: ita ut precium etequale sit merci, dc merx precio: facile altera pars contrahentium redigeretur ad inopiam; Imo nisi haec analogia in commerciis conservetur: ut qui tum quis accipit, tantundem vicissim alteri det: commet. ciae omnia cito tollerentur.
μ ιιότων et Quod es Anum jusae ermutaraonis Quando ii, qui permutarunt,post factam permutatio,
nem tantundem, quantum habuerunt ante permutationem ita ut neutra pars , vel de lucro gloriari,vel de da. nano conqueri possit. Summa. Iusta distributio, aut permutatio est: in qua servatur γ ων κατ' α'να λεγι-: intusu
autem, In qua est το ανισην παρο. - ἀναλιγια .
uafuit PIthagoreorum ἀejuθι ras e jure sentenIsafp Ythagorei dixerunt justitiam, sive jus, simpliciter, &a, i solute nihil aliud esse: quam si quis id, quod alteri fecisset, vicissim ab eo pateretur : atque hoc confirmabant au thoritate Rhadamanthi, qui inter ceteras leges, etiam bie legem tulit, εικε μαθοσι τακ ερεξε, ι η ἰωαγDMo. Si quis, quod fecit patiaturi jus erit aequum. Quo nomine avestarunt hoe M, Hoc ius Pythagorei nominarunc αντ πεπονθος, quas reis passionem aut reciprocam passionem: a verbo ανχαασχω, quod significat vicissim parior. a Latinis vocatur IVS TALIONIS.
Et si ius Tationis non plane alienum si a iustitia: tamen non est simpliciter Io, vel justitia, eo modo,sicut Pythagorei volebant. Quare Quia neque in iustitia distributiva, neque in commutati v a locum habere potest, et re
156쪽
Quare Tatio Diovorica non faber Ioiacum ιν justitia distrabutria tmia in iustitia distributiva non potest semper aequalis seri retributio: propterea quod in ea habendus est respectus personarum, & aliarum circumstantiarum. Neque enim si homo privatus consulem percussit:.vicissim eodem modo solum est repercutiendus: quod ius Tationis requirit: sed etiam majore poena assicien d . Neque etiam reliquae circumstantiae per omnia pollunt in Tatione exacte observari: quemadmodum prolixe ostedit Gellius I. 2o.c. I. Quare ratio Othagorica non Γaber locum in I nixa eommurat/Quia in iustitia commutati v a , etsi aequalis debet fieri rerum permutatio: tamen non eadem pro iisdem, sed di. versae res inter se permutantur. Excludatur ne Urtur Tal optiis ne a Iustitia 3 Nequaquam. Etenim sine ea non solum iustitia, sed ne civilis quidem societas inter homines posset consistere, ut conservari. Quamoιrem inia Tatio. nihil aliud est, quam compensatio, aut retributio tam bonorum seu beneficiorum acceptorum, quam malorum seu injuriarum illatarum, quae omnino in civili societate est necessaria. Sublata enim bonorum retributione,tollitur gratitudo: sublata autem maloru, hoe est,injuriarum vindicatione,existit servitus, seu tyrannis. Qualis 2νfur requι tur ratio
qua & personae, & res quae sunt distribuendae, aut permutandae , ad certam aequalitatem secundum proportionem sunt redactae.
157쪽
Propter dissimilitudinem & inaequalitatem , quae non soldm est in rebus, verum etiam in ipsis hominibus. Non enim civilis societas constat ex uno soldm genere hominum, ex solis videlicet Medicis, aut agricolis: sed ex dives ste conditionis, dignitatis, & status hominibus, diversiisq; opificibus; quorum ossicia & opera quoque sunt diversissima; quae, nisi ad aliquam aequalitatem redigantur,)non possunt juste inter se commutari.
δῶ arsis Cuomodo autem persona, oeres AEdeo di m/Iei: ipsisunr nae aequalitatem redues 3 Primum inter se sunt comparandae, & ex ea comparati one videndum, quam habebant ad se invicem proportionem; postea cognita proportione,Videndum, quantum u- na alteram vel dignitate, vel precio excedit, aut ab ea superatur,unde facile apparebit, quo pacto excessus ille, aut de
fectus sit compensandus; ut possit fieri aequalis distributio vel permutqtio.
Declara al ruσ exemplo Agricola,&vinitor cupiunt inter se permutare frum Eatum &vinum; quae sunt res dissimiles, & inaequalis pretii. Nam facςus frumeti venditur a .assibus, amphora autem vini octo assibus; facta comparatione , apparebit inter saccum frumenti & amphoram vini esse proportionem tri- ρplam. Itaque ut justa,& aequalis fiat permutatio; oportebit vinitprem agricolae treS amphoras Vini dare, pro uno facco frumenti. Euibus med ijs res permueanda earumque preera ρσseni a marat ut cognosc/ρ Ft earum proporrso, quam eraeas mutuo habent
158쪽
χυλη :quaelibet res esse videtur, quanto magis ea indigemus: &quanto majorem nobis praestat usum. Quod υρ alterum med um suo res astimatur Alterum medium est, τα συνθήκίω, id est, ex hominum instituto, nempe τε νομισμ , Numus: qui successi in loco in d igentiae. Etenim quando non indigemus ea re, quam alter cupit nobiscum permutare; thm ejus loco offerimus num um; iit ab eo accipere possimus eam rem, qua nune egemus; & ipse quoque vicissim ad futurum tempus, si nostra re indiguerit; possit per eundem num um a nobis illam impetrare. Et sic efficitur num usquasi noster ἐγγυητῆς, id est sponsor, in rebus necessariis ab altero comparandis ; dc υπαχαγμα τῆς , id est, subsidium indigentiae.
