장음표시 사용
51쪽
i Aeeenter adeo ut etiam in adversa fortuna eius virtus et ceat: quae prohibet, ne quid turpe, aut odio dignum admittat: sed potius ut in omni negotio cirea quod versatur. ea quae honestissima & pulcherrima sunt agat: non secus ac bonus sutor , ex quovis corio sibi oblato attificiosissi. mum & pulcherrimum caleeum conatur eonficere. Pr inde vir bonus in tali fortuna eonstitutus, licet non possit perfecte beatus nominari,quem Graeci κω /- ην vocant: tamen non poterat etiam miser, aut infelix diei: sed ap. pellabitur υλυ felix seu beatus tanquam homo existens , non autem tanquam D fius, cui
soli competit perfecta beatitudo. Quomodo erro exjam EF ctis ae finis sirum beatum Beatus est, qui ex virtute persecta agit, in vita persect8. λυρο λεν--easque actiones obeundas sufficienter bonis externis est fiam instructus. Huie autem definitioni existimat Aristoteles propter Solonis sententiam, & Priami sxemplum : etiam ρετο πη adjici posse hane particulam : qui etiam mortem vitae a λ - teactae congruentem est habiturus.
a functos pereinere DVas huius rei adfert eausas. Premum,quia illud nega
re esset omnino id est, alienum ab eo amore, quo, dum adhuc viverent, inter se erant conjuncti. Est enim verorum amicorum officium : mutuis commodis affici. Haec autem συλα εια non est in corpore,quod motitur: sed in animo: qui non planE interit. Itaque etiam verisimile videtur, hunc affectum etiam adhuc renianere in demortuorum animiS. Qua est acinera ea Quia haec sere est communis omnium hominum opi
52쪽
nior quasi mortui adhuc habeant intelligentiam aliquam corum, quae hic in terris fiunt: & solliciti sint de adversia casibus suorum posterorum: eosque interdum praemone--:ut Anchises AEneam filium monet,ne maneat in Africa Virg.ΑΕneid. 6 Imo haec opinio etiam apud Chiisti nos in Papatu invaluit: ut inde exortae sint plurimae Idola tricae superstitiones de Purgatorio, de Invocatione sanct ne sianctorum, de Missis, Vigiliis, Tricesimis, Centesimis, multisque aliis ceremoniis r quas superstitiones etiam Diabolus conatus fuit variis spectris comprobare, ut homines in ejusinoes idololatria magis confirmaret.ι
Nequaquam sicut ex distinctione paulo ante allata εν rite intelligi potest. Nam si levia sunt ea ut vivos leviter θ te classiciunt, ita mortuos plane non attingunt. Si vero sunt et magna: ea quidem vivos vehementer afficiunt, propterea ἀνῶνατι. quod ea in seipsis, & s issentiunt dc experiuntur: mortuos autem tantum leviter, veluti umbrae quaedam, aut tragica
spectacula assiciuntura ut propter illa, ipsorum status nihil
honorabiis dA Ristoteles in hoc cap. & in lib. r. Mag. Mors. cae. a. m ρει -- tria bonorum genera facit. Quaedam enitri nominat τέ τἰυια quasi honoranda bona, quae honore aliquo en' sunt digna: cuiusmodi sunt D Eus, Animus, Mens, ct Ο-mnia divina bona. Quaedam vocat im - , aia bona , laudabilia: quae laudantur propter utilitatem, quam ha- - ἰυ bent ad aliquod aliud maius bonum comparandum: ut virtus laudatur propter selicitatem, quae per eam compa ratur. Quaedam vocat neutra seu intermedia' quae per se neque laudem neque honorem merentur: sed eate-aus solum talia sunt, quatenus homines illis benE,vel mathutuatri:
53쪽
