장음표시 사용
71쪽
n motu spectantur quantitas , determinatio , refiexio , Se refractio . Quantitas motus est id quod respondetur ad quaestionem factam quantus vel quam magnus stmotus ; sive id quo motus quilibet cum altero
eomparatus , Vel maior vel minor eo dicitur et
idque ex duplisi capite debet astimari , nempe
ex mole aut pondere corporis mobilis, & ex motus velocitate ' adeo ut aequa sit motus quantitas in duobus corporibus , quorum alterum alterius duplum est, sed dimidiata tantum velocita
Determinatio motus est illires directio in unam potius partem , quam in aliam . Reflexio motus est regressus corporis mobilis ex alio cos e, quod penetrare non valet, resilientis: ut cum pila in parietem immissa reflectitur . Re fractio est in exio aut curυatio motus. , qua corpus mobile ob majorem minoremve liquid , quod
GIique subit , resinentiam , a recta quam in ebat linea defectit. C Ρ U T U. De tempo a s Ioes . ΜOtus localis, seu transitus a Io eo in loeum per inter lectum spatium, successivus est , &tempore indiget ut fiat . Tempus autem dii ratio quaedam est seu peris mansio rei in Do esse: cuius triplex vulgo species assignatur a Theologis , nimirum aeternitas , avum , ct tempus . AE ternitas definitur a Boetio lib. s. de consolatione Philosophiae prosa 6. Interminabilis vitae
tota fimul s perfecta possesso .
Dicitur possesso vitae : quoniam aeternitas sol Deo viventi competit , cujus vita interminabilis est , siue nullum habuit initium , nec ullum habitura est finem . Additur tota simul, non vero successiva , quia in aeternitate nihil est praeteritum , nihil futurum , sed omnia praesentia. Unde quamvis mundus extitisset ab aeterno, non tamen ejus ouratio
72쪽
Pars Pitania. V diei posset aeterna , quia successionem habuisset. .ssivum vulgo dicitur a Theologis duratio quo prineipium habet , sed evius nullus futurus es, mnis r qualis est duratio Angelorum aliarumque
Sed aevi nomen quandoque pro aeternitate , quandoque pro longae aetate aud seculo apud Auctores cΙassicos usurpatar . . Tempus definitur ab Aristotele 4. Physi-
eorum cap. I 6. numerus seu m nsura motus fecundum prius oe posseritis,id est , mensura motus secundum partes priores , & posteriores , sive quarum aliae praecedunt aliae vero subsequuntur . Haec definitio vera non est , cum motus sit potius mensura temporis, quam vicissim : siquidem adhiberi soler motus ad mensuram temporis; vegr. motus aut conversio solis, motus horologi
Quamobrem tempuε melius dieitur duratio Decessivo , quae oe initium habuit , oe finem habere potest.
e Cum vero motus fieri non possit sine tempore, certe nec sine loco fieri potestet: siquidem est transitus a loco in locum. Sed loci nomen ambiguum est , quod proindspeius dividi debet quam definiri. Locus enim vel internus est , vel externus. Loeus internus, qui solus proprie ab Epie ureis admittitur , est spatium corpore quolibet oceu-patum seu repletum: v. g. locus internus liquoia ris in dolio contenti est illud spatium , quod liquor occupat , quodque secundum Epicureos reis maneret vacuum, si virtute divina liquor in nihilum redigeretur , & quodlibet aliud corpus ire ejus Ioeum succedere prohiberetur. Sed cum huiusmodi spatium nihil sit , ae nihili nulla sit extensior ipsum in sola duntaxat Epicureorum phantasia extendi constat. κLocus externus definitur ab Aristotele Iib. 4. Physicorum cap. s. superficies prima θ mmobi- is eorporis aliud comias ambientis. Sic loeus externus ipsius Solis est ea Coeli superficies , quae immediate Solem tangit & comprehendit.
73쪽
sa Compen . Ph eae. Dud corpus eon inentis. uae superficies interior di
citur etiam eoncava; e X terior vero conυexa.
