장음표시 사용
361쪽
,so Aristotelis Stagiritis Meteorologicorum.
que saeit,aut retardatio,aut incitatio curinsus, nisi ex hoc, quod pluS, vel minus in amare deuoluatur , quam ex superioribus
Illud igitur principium' toties ineuicaatum, maiorem esse mensuram aquae defluentis, quo minor est velocitas, & E contra,verum est, si sumatur in aqua defluente speeificatiue, idest, quae defluit, non reduplicative prout defluit: unde ex logicis principiis, non lieet mutare suppositione,& de sensu specificatiuo , transire ad redua plicativum; aqua enim, quae fluit una hora maior est , si velocius fluat ex eanalo, quam si lente defluat, quia re vera illa velocitate maior aquae quantitas fertur per illam sectionem; non maior est in se, siueo
Dices quomodo decrescune flumina, sio insta, seu in parte posteriori suminis, est, minor velocitas, Be minor etiam mensura. Misse . Respondeo de facto minorem esse veloeitatem. & minorem etiam videri posse me
suram, di tamen de facto decrescere, hoc totum oculis patet, ta licet ego nescirem explicare, quomodo decrescat aqua, si noaugeatur velocitas, aut mensura; non tamen ideo fluuius, aut velocitatem, aut mensuram mutaret meis legibus, aute 'pectaret, dum ego rationem excogitarem qua decresceret. Dico tamen decrescero,
F mnis quia ex parte superiori non defluit tanta adfa- aquae quantitas, quanta suus defluebat,
utor O & dico majorem esse aquae quantitatem , quae in mare deuoluitur ,quam sit illa, qua demittunt superiores eaturigines. Videor
tamen mihi notasse duo,.primum est; si mina ad mare sere latiora esse, Padus enim septem,& fortE pluribus ostijs in mare in .suit, de singula ostia magnam habent latitudinem , & quamuis exiguam habeant profunditatem, latitudo tamen compen. sat.Secundun est, quod prosunditas alla
maior, quae in flumine procul a mari inuenitur, no tota Brtasse est sectio aquae curis rentis si enim cesset aqua supelior in.
fluere, non exhauritur totus ille alueus,
sed remanent in parte superiori fluminis A aquae stagnantes ; ergo illε non habet ca--Σ ' dentiam supra mare , ergo nec fluunt &fuisti. quod ibi non deponatur ab aqua turbidae
terra, nec complanentur, ut ita dicam ,-ragines , est alia ratior nimirum ex motu aquarum superiorum, quae ex vehement Impetu coneepto turbant aquam illam ,
quae alias stagnaret, dc miscent terram, &obseruatit hactenus Oia flumina, ad extremum sui cursus longe maiora esse, &Iatiora, quam procul ab extremo, sed semis per minus profunda. Duo igitur sunt, priomu latitudinem illam maiorem aquae e piam deferre. Secundum non toram i Ilam profunditatem, di altitudinem aquae, quae procul a termino extremo reperitur, tota defluere. si enim exsieeentur sauees fluminum, remanebit aqua stagnans in illa profunditate, exeavat autem impetus aquae decurrentis illas profunditates, ut in omnibus sentitur experientia.
Quomodo diminuantur aqua fluminum deriva
tione . DIctum est de inere mento aquae si estistiS, nunc prius de diininutione eiu dem agam: tum de diuisione . nemini an- . tem, ut arbitror, in mentem venisset duisb: tare, diminui aquam fluminis anserendo partem illius, quantum enim aufertur lan to minor remanet in fruuio, quia tamenis
haec non speculatiua praeelse sunt, sed ad
praxim deseruiunt, quia e re nounuIIorum erat aquas in Padu deriuare,similiter alio. rum erat aquas non auferre, ut alio deriuarentur, contenderunt primi addendo nouam aquam fluuium non augeri, quia
fluit aqua, deno stat de quare dixi in prae FI-ε cedenti, di ostendi augeri aquam fluminis in in D, cum plus aquae superuenit, quam in mare 'infinit;& quia ea de sere semper quantitas in mare influit, quoties plus consueta additur neeessario flumen intumescit. Nune eum secudis qusmonem instituo, qui contendunt flumen non deerescere, &Padum non imminui derivando alio partem aquarum,&aperi edo nouum alueum,& viam ad mere. immo, si Deo placet, vel . νψ-rent ratiocinationibus Padum conuince- -ων-
re, excrestere debere, si auferantur aquae, di sic ratiotinantur. aqua fluens eo magis exere scit quo lentius mouetur; Et quidem prorsus in eadem proportione, qua imminuitur velocitas, augetur mensura. HOC
posito tamquam principio sit aqua in pa-do 3ooedum altitudinis: aperiatur nouus
alueus ad latus; & pars aquarum alio deriis
362쪽
netur, ita ut fluuius detumescat stati s omnin6 in eadem proportione, qnaml- per ε. pedes,remanebunt in nuuio aquae nuitur veloeiras, debet augeri mensura