utuntur:propterea quod illorum interdum potest esse aliquis abusus, ad nocendum. Atque Aristoteles ideo haec bona appellat συν--ere . facultates : quia illis possumus tui in utranque partem :ut sunt artes, divitiae, robur, forma corporis, potentia, &c. . Ex quo igiturgenere horum e um ἶonorum exissimisy beat, udinem esse ρ - - Primum manifestum est , eam non esse ex postre. - γε mo genere eorum bonorum , quae appellantur ..ἀλυωμεις dictum enim est indefinirione ejus quod sit praeterea nemo beatitudine potest abuti ad tuam, vel aliorum perniciem:i Semper enim ea prodest suo possessori. Deinde etiam non est in numero eorum bonorum, quae Voca tur λαπινια laudabilia: Quia non laudatur respectu alterius alicujus rei, cui ipsa sit utilis: sed quia perseest utilis: Neque enim ad aliud refertur: c im ipsasti ultimus finis, &summum bonum. Relinquitur ergo, quod beatitudo sit bonum τi Gον, honorandum: primum, quia est praestantissimum bonum, omnique laude majus: quemadmodum supra fuit demonstratum: Honor autem tantum debetur rebus maximis & praestantissimis r unde etiam proprie so Ium Deo,& divinis rebus debetur, sicut infra lib. . cap. 3. Ostendis . Deinde quia est & principium sive cauta & finis omnium aliorum bonorum. Naiii ad illud omnia reliquateferuntu & illius causa omnia alia expetuntur; An nori eriam D A ci comperit LGuyMaxim imo laudanaus est si per omnia sed tamen haec laus nondum coirespondet elu; praestantiae.&cxcellentiae: Qu in ut Siracides c. 43. ait, Deus est omni laude major: Neque enim potest ad aliud aliquid praestantius reserit: 'Φ- alioquin enim non ellet summum bomina:
, e m cundum vir urem:quaestorro hi une considerandae st
-l' . v vo,quinum unum est de Virtute: alterum de Animo. r est virtutis subjectum. Quarσ
54쪽
Quare de λrture his est considerandum p Prbpter duas cataeas. Primum quia selicitas, de qua in hac docti ina agitur, consistit in actione virtutis. Deinde, quia scientiae politicae, cujus haec quoq; pars est, praecipuus scopus est: essicere dives bonos, & legibus obtemperante1οῦ quod certEsine virtutis doctrina fieri non potest.
De quis autem sprtute hic quaeritur ρQuoniam cujuslibet rei est propria quaedam virtus, per quam perficitur: hic autem de hominis perfectione quaeri- tur: Ideo de humana virtute, & ea quidem, qua animus φρ η' ' hominis perficitur, agitur. Sunt quidem etiam corporis ζ- quaedam vinules ut anitas, robur,sensuum integritas,&c. ' Sed in illis non consistit hominis summum bonum: quia 'etiam homini comunes sunt cum quibusdam aliis bestiis.
Quare de animo etiam in hae doctrina es considerandum 'Quia animus est subjectum virtutum: per quam ipse ει 3 perficitur. Etenim sicut Medico, qui corpus humanum, οῦ ως ἔχειe aut aliquam ejus partem Veluti oculum,pulmonem, epar, ora aut aliquod aliud membrum curaturus est, necessarium δῶ τὸν πε- est, ut habeat aliquam cognitionem constitutionis corpo- λι mori. ris humani, ejusque partium: ita etiam Philosopho mora- .li, qui animum hominis curare vult, est enini Philosophia haec quasi animi quaedam medicina) etiam animi aliquam cognitionem, quantum quidem ad lioc institutuu satis fuerit, habere debet.
Ex variis suis operationibus, quae proficiscuntur a divemss.ejus potentiis, sive facultatibus quae vulgo impropri Epartes nominantur: quia animus est incorporeum quid. dam, quod non potest in plures partes dividi. 'Quines gitur dιὐyso animi'
Animi humani duae sunt principales potentiae: Una
55쪽
ἀυτῆιω- rationalis: altera αλιγο irrationalis. Rationa- να ρ ea δὲ lis rursum duae: una νπισηὶ νικη, qua res earumque causas cognoscimus: altera λεγιςιm . qua de rebus vel agendis, vel faciendis consultamus, At deliberamus. Irrationalis etiam duplex est: vel enim plane nihil habet cum ratione commune: ea dicitur ψωnκη, vegetativa: hujus tres sunt facultates, επὶ κν, nutriens, augescens,
de generans. Vel aliquo modo est rationis particeps, quatenus potest ratione regi: & nominatur . ι--n-, appetitiva: qua res objectas aut persequimur aut fugimus: cujus duae sunt potentiae: ei irastibilis: &concupiscens.