Additur icimo biIis, ut distinguatur Iocus a va se ; quia vas est locus mobiIis , & locus est vas immobile, inquit ibidem Aristoteles . Sed quomodo ista loci externi immobilitas eum mobilitate corporum stare possit, explicatu diffi
Itaque quod antea ad motus expositionem a tulimus, ic ad declarandam loci naturam adhibendum putamus : ac superficiem illam corporigambientis dupli ei modo consideramus; physee scilicet ac matbomatice.
Physice quidem spectatur , cum consideratur quatenus est in corpore physico, multis qualitatibus sensibilibus , puta fluiditate , mobilitate ,δ c. praedito. Mathematice vero consideratur , eum spectatur prout est in substantia. extensa, sive in extensione sola , a qualitatibus sensibilibus per mentem abstracta . Si igitur locus externus physite consideretur, revera mobilis est & continuo movetur , ut patet in aere nobis circumfuso , S in aqua profluente , quae pontis pilas alluendo involvit. Sed si idem locus spectetur mathematice, & neglectis omnibus qualitatibus physicis , puta fluiditate , mobilitate , &c. dici potest immobilis, quatenus per imaginationem fixus redditur: non secus ac puncta orientis, Occidentis , &c. ab Astronomis tanquam immobilia concipiuntur. Ut ergo immobilitas loci stabiliatur necesse non est ad spatium vacuum cum Epicureis confugere e siquidem spatium illud , ut iam diximus, ninil est , & consequenter extensionis particeps esse non potest, nec ad rerum naturalium explicationem adhiberi . Hoeque loco acquiescimus Cartesio , qui secunda parte Principiorum artiis culis r . & i 8. vacuum omnino impossibile esse decernit, cum G assendus , & Epicurei illud non tantum existere, sed etiam necessarium esse conintendant .
Aristoteles quidem libro 4. Physi eorum ea P. R. non statuit vacuum esse omnino impossibile e sed
74쪽
Prima . cap. VT. 6 illud: tanquam inutile rejicie., quia nec ad mo
tus, localis , nec ad refractioni, & condensatio. nis explicationem ullatenus, requiritur secu& ac sentiunt Epicurei ia. ' Uu Igares Scholarum Philosophi vacuum omne tam intra corporum particulas. disseminatum , quam intra maiora corporat expansum omnino respuunt, quot ab eo Natura abhorrere, videatur, igraviaqust corpora, sursum . & levia, deorsum vacui metu ferantur . Seo ii ast suas ea tegorias non attendunt , cum rei spiritualis. affectum , scilicet horrorem & aversionem , substantiadi corporeae tri buunt. Neque enim Natura magis R. vacuo ,.quamst tenebris abhorreti& quicumque effectus in ridiculum illum vacui horrorem im scholis. refundi solent, ii ab aeri, pondere & v, elastica pro fluunt : ut hydrargyrum. im tubo, vitre D suspen sum ad ' altitudinem: viginti septem, aut viginti octo unciarum sive pollicum. in experimento Tor, xi celli ; & aqua ast triginta. duos, pedes, aut cir ei ter in Antii ix aspirantibus evecta db monstrant. Nam. viginti octo ve I circiten hydrargyru pollices. trigintae duOS Pede S. aquae' in. tubo paris volumi nix contentae sustinere observantur .. Ex qum colligitur, effectum utrobique ex eadem eausa ,
nempe ex liquidorum corporum . scilicet aeris Laquae, & hydrargyri aequilibrim duci oportere . .