14. pedum altitudinis; si obserues,quod in foraminis, & similiter si augeatur veloei. re est , ablata aqua sex pedum altitudinis tas debet minui foramen . In hoe sensuve a fluuio, non solum sensibiliter remittetur tum est stare illud principium,& illam se veloeitas; sed , si non pro dimidio, orte uari proportionem; & sicuti Castellus non
pro tertia parte remittetur: ergo etiam a cessat repetere illud principium; ita lector proportioue crescet, ergo ablatis sex pedi- grauari no de bet, si versi illius sensumero hus, crescet 8. S ita imminutione aqua- repeto, curidea passim deduci falsa,&porrum sex pedum, inuenientur in fluuio ma- tentosa,& in fluuijs non valet ilIud priniores aquae, & si erant triginta,erunt iam liptu, per se, ut demostraui supra, sed ab- altitudinis 31. pedum . sed quid sero lata velocitate duplieatur aqua, inminuta ra--... quod fluuius no audiet illas ratiocinatio. augetur,ea portione qu2 habet simplum ad Asinis nes ,&non crescet nisi adlucta aquae, aue duplum, dempta parte, quam denotat di- ώ- -- aliqua ex supra positis causis; non vero minutio velociales. Dum ergo ex fluuio ις- .imminuta haec ratio prorsus salsa est,& ex aufertur aqua, derivando partem illius ad male concepto prine ipio deducta et immo nouum alueum tantundem prorsus immi- haec experientia eouincit illud principium nuitur fluvius quanta est aqua,quae deriuae e falsum in suminibus. tur ad nouum alueum , si praesertim aequa Primo ex hoc comitteretur manifestus fluat; nec puto e sse clium sensum, nou Meirculus: na si aqua in fluuio viginti qua- lum vulgarium hominum, .sed etiam samor pedum altitudinis, ex tarditate mo- pientum; quantum enim aufertur de unarias, quam concipit, excrescit molle,& in- re quanta, tantum imminuitur illa tes, &tumescit ad pedes 31. acta intumestentia, siue sit Una fluens , siue stagnans, etiam qUia eleuata aeqna velocius fluit, iam ac sapiens non negabit imminui ablatione , qtiiret maiorem velocitatem, & quia ex cum praesertim imminuatur etia vi fluens, velocitate minuitur mensura, statim fieret dum non dolium exhaurimus, sed nouam minor, di detumescoret: & qu a decrescC- viam ad currendum aperimus. do fit lentior, & tarditas auget mensuram; Veru qnidem est, di in hac materia eo statim fieret maior, sic nos ludendo verbis siderandum, longe diuerto modo esse phi- ὰ pergimus, sed nostrum luium non sequitur Iosophandu de aqua fluente reduli eati-
aqua, nec crescit, aut deerescat, ninqua- M, &specificatiuer si enim enim non au- tenus ex supeliori parte plures , aut pau. feratur aqua, ita ut minor quantitas aquae v v aciores influut aquae, quam ς inferioribus fluat, non dieitur imminui aqua fluens. si defluant. Deinde salsum est. ablatis illis ergo sit fluuius aliquis E, C, D, per quem
sex pedibus intumescentis fluminis, aquas flant singulis horis tanta aquae quanti tas, quae remanent, cursum remittere ,&len, non dicitur imminui aquae eps, nisi essitius moueri,quam prius: nam ut dictum eiendo, ut singulis horis minor lluat aquae est , inmine intumescente, aqua , quae quantitas. quantumuis enim hauriatur ex . . superior superuenit sola velocius mO- D, aqua non imminuitur,quia tantumdemnetur, non vero inserior ;&ita illa aqua, defluit, ut fluebat antea. At vero sim Aqnae remanet, prorsus eodem cursu, & ve- aperias nouum alveum in quo aliteo suat .HCitate mouetur, qua mouebat prius, aliqua pas aquae, quae currebat per C, D, quia eandem habet ad mare cadentiam , certum est iam esse minorem aquam i quam habebat prius . non est ergo verum, C, D, etiam qua suens est, iam epina tan quod remittatur cursas aqnae remanentis, to minor quantatas una hora fluit per C, D,
ablata superiore. ergo nee alterari debet quanta est aqua, quae fluit per A, B,in primensuram. Tertio non alteratur mensura ma quidem parte fluminis E,A, per se non aquae decurrentis ex velocitate, nisi qua' imminuitur aqua; quia etiam aperto ostio tenus tantumdem aquae fluere debet per Α,B,tantumdem aquae fluit per A,E,quan m aiore; vel minore sectione aequali tamen tum suebat prius; at vero per C, D. no tepore; ut si per ista sectione d ebent sinere fuit tantundem; ergo illa Imminuitur, ac xo .dolia aquς una hora, si fluat lata velo- proinde, si fiat huiusmodi deuiatio aqua- μri d citate,suent haec dolia per soramen peda- rum, ne superetur aggeres fluminis, debis inala: si fluant duplo minori velocitate, re- fieri supra locum, cui timetur ruina, & inquiritur bipedale foramen, di sic semper casu nostro, ex apertione ostii A, B, minui-
363쪽
tur periculum parti C.D,nec mireris, quod haec ponam . quamuis nimis per se clara videantur. quia maxim, regionum peri eulo aliqui,quydicebantur periit , contra rium senserunt. & tantum non suaserunt magis imperitis.