Qua ex potentiis proprie ad Ethisum pertiner pH ἰρεκωκὴ praecipvh ad hanc doctrinam pertinete qua ostenditur quo pacto ira, cupiditas, dereliqui affectus lintratione regendi, ut non excedant modum. Ea vero quae σwnnis, vegetativa nominatur, ad hane doctrinam non
pertinet: quia planE non potest ratione regi:ideoque etianulla est ejus virtus quae propria sit hominis. Praeterea haec
facultas sitas operationes maximε exercet in somno:quando mens, de ratio hominis quiescunt: ita ut homo dormiens a caeteris animalibus tum nihil fere differat : neque bonus a malo disterni possit: propter quam causam etiam aliqui dixerunt virum bonum a malo, beatum a misero
dimidio vitae tempore nihil differre.. si are aurem τέ- orae nκ lia disseis auertio modo etiam rarionalem esse .cum ramen ea homini communi se eum bestiis eq.ια, n Η .eεκπικὴ quatenus est in bestiis, eatenus plane est Irrationalis: quatenus vero est in homine, eatenus partim φύσA τῆι dicitur irrationalis, quia rectae rationi adversatur : partim υνῆι ά- rationalis, quia potest ratione regi, ejusque imperio ob-
56쪽
quoque ad hanc docprinam 'Propriξ quinem eius consideratio non pertinet ad Ethicum , sed magis ad Metaphysicum: quoniam ejus vis non in moribus aut actionibus, sed in sola contemplatione &cognitione rerum vertatur & cernitur. Quia autem ejus potentiae siunt quoque habitus quidam laudabiles , per quos ea perficitur: qui etiam virtutes nominantur: Ideo non potest ea planE ab hac doctrina excludi. uotutices igitursint seirtutes juxtaprad
Duplices quaedam enim pertinent ad animam rationa- α μ' lem: quae quoniam τί- Ἀ-, id est, intellemini per Up ficiunt, dicuntur intellectuales: a Cic. appellantur virtutes mentis & rationis : quarum sunt quinque: . Scientia, Ars, Prudentia, Sapientia, Intelligentia. De quibus inue. libro peculiariteragitur. Quydam vero pertinent ad animam irrationalem, quae nominantur morales: quoniam secundum eas mores hominum aestimantur: harum int undecim, de quibus a secundo usque ad sextum librum agitur: Fortitudo, Temperantia, Liberalitas, Magnificentia, Magnanimitas, Modestia circa honores, Mansuetudo, Veritas, Humanitas seu Comitas, Urbanitas,& Iustitia. Graeca appetiationes. . Επισήμη τιχ ,-σοφια, νοῆς. Iur iam
IN hoc libro generatim agitur de Virtute morat, ac PIi D
57쪽
o ETHICO Ru My mum de eius causa emiente, i ii primo, secundo dc quarto
δ capitibus. Deinde de eius objecto seu materia circa qu zm3 velfatur, in tertio capite. Tertio de ejus definitione, in ' quinto ' scvroc pitibus. Qtrario, enuan erantur eiuS Variae species,cum earum extremis sive contrariis vitiis, in septi- β mo capite. Oiunto explicantur duae quaestiones de Mediocritate, in duobus postremis capitibus.
in t 3 A D hon equaestionem respondeo per distinctionem, hoc
της α ετη 'modo: Virtutes quae id est, intellectualesy M της nominantur, magna ex parte ortum & incrementum suum H habent a natura- Morales usiu & asibefactione comparan- νοητιx tur: Vnde etiam α ma του vel ηρους hoc est, a consuetudine & moribus sunt dictae. Nulla vero virtus moralis natura nobis est insita.
uare Ao reges dirae seirtutes integDEZ- majore ex turre doctrina comparar, ZQuia ad eas sola doctrina non sussicit, sed requiruntur, etiam naturae dotes, ut ingenij acumen, docilitas, bona memoraa: item ullis rerum, & experientia praeceptorum:
sine quibus parum in discendis artibus & disciplinis pos- limus proficcre: quemadmodum dicitur: Tu nihil invita dices, faciesve Minerva.
uuia sunt in animo irrationali: qui quoniam caret intellectu, nihil pesest diicendo percipcre.
uomodo probas nustam moralem seis uremnarurn nobis esse infriam 'Quatuor ab Aristotele adscruntur argumenta: quorum primum
58쪽
primum est tale, Qx cunque naturaliter rebus insunt, ea nulla assile factione possit ni mutari, ut aliter se habeant. Sed mores. & moxum habitus possunt aisbefactione &consuetudine mutari. Eryo morum habitus, hoc est,morales virtutes, non insiunt nobis a natura. Major probatur ab Aristotele exemplo lapidis, & lynis. quorum illius natura est deorsum, hujus autem sursum ferri: quem naturalem motum perpetuo servant: neque ulla assuefactione mutant, aut amittunt. Vnde de natura scribit Horatius, Naturam expellas furca licet: tamen usque recurret. Et Iuvenalis, tamen ad mores natura recurrit Damnatos, fixa, ct mutari nescia. Minor inanitcsta est ex quotidiana expericialia. Uidemus enim multos homines suos mores sola conversatione δc consuetudine aliorum ita ianitasse: ut quodammodo alij effecti sint, quam antea fuerint. Via. de conssuetudo dicitur esse a tera natura. Et sane nisi mores assuefactione polient corrigi & mutari: frustra haec praecepta de moribus traderentur. Quod es alterum argumentum pQuae natura nobis insunt, eorum potentiae & instru in οσα ιδμ. menta δυνά tam cc o prius nobis adsunt, antequam uis possimus earum functiones & operatione' producere. Sed uineωγH- in virtutibus moralibus diverso modo se res habet: nam x ς exactionibus praecedentibus habitus virtutum in animis nostris generantur. Ergo virtutes morales non natura