seeundariis, in eompositia eorporum assection sus eu qualitatibus . Ex primariis e poris affectionibus msgnitudine se ilieet, figura , motu ,. quiete ac βιω-
aliae dueuntur , ac veluti componantur corporis. affectiones, quibus praesertim qualitatum n me in attribui solet di cuiusmodi sunt Iumem eo res syni , odores , sapores.& qualitates. tactiιο , pulmealor , fisus , bumiditas& sicciras, quaer tactum assieiunt , ut alias omittam innumeras quaestiores nominantur quale S. sunt vix electrica , υλνes medicamentorum , &α
. Qualitas, gens ratim definitur ab Aristotele, I
75쪽
bro Categor arum , eapite de qualitate , id nuo denominamur quales. A Sancto Thoma prima χes undae quaest. 49. art. a. dicitur modus ae determ
natio Dbsantrae. Ex qualitatibus aliae dicuntur actuosa , quae nempe in obvia corpora agere intelliguntur , ut lux, odor, &e. Aliae dicuntur modales , quae nempe inertes sunt, nihilque extra suum subiectum operantur, ut durities, asperitas , &e. His omnibus convenit intensio & remino. Intensio qualitatum est fortior ac veluti profundior earum impresso in subjecto : ut cum ferarum aucto vehementius igne magis magisque incalescit. Unde intensis qualitatis , quae valentiorem reddit qualitatem in eodem subiecto, differt ab eius extensione, per quam magis dilatatur, ac in plures partes dil pergitur. Remissio qualitatum est earum veluti debilitario seu νeIaxatio in eodem objecto, ut cum ferrum sandens paulatim refrigescit. Inter qualitates occurrit primo loco Itimen quod definitur ab Aristo t. l. 2. de animae. . actus
pellueidi, quatenus peIlucidum O. Actus iste nihil aliud esse videtur quam impulsio aethereae subistiantiae, ut explicat Cartesius 3. parte Prinei piorum, nu. ss. In lumine observantur rinexio &refractio, de quibus iam dictum est. Color diei potest quati as visum a iens ,
majore veι minore luminis ad ocuIos vibrati copia considens. Nam color albus , V. gr. in forti luis minis vibratione; niger Vero in nul Ia aut exi Eua radiorum repercussione positus videtur . 'Sonus est qualitas sensibilis auditum movens o tremulo ct reeiproco aeris motu eonflitura . In qua advertere licet repere onem , quae dieitur Eeho ; intrementum , quod e X hibetur in tuba voiaeali : & eonsonantiam , quae in concentibus peris Cipitur. U
Sapor item est qualitas sensibuis in figura oemotu partieuIarum eorporis sapidi ginatus organum seu Linguam diverso modo asscientis consituta.
76쪽
Pari Prima. cap. VI. Qualitates tactiles dicuntur eae quae tactum m vent, ut sunt eaIον ' frigus ; humiditas & siceitas ; gravietas & levitas ; durities & mollities ;-Discositas de ariditas; a speritas & Iae υitas; crassῖ- rudo & tenuitas ; raritas & densitas e frmitas de Iie uiditas, &c. Calor est qualitas sensibilis , qus in celeri ae perturbato partium infensibilium motu eon it .
Voco motum perturbatum eum, qui quoquove
sum seu in omnem loci partem dirigitur. Frigus est quaIitas sensibilis in partium quiete,
seu minori motu respectω nostri eo Uituta ἀDocet Aristoteles libro a. de generatione & co ruptione eap a. calorem esse qualitatem qua congregax homogenea , & Dgregat beterogenea e frigus vero esse qualitatem quae congregat homogenea fimuι θ heterogenea. Sed utraque definitio a ve ro penitus est aliena. Nam calor non minus congregat heterogenea quam homogenea: frigus vem nec ea congregat nec segregat, sed prout occurrunt , constringit.
- Humiditas ab eodem Aristotele ibidem'definitur qualitar ,qua eorpus propris termino aegre compinetur , ct facile alieno. siceitas vero qualitas , qua eorpus proprio di
inino Deile eontinetur, aegro alieno. .
