Epitome doctrinae moralis, ex decem libris ethicorum Aristotelis ad Nicomachum collecta, pro Academia Argentinensi, per Theophilum Golium. Adiectus est ad calcem aureus eiusdem Aristotelis libellus

191쪽

studio, usu I assuefactione comparati & confirmati: Vnde etiam nominantur vel habitus more & consuetudine acquisiti. Aliae vero υηκυ - ακετῶ improprie di chae virtutes : quae nihil aliud sunt, quam naturales inclinationes & propositiones ad aliquam virtutem quae etiam φυσυ eia ἐκ ετ ni naturales virtutes appellantur : e Cicerone vocantur principia, semina igniculi de fontes virtutum. si πρωσι, γῆ hρi-

uomodo H 'runt sae natur reu es, a Veris Virtur ibin ZVcrae virtutes tantum locum habent in viris bonis, qui eas diligenti studio, usu Ν a sitie factioine ex crebris actionibus sibi acquisiverunt: Naturales autem virtutes, ctiam locum possunt habere in infantibus ' pucses: imo nonnunquam etiam in bestiis earum vestis in conspiciuntur. Deinde,verae virtutes semper prosunt non sblum i abenti. vci Pim etiam iis, erila quos exercemur: Naturales vero virtutes absque mente ' rationc saeve sunt noγire hominibus. Tertio Naturales virtutes posunt e se a se mutuo separatae: neque enim unus idem ni ad omncs acti Cnes aeque idoneus a natura est factiis. Verae autem Virtutes in Cn pos sunt re ipsa a se mutuo separari. Nam vinculo priidem ita ita sunt inter se connexae: ut qui unam vere habet, etiam relio uas habere vidcatur: etiamsi actu ipso non possit omnes simul exercere.Quarto virtutes naturales posuint esse sine prudentia: Verae aurem virtutcs nunquam sine prudentia esie post mi : definiuntur enim mediocritate , ouae est secundum restam rationem , quae est ipsa prudentia. Unde Socrates dicebat virtutes esse Hi και ἱκις-- id est, prudentias, rationes, & scientias. Quid ex jam Eictis de prudentia cogeseu 3

Primum , Neque prudentiam sine virtute moralitneq; virtutem moralem sine prudentia esle posse. Deinde, bolum

192쪽

Solum virum bonum revera esse prudentem : Et solum prudentem cste revera virum bonum. Tertio , Eum qui vere prudens est . Omnem habere virtutem : quia prudentia ostendit, quae mediocritas in omnibus actionibus secundum rectam rationem sit servanda. Quarto, Eum qui unam virtutem perfecte habet, etiam reliquas omnes habere. Qusniam virtutes moralcs , Ni paulo antea dictum est prudenti e vinculo ita inter se siunt comnexae, ut a se mutuo separari revera non possint.

esse istina sapientia tMinime. Quoniam prudentia non solet eo modo sa- μαὰ pientiae . sicut caeteris virtutibus, imperare vel prae i pe- ου Are quid circa sumitas actiones faciendum , vel non fa- , laciendum sit: sed solum praecipit ea fieri. quae facere poC--: sunt ad majorem sapientiae commendationem & pro motionem : Uidelicet ut cives eam , ejusque studia ament , ch excolant : ipsique sapientibus δc sapientiae studiosis honestum in Repub. locism concedant. Quia in re videtur prudentia potius inservire , quam dominari sapientiae.

Liber Septim US.

uod GF argumentum , ' γ quae δειπr pamres Septimi librι 'T, Vae sunt partes Septimi libri. In prima explican-ψ tur imperiecti quidam habitus : qui tamen etiam aliquo modo inter virtutes & villa motum reseruntur: Ueluti sunt, Continentia & Patientia '. Innocentientia& Mollicies. Vbi etiam quaedam dc Heroica virtute& ei opposito vitio Feritate sive Immanitate attingun-

193쪽

inr. In altera parte, nimirum ab undecimo capite uso; ad finem, agit de voluptate & dolore, tanquam generali objecto virtutum de vitiorum moralium.

Via etiam numerantur inter ea , quae in motibus unt expetenda vel fugienda. Tria enim sunt in

' . moribus expetenda , virtus Moralis, Continentia, & Vir- H tus Heroica , quibus opponuntur tria in moribus iugienda , vitium morale , incontinentia, & feritas seu immani Las.