Qua sunt extrema justitia Iustitia, quoniam est mediocritas. quae consistit in aequalitate, ideo etiam habet duo extrema, in quibus est inaequalitas; nempe Plus, de Minus; sive excessus & defectus; quae sub uno vocabulo injustitiae comprehendutur. Nam injustus una eademque actione in utroque simul peccat. Cum enim uni facit injuriam, minus ei tribuendo quam deberet; necesse est, ut tunc sibi, vel alteri plus tribuat qua debere quandoquidem in actione injusta haec duo simul concurrunt; Injuriam facere, quod est το πλεον Plus habere; dc injuriam pati, quod est τὸ Minus habere.
Dixissi de ju t/a: quomodo autem dNiditur Ius, quodes ut 0 anm ait, quas effectus Ius/Ira 3 Vs aliud dicitur απλως, id est, absolute, de simpliciter ius;
quod speciali nomine vocatur δίκομον πελοπον jus civile;aliud vero dicitur secundum quid,&-όμ' τῶ pro- . si τὸ ζη.pter similitudinem; speciali nomine-jus
159쪽
Ius civile est communio,& societas vitae inter hominet liberos,& aequales vel proportione, vel numero: in hoc instituta, ut habeant sumientem copiam rerum ad vitam
Iurerauos homines hoe jus habet loeum Inter homines liberos, & proportione aliqua aequales: cita ut posta esse inter eos vicissitudo dominandi & paren- .di.
Quare aurem j- eNile fantiam habes Deum Aser homines liberos,oea quales.
Quia hi soli possunt se mutuo injuria affirere: dum sibi de bonis plus, de malis vero minus , quam aequum est tria buunt rideoque etiam his solis datae sunt leges, dc concessa judicia: in quibus possiunt de illata iniuria conqueri: & secundum leges satisfactionem aut vindictam postulare. Quibus autem data est lex, iis quoque datum est jus: Et in. ter quos est communio legis, inter hos etiam est cominu moturis: ut ait Cic. lib. I. de leg. Euιd ex his infert Anseoteles In iudiciis, clim de iure & iniuria di sceptatur, non ex hominum arbitrio, sed secundum testes esse statuendum
Quoniam leges carent affectibus , ct aequaliter se erga omnes habendi. non possunt flecti, aut corrumpi precibus promissis,vel minis. Homines vero propter affectus, quibus laborant, saepe patiuntur se a norma & regula juris, &aequalitatis in iudicando ad duennisi legibus regantur. Itaque etiam in rebuspub. bene constitutis, non homines, sed leges impetant: quarum custodes esse debent boni magistratus: qui propterea vocatur νομοφύλακῆς, um: 'inmu
des & ministri: item custodes juris, di aequalitatis. Ouid
160쪽
LIBER QUINTUS. I ' Euid debetur magistratu, pro suis taboribuι an admin stranda justitia 3 Quoniam bonus magistratus in administranda iustitia non pro se, sed pro aliis laborat: ideo debetur ei quoque
vicillim sua propria merces , nempe HONOR: quo praemio etiam debet esse contentus. Qui vero aliquid amplius ex hoc suo officio quaerit,aut postulat : is etficitur
Quid est jus areonomicum 3Ius oeconomicum est communio & societas vitae eorum. qui ejusdem sunt domus instituta ad generis pro . pagationem, & domesticorum sustentationem. Quotuplex est j udome eum lTriplex, vel est v πικον paternum, quod est inter pinreutes &libetos: vel δεσπιnκόν herile , quod est inter do minum & servum : vel γαρυκὸν matrimoniale, quod est inter maritum di uxorem. Mare jm domesticum non es plieiterj- Propter duas eausas. Primum, quia inter domestieos non habet locum injuria.Nam injuria non est nisi erga a lienos: quia nemo dicitur propriὶ sibi, vel suis iniuriam facere. Domestici autem non sunt alieni : Etenim liberi sunt quasi pars suorum parentum servi numerantur intelpossessiones suorum dominorum; conjugeS sunt una ea ro Deinde, quia domest sta non sunt aequaliter iisdem te.
gibus obligati: neq; ipsi inter se sunt aequales, quod ad vicissitudinem imperandi.& parendi.
Quot vox es jus Potiricum DVple κ: Aliud enim dicitur Naturale φνωιον in aliud Legitimum Quid est jus nam te Ius naturale est,quod natura omnibus hominibus in