verum hae duae definitiones nihilo accuratiores sunt Prioribus. Nam conveniunt Ii viditati & fmmirati , non vero bumiditati & Feeitati. Liquidum enim seu fluidum eorpus dicitur quod conflat ex partibus exiguis in perpetuo orpe
turbato motu contentis; quodque proinde permes-bile est ; seu quod facile dividi & permeari potest: euiusmodi sunt aer ω fyamma , quae inter si ea corpora referuntur ; aqua , vinum, oleum , Ac. quae in humidorum numero ponuntur. Igitur omaa humidum est liquidum , non vi. eissim . Nam id tantum dieitur humidum quod eo para obυia madefaeit iis adhaerendo, ut aqua; non vero quod ea ex sie eat, ut flamma & aer. Firmum seu durum est illud eujus partes aliae
aliis fortius adbir eunt, oe divisioni re une : cuius generis sunt saxa, lignum, &c. . Haec partium durarum adhaesio a materia subtili
77쪽
66 Compendium Pissi e . exterius comprimente potissimum repetitur . Hae quatuor qualitates , scilicet calor, frigus, humiditas, & fleeitas , a Peripateticis & Galeni eis di euntur prima: sed perperam, cum ex aliis prioribus oriantur, nempe ex figura, situ, motu , Sc. Gravitas est nisus eorporis graυis in Terrae ten-ννum . Iste nisus a materia subtili deorsum premente proficiscitur . Levitas dieitur nisus eorporis in partes superiores . Nullum tamen est corpus leve absolute ; sed
illud leve dicitur quod comparate ad aliud est
Viscositas est qualitas eonsi sens in partibus ramosis oe inter se implexis , ut patet in visco , &oleo sis omnibus eorporibus. Ariditas non differt a siceitate. Asperitas se abro & interrupto corpori: Levitas polito con Uenit. Crassitudo & tenuitas non egent definitione , ut intelligantur. Raritas est qualitas eo flens in partium dila, ratione , quae si per materiae subriIis ingressum. Densitas vero consistit in partium compreisone, qua materia subtilis abigisti ν.
Praeter eas qualitates , quas vulgo manifesas nominant , quamvis non sint manifestiores caeteris , recensentur aliae quae vulgo stetiItae nominantur et cuiusmodi sunt medicamentorum vires, vis magnetica ., vis electrica, &c. quarum origo& natura obscurior esse dicitur . Eae autem ad
duo capita solent in Scholis revocari, scilicet ad 6mpathiam , & antipathiam : unde oritur anti
Per sympathiam quaedam eorpora dicuntur amicae per antipathiam vero inimica r quo sensu dictum putant a Virgilio lib. I. Georg. Hie segetes ς illie veniunt felicitis υυ roborei faetus alibi , atque injussa virescunt
Anti per ista sis idem fere est ae eireum ob entia,& definiri solet re entia tinius corporis adUer ius corpus contrarium , a quo eireumquaqtie ορο γνur, invaIescentis . Sic a junt vuIgo exhalationes
78쪽
Para Meunda. cap. z. eat Idax ab aeere frigido mediae regionis circum . quaque obsessas ignem concipere , fulguraque &coruscationes in eo conflictu Producere , quod ridiculum est . Sympathia autem, Antipathia, &-Anti peristasi per figuram , motum , aliasque affectiones in .chanicas partium corporis sunt explicandae.
De corporibus' vita expertibus.
Pter corpora physica quaedam vivere dis untur, alia sunt vitae penituς expertia illa ad partem tertiam. haec ad secunda in pextinent. De ii igitur dicendum tribus capitibus.
Primum erit de Coeli S .. . Seeundum, de Meteoris . ,
Tertium , de fossilibus, seu mineralibus .