. fecti habitus 3 Quia sicut in perfectis habitibus nulla est pugna inter rationem A appetitum : sed vel ratio, vel appetitus plane dominatur: ita in imperiectis habitibus existit pugna inter rationem I appetitum : & si ratio vitacit in voluptatibus, dicitur Continentia : si in doloribus, Tolerantia: mero appetitus vincit in voluptatibus, vocatur Incontinentia: si in doloribus, Mollicies. Quiae My seroteia ψirr- Ηeroica virtus est habitus animi, non humana induis stria acquisitus, sed divinitus quibusdam concessiis, ad ejusmodi actiones perficiendas : quae alioqui solis humanis viribus praestari non possvnr.

Qubi veteres eos, qui talibus virtutibus praediti fuerunt: non lim': citer p o hominibus, sed pro divinis hominibus,& quasi semi ieis habuerunt: & vulgo η '' a nomina

runt. Talis tuisse celebratur licctoris fortitudo, Reguli fide

194쪽

fides, Scipionis continentia, Scaevolae constantia, Aristidis iusticia. Et in sacra hi storia celebratur Abrahami fides, Iosephi castitas, Iosuae fortitudo, Iobi patientia, Salomonis

iapientia, &c. Omnium vero Hevoicarum Virtutum persectissimum exemplum nobis praebuit Enais Tus Saluvator noster.

cuid eis Teritas, Φηριο π1ς 3 Feritas, quae alio nosmne Immanitas vocatur & Ferocitas : est vitium, quo homo excusio rectae rationis judicio. onin i q; humanitate proiecta, serarum more ea amplectitur st perpetrat, a quibus alioquin humanus animus naturaliter abhorret. Quare nom natur fer eas pQuia per eam homo quodammodo exuit humanam naturam, ac efiicitur fera & immanis Selua. Cuiusmodi fuit crudelitas Phalaridis, Mezentii, Neronis & sium lium tyrannorum : item intemperantia Sardanapali, Heliogabuli & similium monstrorum.

Continentia est virtus, qua pravae cupiditates, de inordinati affectus rectae rationis imperio inviti subiiciuntur,& a peccando abstrahuntur. Quid eΗ incontinentia, σκυAαρ Incontincntia est vitium, quo contra rectae rationis in dictum , a pravis cupiditatibus, Ac affectibus, aliquo ni do inviti, & nolentes ad peccandum pertrahimur. Euid MI osorant a s o oel α 'Tolerantia, seu patientia est virtus, qua res adversas de laboriosas, cum quodam dolore, honestatis gratia ma ynci animo perserimus. Quid es mossicies, flMollicies est vitium , quo plane nullos labores, aut dolores etiam minimos, honestatis gratia 'subire,aut perferre volumuo.

195쪽

pua flent de his quatuor amperfectis haοι- σιώus ρraecipue quar/t Aristoteles de his habitibus sex proponit quaestiones. Quarum prima est. Utrum continentia & tolerantia sinthoni A laudabiles habitus: Incontinentia vero & mollierues sint mali & vitiosi habitus Altera. Utrum continens sit idem eum eo qui perseverat in eo, quod ratio suadet: Incontinens vero cuinec, qui discedit a rationis judicio λTertia. Utrum incontinens sciens agat ea, quae sunt mala 3 vel utrum inconun vis aliter agat, quam scit esse agendum Quarta. Vtrum eontinentia& tolerantiar item incontinentia & mollicies sint ijdem habitus cum temperantia,& intemperantia λ Q ainta. Utrum incontinens possit etiam esse prudens: aut vice versia, utrum prudens possit esse incontinens iSexta , Vtrum conrinentia & incontinentia habeant certum aliquod objectum & diversium a reliquarum virtutum objectis: circa quod versantur

CAPUT II.

- c. Quid rassondes adprimam quasionem p Rima quaestio perse nota est: nimirum continentiam esse bonam ct laudabilem: Incontinentiam Vero, malam & vituperandam. Vtrum vero incontinens melior aut deterior sit intemperantet infra cap. 8. explicabitur. Guid adsecundam tAltera quaestio si simpliciter intelligatur, est absurda. Nam si continentia nihil aliud est, quam perseverantia in proposito : tum sequeretur, eum qui in malo proposito periistit, este continentem & propterea laudandum. Et si incontinentia nihil aliud est . quam mutatio propositi: igitur qui malum propositum mutat, erit incontinens dicendus:

196쪽

cendus: δe proptera reprehendendus: quod etiam est fausum. Deniq; si incontinentia nihil aliud est . quam mutatio propositi: tum ex duobus vitiis concurrentibus nempe ex stultitia, ct in continentia existet laudabilis aliqua actio. Etenim stultus ea quae bona sunt, judicat esse mala de fugienda: idem si fuerit simul incontinens: contrarium faciet de bona ea, quae judicabat esse mala de fugienda, faciet ' atq; sic poterit laudari. De hac autem quaestione vide plura in cap. 9. υγά-rreriam 3 . . Socrates quidem videtur statuere, neminem posse con- tra scientiam suam aliquid agere : propterea quod scientia,' Πνst adeo firmus habitus r ut non possit facile a cupiditati- bus, aut aliis affectibus vinei, Sed tamen ipsa experientia testatur: multos homines interdum aliter agere, quam sti- runt esse agendum: imo illud ipsum quoque fateri: quemadmodum Medea apud Ovid. lib.ν. conqueritur: video. inquit, meliora, proboq; , deteriora sequor. Sed de hac quaestione plenius in sequenti. cap. explicabitur.

Quia aἀ quartam 3 At quartam quaestionem respondeo negando: videli- ιαν- ἔν

et, continentiam non esse eandem cum temperantia:pro- - ἐπιθυ-pterea quod continens agitatur pravis, de Vehementibus --: cupiditatibus, quibus cogitur vi quadam resistere : temperans autem suos affectus iam habet ita domitos ut ultro

obtemperent rectae rationi. Sic etiam incontinentia: non est eadem cum intemperantia. Nam in intemperante raritio est plane corrupta: adeo ut etiam volens & ultro obsiet, quatur pravis cupiditatibus. In continente autem, ratio

adhuc est quidem sanat sed tamen debilior, quam ut poς. sit vehementioribus affectibus& cupiditatibus resistere. asia ad quintam i , Ad qnintam quaestionem etiam respondeo negando t ' εNullum incontinentem posse rcvera prudentem dici. Et νῆ nulI um revera prudentem esse incontinentem: quemad-

197쪽

vm - rum continentiae ' incontinentiae esse certaim aliquod η κοῖβε i' objemim tribuendum: alioquin enim nemo posset si in-lpliciter&absolute incontinens nominari: Quodnam vero

illud objectum sit, in quarto capite explicabitur. CAPUT III.

Euot sunt praeeipua curea'ra 2Arum onum in contino'n sit, G ιn- continentia P.παν δο 1 Ristoteles ipse Sex praedi ,s: uaestiones, ad tria eapitatis σκεπή - restringit: Quorum unum et: , de scientia quae est in incontinente : utrum contia eam agat, necne. Alterutria est , de obieeio seu materia continentia S incontinentia. Tertium est, de discrimine quod est inter has affectiones M temperantiam atque intemperantiam. Quod insura cientcam atr/net ' uatis e

Incontinens dicitur partim sciens, partim ignorans agere S peccare. Ouomodo 3 sciens dicitur agere, quatenus in genere universo scit: quid sit honestum, vel turpe quid faciendum,vel omittendum y ignorans autem dicitii rapere : quatentus propter animi perturbationem ct vehementiam a Tectuum , universialam illam scientiam non applicat singularibus illis actionibus, circa quas versatur : Et sic scientia sua , quam

habet, non utitur in agendo : sed eius quodammodo obl. viscitur I contia eam a it.

198쪽

scientiae praeditum esse:vel scientiam alicujusl rei habere: atque talis scientia dicitur ις ἡμα ρε . ροπικῆ. Deinde. Scire idem est. quod scientia aliqua uti in agendo ' secundumetam agere atque haec nominatur ἐπις M. Secundum set ne igitur distinctionem. iii continens habitu quidem scientiae praeditus est, actu verb ea non utitur in agendo,imo contra agit. Quonam m Io

Propositiones quibus utimur in syllogismo practico, ἔπM asquando de actione aliqua suscipienda , vel omittenda τ οποι concludendum est sunt duorum generum. Quaedam enim v ἐν sunt univertales, ut sunt Majores propositiones: quaedam t-σεω . Vero sunt particulares, ut Minores. Iam potest fieri: ut in continens siciat qui de hanc univeralem propositionem, Omne turpe esse fugiendum: Particularem vero, nempe Hanc vel illam actionem esse turpem aut ignoret, aut magendo non consideret: atque ideo in agendo peccet. Sed quomois fieri potest, ut ab ρώ- sciat Murier- sale. cs tamen Hearur,gnorare ρ Articulare tQuoniam universale duobus modis consideratur: vel ἐφ in se ipso . seorsim a reb. singularibus: ut in omni δὲ γ' febri ardente utendum esse refrigerantibus & humectan--orbus: vel πι του o is γε rin ipsis rebus singularibus: ut μὲ, M. ις hunc vel illum hominem febri ardente laborare, hanc vel illam herbam habere vim humectandi iv refrigerandi: Fieri autem potest, ut aliquis sciat illud universale, hoc autem particulare ignoret.