Dico tamen in parte E , A, per se non imminui aquamstuentem: potest enim imminui per accidens t tiam in F, Α,& ω-pe contingit imminui , nam aperto ostio in Α, si aqu i ecldat .velnti in voraginem; quia alueum A,B, vacantem, & depi eisum inueniat ἔ tune, quia, exillo impetu , taveloci easu, maior quantitas aquae defuit per utrimque partem C, D; A, B, quam prius per in lam C,Dadeo imminuitur etiapars E,A ,ubi autem expleta fuerit vorago in A, ita ut ex illa cadentia, non plus suae per C, D, N A, B, quam prius flueret perlatam partem C, D, non imminuetur aqua in E, A, semper tamen minuitur in C, D,
' ν ista pro ratione uantitatis fluentis per Α, Β.minuis. Si etiam nonamus inruum alueum Α, Β,
maiorem habere cadentiam . quam C, D, s 'm' tune ex aperitione quidem illius imminue tur aqua non solum in C, D, sed etiam in
E, A, unum tamen timeri poterit incommodum , qa d alueus C, D, terra non im-,leatne fi enim fluuius tumescat aqua Misia is ν re lutoso , & ex excavation ια Misari noui aluei, magis preeipiti, incipiat aqua
riuariano fluere, non solum in minori quantitat ,
foemirui sed minori etiam velocitate per alueum C, D, deponet fortasse partem terrae aqua
fluens in alveo C, D. verum de hac re dicaaliquid infra, cum de aluui e fluminum disputabo. interim innuere volui causam, eur et fractione aggerum contingere soleat , vi in parte posteriori fluminis terra haereat. Quod si nouus alveus post paucas horas , ubi fuerit aqua replet , di aqua utriusque aluei ad aequilibrium fuerit redacta , iam aequaliter in utroque alueo fluat, &auertetur perieulum depofitionis terrae, di fortasse deposita asportabiciar . Ex communi igitur leni u , si demus per duos alueos A, B; C.D, plus aquae desin re , quam prius per solum C,D, imminu tur etiam aqua necessario in parte E,Α, aperitione noui aluei A B,& ita eicius deis crescet intumescentia fluminis. Quantum vero aquae defluat ex A, B, se 'quantiim consequenter minuatur fluuius C, D, S eti in E A, ego quoque puto ncin 'esse mensurandum ex tectione noui ostii
A, neque ex prima velocitate motus eum
aqua in Cipit ruere, qua dara porta, in Α, dum quasi ad voraginem sertur; quia non
agimus de minuendo torrente, aut aqua
repentina, & qu afi horaria; sed de diminuendo fluuio perennit, euius incrementa durant ad mentes, ne dum ad dies: quia enim quaerimus diminutionem aquae nuDtis, vi consequenter quaerimuS, quantumaouae fluat data paritate temporis, persectionem A , proportionaliter ad eam ais quam, quae fuit per C, oportet necessario
attendere ad velocitatem , qua mouetur
per Α, Β, si enim sit aequalisvelocitas; persectionem aequalem transibit aequalis aqua aequali tempore; di ita tantum imminuetur aqua C, D, quanta praecise erit sectio
A. comparata eum sectione C. S. mensura , quae inuenieti r in A, B, eadem inueniretur in C , D, S tar tvmdeni eleuaret aqua, vel augeret. si vero vel magis . selminus moueatur per Α, Β, quampet C,D, magis, vel minus imminuta dicetur elus
Ad determinandum autem qua uta sit νἀνάγ- velocitas aquae in A. pinter supra dicta , m-- de mensuranda veloeitate, aquae, illud in da.