Caeli principatum tenent inter huius. Mundae
aspectabilis partes e ideoque primo loco ponuntur in Mundi definitione , quam Aristoteles. Attulit lib. de Munda s. a. his verbis Mundus est eo oges a Coela oe Terr . coagmem tota, si ue Naturis quae intra ea. eantinentur et id xst, ex iis corporibus naturalibus quae Coelum inter & Terram intercipiunt udi , quaeque sunt, ut ipsi quidem videtur, Ignis , πιν, em Astus , eaeteraque , quae ex illis naturix seu corporibus naturalibu inter se commixtis oriuntur,. Nam quinque sunt apud Aristotelem libro r de Coelo , capite ac corpora simplicia , Coelum
79쪽
quae eorruptibilia decernit , & ex quibus mixta
coalescere statuit. Coelum ergo apin Aristotelem est eorpus simplex incorruptibile, & quinta quaedam essentia seu substantia a quatuor eIementis secundum naturam diit icta . Nam in toto praetergeorempore , inquit Iib. I. de Coelo c. 3. per traditam faecessione memoriam posteris non mutatum ti Io pacto fuisse videtur , aut in toto ultimo Coe O , aut ia partium suarum uua . Verum in eo deceptus fuit Aristoteles , ut iis constat maculis, quae nonnunquam in Solis discotelescopii ope apparent... Ex corporibus coelestibus alia. lucem ex se e
mittunt, ut Sol & stellae fixae e quae sunt veluti
totidem Soles : alia in se transmittunt , ut Coe- Ium ipsum quod fluidum est, non solidum , quemadmodum putavit Aristoteles. Alia denique remittunt, ut Planetae omnes qui suum a Sole lumen mutuantur. Horum ex numero Cometas esse
credideruhi Veteres aliqui : idque Recentiorum observationibus indubitatum nunc videtur. Quod ad numerum & ordinem Coelorum spectat , tria sunt vulgata Mundi systemata: Ptole maleum , Copernicanum , & Debon eum. Systematis nomine nihil aliud intelligitur hoe loco ι quam praeeipsarum Mundi partium dio 1-
Inter eos qui stant a PtoIemaeo, nulli sunt qui plures admittant , quam undecim orbes e celestes mobiles ; quibus addunt Coelum Emvreum . quod est immobile . Ita sentit Clavius in primum caput sphaerae Ioannis de Saero-Bosco. . , i
Tychonici vulgo tres Coelos duntaxat distin, guunt : Empyreum , quod est Beatorum sedes ς Firmamentum , in quo sunt lienae fixae ; ac denique Planeticum , in quo planetae periodos suas absolvunt. Quae omnia si Cartesii vorticibus ap-Plicentur , Copernicanae seu Cartesianae hypothesi
melius quam Tychonicae con Ueniunt. Stellae fixae, quae ita vocantur , quod firmamen to velut assigae eamdem inter se semper distantiam servent, in varias distribuuntur elasses, quae vocantur Sidera aut Consevationes, aut AI erismi tin quibus maxime spectanda sunt duodecim sido.
80쪽
Pars seeunda. Cap. II. cyra seu signa Zodiaci ab Ausonio sequentibus versibus expressa .' Sunt Aries, Taurtis , Gemini , Cancer , Leo, Libraque , Seorpius , incitenens, Caper, am-pbora , Pisces . In Zodia eo moventur Planetae, seu stellae, ut vocant , erraticae, sic dictae quod non semper aequali intervallo inter se distent ἰ nec prope ea λclem stellas fixas semper versentur , sed ipsum Zodiacum definitis temporum spatiis lustrent. Septem numerantur Planetae οῦ nimirum Saturis mus , Iupiter , Mars , Sol , Venus , Μercurius ,
Ex iis Sol videtur eximendus, quippe qui lueet per sese, non vero lumen aliunde accipit . Sed eius loco recensendi sunt alii minores Planetae , qui telescopii duntaxat subsidio in eonspectum nostrum veniunt. Horum quinque circa Saturnum , & quatuor circa Iovem torquentur , qui Saturni & Iovis satellites appellantur. Terinra quoque in systemate Copernicano dici debet Planeta
A Corporibus coelestibus ad Mementarem Reis
gionem descendit Aristoteles , quam ex qua tuor naturis seu corporibus naturalibus , se ilicet Igne, Aere, Aqua , di Terra , compositam putat. Adeo ut quemadmodum Globus noster Ter Taqueus , nempe e X Aqua Terra constans, ambitur Aetis sphaera sic sphaera Aeris alia sphaera seu orbe ipsius Ignis contineatur. Sed verisimile est , Aristotelem per huiusmodi sphaeram agnis ni inhil aliud intellexisse quam puriorem AEthera , quem in superficie concava coeli Lunaris seu imeonea υo Lunae, ut loquuntur, inclusum censuit . Ut eumque illud sit, eum de his elementis a nobis dictum sit prima parte hujus Compendii Phy- siet , eonsequens est ut ad mina quae vocantur corpora veniamuI.