Tres fere sunt huius rei causis. Fieri enim hoc let, vel ἔπι Ψὲν propter animi perturbationes & vehemetiores assectus: cuiusmodi sunt ira, amo Odiu, metus, tristicis, consternatio,

199쪽

insania, & similes. Uel propter corporis aliquam assectimnem: veluti propter morbum, cruciatum, dolo iema minnuna. ebrietatem. Vel denique propter externam ali. quam vim, necessitatem, aut coactionem.' Hases ne pra erea aliam oujus rei causam pAristoteles hujus rei causam etiam sumit ex ipsi natu-φυmκῶν ra, hoc est, ex naturali dissidio, quod est inter rationem &--σ ἐπι- appetitum: quae fere semper sibi mutuo adversantur. Nam λι-ris: clim ratio suadet ea, quae sunt honesta, conjuncta tamen cum labore 3c molestia: Appetitus autem sertur ad ea, quae sensibus sunt grata I jucunda: plerumque tamen turpia: inde fit, ut non eodem modo haec duo Ratio de Appetitus de actione aliqua suscipienda judicent & concludant. discanimum incontinentis in diversas partes rapiant: ut partim sciens tk volens peccet: quatenus obsequitur appeti- tui : partim vero ignorans, & non volens: quatenus appetitus rationem invitam violenter secum pertrahit.

Declara sera exemplo Manifestum hujus rei exemplum conspicitur in peera. to primorum parentum : in quorum animis duo contrariisti logi lini concurrebant. Nam rectae rationis talis erat syllogismus. Sed abstinere a fructibus arboris vetitae, est mandatum Dei. Ergo ab his fructibus abstinendum. Contra vero Appetitus, sive Satam sic argumentabatur e Deo similem fieri, est pulchrum & jucundum. Sed si de arbore scientiae boni & mali comederitis efficiemini Deo similes. Ergo debetis .istud facere. Vtrumque syllogi senum probe tenebant primi parentes, Adam & Eva : sed quia Appetitui suo magis auscultabant, quam mandato Dei: ideo quasi obliti prioris syllogi simi, arripuerunt conclusionem alterius 1yllogi sint, & lia inducti tum scientes & volentes ad peccandum. Solone inperitu percar incontinens Minime. Quoniam letiam habet concurrendem ratio

200쪽

nem, sed debilem te infirmam: quae patitur se ab appetitu vinci,& in ejus sententiam pertrahi. Atque hine est, quod zη νει ὐπὸ bestiae non possunt dici incontinentes: quia prorsus destitutae sunt ratione de solo appetitu ducuntur. δεξειδ

seiens Eodem modo quo dormientes aut ebrii: qui ante, fle πω. δὲ

post somnum,aut ebrietatem, habent quidem scientiam λύε ιη ἡ eorum,quae agunt:in ipsis autem somno, vel ebrietate si- ἄγνοια emiles sunt ignorantibus. πώλιν γ si orsinrer o circa actiones neontinentis e., 'i' sideranda tempora PTria unum est,quod praecedit ejus actionem tune enim habet scientiam. Alterum est, quod cum actione est conis iunctum: quando nimirum in ipsa actione veratur: tunc enim similis est ignoranti: quia animus ejus ita perturba tionibus de pravis affectibus obruitur: ut scientia siua, quam habet, non possit in agendo uti. dc secundum eam agere. Tertium tempus est, post actionem: quando jam peccatum admisit: tum paulatim redit ad seipsum, dc ad eam scientiam quam antea habuerat: ac paenitet eum sui facti. Exempli gratia. Adamus ante esum pomi habebat scientiam mandati divini de non comedendis fructibus arbo- ris in scientiae boni & mali: In ipso autem essi pomi, obliviscebatur hujus mandati: Post esum, recordatus est iterum praecepti divini: ideoque eum facti sui paenituit& c nabatur se a conspectu Dei subducere.

Parum reseri, sive dicamus opinionem esse, sive scien Θῖ, ωα. tiam: cocussa uam incontinens peccat: Quoniam aliqui iaη ἐπ -