nobis insunt: Major declaratur exemplo sensuum : quorum potentias, & instrumenta natura prius nobis dedit: antequam possint functiones iv actiones suas edere: sicut appa i in infantibus recens natis, qui secum in hanc la- cem adferunt potentiam & instrumenta videndi, audiendi, valia agendi,antequam actu ipso videant, vel audiant Minor declaratur similitiidine Epagogica desumpta abi habitibus intellectus, hoc est, ab artibus: quarum habitus comparantur exactionibus antecedetibus.. Etenim quemadmodum aedificando Lepius efficimur aedificatore , canendo Musici, numerando Arithmetici, disputando, Dia D a
59쪽
lectici itassequenter iusta agendo, aut temperanter vivendo, essicimur justi, aut temperantes: istarumque Iirtutum babitum c6nsequimur. Guod es tertium arsiumentum ' ista Quae natura nobis insunt, de iis acquirendis non ne- , e e. γ. cesse est leges ferre. Sed de acquirendis virtutibus, & bo-,aHeu A nis moribus, necesse fuit leges ferre. Ergo Minor pioba- α ὶ πολ tur ascopo bonorum legumlatorum: qui hoc praecipue inc: legibus suis spectant: ut cives suos asiue faciant ad virtu- tem x bonos mores, ut hoc modo viri boni, hoc est, iusti, sorteS, rem perantes,&similibus aliis virtutibus praeditiessiciantur.
Ouod sp remum argumentum 'Quae ex iisdem & per eadem generantur,& corrumpun- tur, ea non sunt a natura. Sed habitus morum, seu virtutes morales ex iisdem, per eadem generantur & cor rumpuntur. Ergo. Major nota ex doctrina Physica, in qua dicitur, quod idem codem modo se habens, semper idem soleat producere. Aristoteles lib. 2. de generat. xo s.
Minor declaratur exemplis: Nam ex crebris actionibus, si sunt bonae generantur virtutum habillis: rursum ex crebris actionibus, si sunt vitiosae : corrumpitur Virtus, & tu ejus locum succrescit vitium Exempli gratia, Saepius bene scribendo, pingendo, canendo, Sc. emcitur bonus scriba, pictor aut cantor: Male autem ista agendo, emcitui malus scriba, pictor, aut cantor. Similiter sese res habet Circa actiones habituum moralium. Nam ex frequentibus actionibus justis, temperatis, aut fortibus generantur talium virtutum habitus : qui postea rursum corrumpuntur Per crebras actiones vitiosas. Ex quibus apparet virtutem & generari, & corrumpi per actiones. Quo pacto sud a bus probas PM stoteles infra cap. 4. id confirmat algumento a con-kr riui t anu inquit, quin iniqua ua agit ca quae sunt justa,
60쪽
εut temperata, aut sortia: is nunquam comparabitsbi habitum justicia, temperantice,aut fortitudinis. Et qui agiti ea quae sunt injustae,intemperata,aut timida : is ex talibus actionibus comparat isibi habitum injusticiae,intemperantiae, & timiditatis. G cu Eexhis es discendum e Duo monet Aristoteles ex jam dictis notanda esse.
hibeatureirca primam educationcm: propterea quod exl ea iere tota relinqua vita dependet. Nam ut Norat. Qu2 semel est imbuta recens servabit odorem Testadiit. Alte 'ium est de conssuetudine de assuefactione: ut diligenter' quisque consideret,quibusnam studiis, exercitiis, S actio-i bus assuescat: nam qualia illa sunt, talis quoque i pinpaulatim quodammodo ignorans evadit, vel bonus, si ea circa quae occupatur, sint bona:vel malus, si ea fuerint mala. De utroque monet Quintil. lib. I. perpetuo in animoli 3bendum esie Virgilianum illud dictum, Georg. a. ade.
Dian si natura nobis non ingeneravit habitum virtu-- π is tamen ipsa virtus, non est propterea H- φυσM, ουνε Pib maxime est naturae consentiens: & magis quam ipta φυ ita,aut voluptas: ut inquit Cicer. lib. 3. os Etenim natu- φνratribuit nobis quandam aptitudinem, & γ- . habilitatem ad virtutem suscipiendam: quam Cic. vocateirtutiun igniculos & semina: quae dili uenti studio sunt citanda. amplificanda & perficienda. De qua quaestione consulatur Cic. in lib. i. & 3. ossic. δ: lib. s. de fin.
Ctiones, cx quibus habitus virtutum generantur, de--- bent eonstare melocritate. D 3