re praesenti monem eum tota ratio . Cur
aqua fluat per se, remoto impetu, alia nulla sit, nisi quia in uno extremo elatior est, quam in alio ; quod hie vulgo dicitur habere eadentiam , quia ex illa elatione quasi cadit ad inferiora ergo quo elattae
est, velocius fluet. N satis erit, ad commparandam velocitatem decurrentium Mqtiarum, comparare elationes termini ad quem, dedimensiones termini a quo pro - , ut enim termini aequales, vel inaequales , sunt, sequitur aequalitas, vel inaequalitas motuS, data paritate aluei , ct remotis his, quae per aecidens impedire possint.
Cum igitur in casu nostro sit idem terminus
364쪽
nus a quo, pars nimirum fluminis E, A, ,
di idem terminus ad quem, nimirum mare , cuius eleuatio in illa regione censetur tota aequalis, & longitudo etiam itineris A, B, C,Di sit sere eadem, nam etiamsi discrimen esset itineris aliquod, sum ego illius sententiae, ut non putem multum hoc aseserre, longa obseruatione, & aeturata ratione per motus. hoe posito, velocitasia j motus, Per se in utroque erit aequalis; &ita aquam in utroque si metiamur, surPonere possumus aequalem. Discrimen tamen unum non dissimulabo, si aqua, quaesiuit per Α, Β, cogeretur tota fluere per - C, D, supra superficiem aquae C, D, debe- ' ret supersterni; suppono enim ripas non dilatari, & consequenter eleuaretur aqua magis in C, D, ergo iam eleuata velocius sueret illa pars superior, ergo non aequa Iem haberet mensuram , aruue habet in Α, Β,& ita ex isto tapite esset aliquod diserimemquia tamen proportionaliter maior esset eleuatio , fi tota aqua esset in uno alueo ad partes C, quam ad extremum D, quia in illa extremitate exiguum fit incrementum, siue multum excrescat, siue non,
ut dixi supra, ideo positis omnibus, vix aqua diuersam haberet mensuram .etiamsi tota cogeretur in C, D, atque habeat di- uisa in utroque Α, Β, C, D. R-ιῶ. Ex hoe toto conficitur, quicquid dicat Castellus, optimum Remedium esse , ne ' flumina plus iusto intumescant, eum intu
ι- . . miscentia Oritur ex nimietate aquarum
exsuperioribus partibus defluentium , aperire nouum alueum, praesertim supra locum , eui timetur periculum , di nouam aquis viam dare , qua suant ad mare, per hoc enim, etiam in erudita, & exquisita philosophandi ratione, diminuitur aqua euens, si nouo alueo ad mare, communistitieet aquarum receptaculo suat: S co- sequenter incessanter suere possit, di sere tanta mensura fluuius diminuitur in parte illa inferiori, quanta est mensura , qua aqua decurrit per nouum alueum e & per aecidens minuitur
etiam in parte superiori. vi εina sal
O Vi rem tractamus vix ab alio usqua
praeterquam a CasleIlo, breuiter satis in supra citato libeIIo, non debent videri superflua illa etiam, quae prima fronte obuia videntur . explicato igitur aquarum cursu, S ut ita dicam, iuuantibus cursum non debent omitti imped entia . dum
autem loquimur de naturali aquarum 'a cursu, supponendum est, aquam non flue. ra
re, nisi, ut supra dixi, ex cadentia, quod terminus ad quem, sit inserior termino a quo; & quia aqua corpus est phy litum , differentia debet esse physica, & lensibilis. Quanta autem decliuitas requiratur, &quomodo sumenda sit , quomodo inuenienda , res est tueundissima , & maxime necessiaria; sed quae peculiarem requiriis me a
quaestionem, eommuniter enim inuenitur, rem
de mensuratur hςc decliuitas per libellam. M. video tamen valde obseurum, di impeditum remanere totum hoc negotium de libellatione; quia enim hane rem solum pertractat mechaniel, qui quamuis archi tecti, & italice, speciosissimo nomineis, vocentur, Ingegmeri , nulla re minus Vtuntur, quantum videre potui. quam ingenio, & sunt in scientiis rudes penitus, .& inexperti, di qui bonas artes, ne a limine quidem salutarunt, & toti sunt in delineandis , & pingendis graphita rebus .
quibus oeulos capiunt principum viroru . Tota haec res de libellatione, iii aquarum, tum aliarum rerum , exactius examinanda est, & sic videbitur, qua via cadentia aquarum mensurari debeat. interim fo-ium dico, motum aquae sequi, tanquam ex causa prima. & per se, ex cadentia, &quaeroimpedientia, & Iuuantia istum mo
Primo ergo loco ad motum facit qualitas aquae ἰ puto enim aquam puram, &dest ea tam selicius moueri, Caeteris pari. hus, quam turbida moueatur, & lutulenea: aqua enim lutulenta grauior est . quam pellueida, di des cata. qua autem ratio
365쪽
,ue 4 Aristotelis Danrita Meteoro irarum
ne ocissit quis mensurare qaanta sit graui ' ctuationem conquiescit . ergo ex motutas aquae unius, supra aliam, & quanto lo, quo mota concha, aqua defluxit adsit frauior lutulenta , quam pellucida, da aequι librium, impetum concepit, quo mota pari. a te nis lis; & m uniuersum, qua ucretur velocius , & magis, sicut eontin- via possis metiri grauitatem cuiusque ii tin pendulo . ergo etiam aqua fluens, naidi, dat s paritate molis , ita ut minu- CX motu coacipit maiorem impetam, quot immotum scrii pulorum differentiam ha fluat, etiam nulla acclivitate ; imo, quo heas , tractabo infra, hoc eodem in opere , possit etiam ascendere. unde propter im- qnae res lane plena voluptatis est, di utili- Petum conceptum ex motu, sepe numina, latis. Cum igitur supponam hic, aquam & aquaeductus mouentur, etiamsi aqua noturbidam grauiorem esse pellucida, lentius sit eleuatior in termino a quo. quam iaetiam mouebitur . eu videatur minus apta i ermino ad quem, & nulla existente aluei
ad defluendum, quia est magis consistenia decliuitate: θι patet hoc luculenter in stu-Diees, molux iste est naturalis , Sciit a minibus, ut in Pado, qui in maniplis etia ''I., strauitater ergo quo maior erit grauitas, inter ipsis marinas aquas ad aliquot mil- eo maior erit motus, ergo maior illa ad' saria suum retinet cursum, di tamen ibim si a grauitas non impedit, sed auget mo- nulla est ratio naturalis motus, quia tota tum. Respondeo motum esse a grauitate, aqua sternitur ad libellam. ergo motus ii, sed a grauitate humidi, non a grauitat le est ex impetu coneepto. corporis consistentis : de Ita terra aquM Audiui aliquando ex illis, qui peritiam permixta non eundem petie loeum, nec aliquam in i stis rebus profitentur, saepe dia defluere vult, sed descendere recta,dc Vzr- ctitatum, flumina in aliquibus partibus, ius iundum praecipitatur, naturae imperio, praesertim extremis defluere, non ex de- non ad mare desertur,nisi violento aqua- eliuitate, sed ex impetu superiorum Paristum defluxu: tendit ergo terra aquis per' tium, Squasi impulsu. Si res, ut sonat, mixta ad fundum, ut sit sub aqua , quae a' accipiatur, noa admitto fluere ex impul- qua dum Bute, secum rapte nolentem rer su , nec enim aqua superior inseriore proin eam : εt qui equid sit de doctrina Galilaei do pellit, ut homines se mutuo opellerent, proiectis, quam ponit in suis dialogis, cu de urgerent ad ostium exiguum . quid ni ius examen reseruo ad opportuniorem lo' enim, si aqua inferior superiori obileiatur eum ; non potest negari inserim, partes in via , seperior se supra in seriore expan-herrae in aqua turbida non solum non tu' dat, &illa, quasi conculeata suum prose- nare i totum defluxus, sed potius impedi- quatur iter i non νιdeo cur debeat prore, dum conantur Ip, diuersa Via ad suum trudere, & quasi ante se propellere, ut poloeum .de ab aquis deseruntur alio. ne sequatur. prouenit ergo ille motus in seeundo iuuatur aquae deffluentis curi plano non inclinato , ex impetu concepissus ab ipsemet eursu , quia per motam ac in motu descensus. sed non est mirum, inrauom quirie etiam aqua impetum , quo fluat re prorsus intacta ab hominibus etiam in-μ vehementius; sicut enim videmus in pen- geniosis errari. ex hoc autem, quod in '' ' dulo, quod si remoueatur a perpendiculo, tu iuvet ad motum ulteriorem , illud --& deinde permittatur descendere, non is' tandum est , maxime necessarium in aquaelum descendit ad perpendiculum usqueon ductibus, in quibus laboramus in motu, quo naturaliter conquiescit, sed τXcurrit quod vix aqua ex decliuitate moueatue vitta perpendiculam , eleuando te sero tu istis inquam diligenter aduertendum
tantundem ex impetu cocepto ex illo mO- est , ne retardetur, aut remittatur iste Im
tu deorsum , ut supra demonstrau , & exa- petus conceptus, obiicibus interpositis, minaui, sic etiam aqua, dum inuic deorsum, aut dilatata aqua, aut alia ratione cursum eoncipie impetum ex illo naturali motus interrumpendo, magna enim pars virtutis quo fluat velocius , multo etiam magis, ad deeurrendum aufertur, ubi iste conce quam seri accliuitas, cui imminet. Prom plus impetus imminuitur. batur hac experientia οῦ imple concham ω Tertio iuuatur cursus, si aut .rantur it qua non omnino , tum non nihil eleu Rex pedimenta ex inaequali latitudine orta, ut
uno eapite, is agita modice aquam, B si pontos sine construendi, ne fiant anguis Eluat ad alteram partem aqua, sed ita ut stiores , quam sit flumen, quamuis enim
reuertatur ad priorem, & ex unica agita. hoc, non tantum aquam retardet, quan
tione conchat, non nisi post longam flu- tum fortasse vulgates homines suspica
366쪽
tiar, quasi vero si fluuius sie so . pedum . si
Interponatur pons 3o ita re cara et aquam νut ex flumine non dι fluant, nui 3O. pedes. dc xo. sistantur ex obiecto ponte, hoc enim falsum est, nam totus fluuius, quantus
est, fluit, & sub illo ponte velocius fluit
aqua . dum tamen debet ibi eursum incitare, impossibile est, ut non retardetur cursus superioris aquae, O non nihil intumescat, ut aqua superior fiat magis prona ad cursum. imo ilia intumeseeuta a, ubi inter angustias flumen arctatur, sensu deprehenditur; quod etiam fit quocunque alio obiecto obiee. non tamen putes illam eIeuationem excurrere ad longum spallium et oritur enim, magna ex parte, ex impetu concepto in motu superioria Flenox dicebam. Deride t Caste lius corrol. II .in archite HO Fontana, quasi ortum ex magna Inge
mi, imbecillitate, dictum: quod aqua adnuiusmodi pontes densetur e sicuti nec
Hensatur in sillula, dum tanto impetu eia Mulatur aquam.' non est, inquit, aqua admodum bombicis , aut lanae, quae premi possit: addenseri quidem aerem admittit, Quod nee negare potuit, at ad densari aquam ridendum putat.ego vero,& aerem s& aquam eodem modo addensari credo,
sicut enim aer, ita, & aqua rarefit calore, quod patet: alioquin dicant, cur aqua ebulliens, ex vase egrediatur, dum eam maiorem lactam vas amplius non capitis ergo etiam frigore condensatur , sed &Compressione dentari eodem modo &a. quam, di aerem Ostendunt experientiae ἐsicut enim vi intra pilam lusoriam adigitur aer, & solle densatur, ut angustiora loco compressus vi tentet egressum , di illa o durescat; sic, di fiunt fontes portatiles, dum simili instrumento, quo inflantur Pi Iae, ingeritur aqua in globu aeri u vi, & impetu tali, de sic densatur, ut ubi postea repente exiguum aperitur foramen, impetu maximo aquam eiaculetur . di ne putes hoc prouenire ex aere intra globum densato,retulit in ilii Serenissimus PrincepS ingeniorum Phetnix Ferdinandus Gozagat se habuisse huiusmodi fonte portatilem alia quando, ex vitreo globo, & oculi ipsi admittebantur , ut siderent aquam adden
fari, dum vi in trudebatur, & paulatim ra reicere, eum data porta ruebat. Lana quidem,S bombreem Castellus probare debebit pressione addensari ; hoc enim, nisi prooeti non admitto. Nego ista
densari, nec enim rem densari dixerima , aut premi, prout hie loquimur, si ipsa , quanta est, in locum pellatur,in quo anica non erat, si tota illam magnitudinem retineae, quam prius habebat, sed cum corpus illud in angustiorem locu deducitur. atqui dum lana premitur, solum aer excluditur , qui inter Ianae filamenta intercipiebatur, & in locum illius exclusi aeris , Ianae fila descendunt; ipsum vero lanae
corpus, S filamen a illius ad minorem non reducuntur locum . ergo vere lana non dicitur densari, ex eo quod inclusus aer excludatur, N eius partes in locum , In quem antea non erant, inducantur, Ut proprie dicitur de aqua, & de aere, con
densari &liaud scio an de aliquo alio ita proprie dicatur condensatio, ut proprie dicitur de aqua , & aere, S aqueis, S aereis cor oribus, certe vix aliud corpus ita facile hac in re vicis litudinem subit dc utatis, & raritatis, ut eorpora humida, quorum principem locum tenent aer, dc aqua, si res a ceu ratius introspiciatur. Quarto iuuatur cursus, ut ego arbi tror , rectitudine aluei, de aquae ductus . Q Maii .cuti retardatur sinuosis an stacti si puto HAM .u- enim omnino verissimum aquam velocius μ'
ferri, si recto eursu seratur , nullis viarum plexibus ; dum enim aquaeductus resectitur, aqua eontento cursu ad ripam impellit, di ibi restangitur impetus conceptus δ& quamuis contendat aliquis ex ictu resultare impetum, tamen retardatur etiam 'ex parte, ut in sontium aquaeductu elarius apparet. Dices, si rectitudo iuuat ad cursum , -υ- quid causa est , cur sumina omnia snuo '; sis serantur gyris ad mare, & quo velocius ' '' seruntur leo tortuosiori itinere implicantur Z imo, si manu, di arte aquaeductum , & alueum constitnas rectum, videbis statim aquas molli quidem, sed voracr dente , ripas hine inde corrodere; di statim rectitudinem illam corrumpere, quasi met aqna flexuosa via potius deserti, quam recta. Respondeo, hanc sinuositatem oti .ri per aecidens, non quod aquae fluenti fiemagis con naturalis cursus anfractibus pItanus , accidens autem est: quia, dum flui taqua di ripas abluit, terram in ripis non inuenit aequalem, & homogeneam, nec ubique eiusdem consistentiae ; si ergo ex parte aliqua inueniat terra argillosam, de
tenacem,eam necabluere, nec asportare
valet, si autem sabulosam alicubi, fulen- T.
367쪽
Aristotelis Stagiritae Meteorologicorum
tem inueniat Deilius praeterfluendo a por ad fontes constituendos artefactos, aquatat, dumque sibi paulatim sinum in rip is optime ducitur per aquaeductum rotunaverit , terram corrodendo, ad eandem dum,& per tubos; sie etiam facilius , & se ἀpartem vehementius impellit, &ideo eni- licius defluit; tunc enim quam minima caesus rodit, di hinc oriuntur riparum s- pars aquae lambit aquaed uctum probatur, 'nus quia nulla est figura , quae data paritate , ouod sequitur, magis disputationi ob' aereae, minorem habeat peripheriam, qua A MIM- noxam est,utrum aqua ad defluendum iu- rotunda; ergo si aqua per figuratu aquae-ue-ut, si constricta in angusto alueo con- ductu deduci debeat, nullo ducetur aquaeia seruetur, an potius si dilatari permittatu ν ductu , in quo minor pars tangat superfi-ί. μ' ioouendo de eadem aqua, communis auis ciem aquae ductus, quam in rotundo, quod si h se, esse videtur illorum, qui ad praxim constat ex Geometricis demonstrationi
sunt addicti, aquam melius, & selicius d bus, quas hie non pono,ad suppono. Huic fluere, si constringatur aggeribus, volς succedit aquaeductus quadratus, qui magis a terra, vel ex defixis io terram trabibus, Vol laudari debet, quam planus, S dep ressus;
ex alia simili materia, quam si permittatur in isto eni m minor aquae quantitas tangit. vactari, & dilatari, dum enim aqua ad uaeductum , quam in alijs. res est per se dilatatur, videtur fieri, ut dicitur, mortuar sati clara, proinde non immoror: & hine& stiqnans . hinc communiter iudicatur , etiam est, quod sortasse experientia doctissumina in sua extremitate, dc ad faucς , si mechanici, non solum ad commoditatem heri uo est,debere constringi aggeribus,Vt Operis, sed etiam ad felicitatem motus so-on seri entur, di felicius aquas tu mare leant aquaeductus facere ex tubis rotun deuoluant. sic etiam non solum ad tute' dis in cylindricis, non prismis alterius filam, sed etiam ad conseruationem portua gurae. ootimum iudieatur, fauces, & freta illo u In aquaeductu vero aperto,ut sie loquar, in arcum deducere,si sint fluuiales. in quo aqua non tangit aquaeductum , nisi Nihilominus absolute prountio, tu aqua in parte inseriorI, di in lateribus,seu ripis, .lia facilius,& felicius fluere per se, fi dilatetur, ut iunt flumina, & aquaeductus molendi- mi ista. riuam si in arctum cogatur, quamnis ali- norum, di simillum, dico, si maior sit alti- .: ando per aecidens,utilius sit illam coar' ludo aquae, quam latitudo, iuuabitur cur inctare. Ratio,cur melius fluat dilatata, est, sus aquae , si dilatetur aquae dactus ita, ut ca L aovia duo aqua minores habet fricationes, redigatur ad Brina, in qua minor sit aquae sura, diruibus quasi frenis dum currit, detinetur, altitudo, quam sit latitudo eanalis . pro- IMUM
. faeilius fiuit, fricationes autem appello batur; reducendo enim aquam ad hanc lais contactus duorum corporum , quorum titud nem aequalem altitudini, minor pars unum stet, & alterum moueatur , vel unu aquae tangit canale, di consequenter mi in unam partem, alterum in contrariam ν uor fit fricatio; ergo filicius mouetur . sietendat: dum ergo aqua desiuit, & ripa , &londus stant immobiles, fit talis fricatio, unae maxime motum aquae ret/rdat quo , sistitur maior est iste contactus,eo maior est --. retardatio neque alicui haec retardati
nis causa leuis videatur, est enim longe maior , quam quisque sibi persuaderet, &maximos parit effectus. Videndum est cr- ogo quando maior sit fricatio, cum aqu u sconstringitur, quam cum dilatatur. Dieo igitur,no videri mihi posse uniuersaliter aliquid determinari; aliquado enim minor pars aquae tangit extrema aquaedu I ,-- ductus, si magis dilatata fluat aqua; aliquando hoc eodem posito , maior pars ta-get, aliquando etiam aequalis in utroquo
casu.Vt autem singula explicem. Primo, si sectio eanalis A, B C, D, in quo sit duplo loquamur de aquae ductu , in quo aqv altior aqua, quam sit eius latitudo Α, Β, elausa defluat , ut solent fieri aquaeductus vides aquam tangere cauale in tota seperficie
368쪽
ficie A.C,D,B, ita ut tantum aquae tangat,qnanta est tota linea Λ,C,& B,D,laterum,& sundi C , D, fiat iam aquaeductus duplo
Iatior, sed dimidiatae altitudinis E, F, G, B,
uides tantumdem aquae Omnino capere,
tanta enim est sectio A, F quanta G, C, sunt enim quadrata aequalia ex aequalibns lateribus. & B , H, est communis. ergo tota sectio B,F, est aequalis sectioni B,C, sed tres lineae E, F F,G, G, B, quas tangit aqua uia, F,B, sunt minores tribus Α, C; C, D; U,B, di minores tota linea D, G, na P, H, aequa
tis est ipsi C, D, Sc Λ, H, aequalis est ipsi E, F, & H,G, respondet lineae H, C, ergo qui tangit tres lineas E, F; F, G ἱ G, B; tangit ineas minores, quam qui tangit A,C;C, D; D, B, di discrimen est, per G, D. vel C, D;
D,B,quod erat demolirandu, cu ergo minor fiat contactus in figura aquaeductus B, P, qnam in B, C . selicitas mouebitur aqua per B, F, qnam per B, C,& semper maiores essent dissicultateS, quo aqua altiori, ecangnitiori aqua ductu deflueret, & fieret cursiis facilior dilatato canali . Rursus si aqua fluat per canale sectionis quadratae, si fiat canalis magis dilatatus , Liris uia quam profundus in sesquialtera propo
mi f.L tioris,latitudiniS,& Prosunditatis,ut sit ae- qualis tamen capacitatis, adhuc velociust siuet aqua. it canalis sectio quadratam
Dae, redigatur ad canale A,G,E,F, minoris prosunditatis. sed aequalis capacitatis, mensurando etiam geometricε lineas am- hientes, & tangentes aqua inclusam in A, C, D, B, tres lineae A,C, C, D; D, B; maiores sunt tribus lineis A, G; S,E; E,F; figurae Α, , E,F, ergo aqua felicius fluet per G, F, quam per C, B. discrimen autem intertineas cognoscet etiam non exercitatissimus in geometricis, si diuidat sectionem C,B, in quadrata nota, v. g. fit aquaeductus
quadratus trium pedu altitudiata, di Pr
funditatis ς continebit quadrata nouem pedalia, producatur latus G, I, ut fiat quatuor pedum cum dimidio. erunt etiam in figura G, F, similiter nouem quadrata pe. ualia; ergo aequales erunt istae duae sectiones, sed in G, F, linea E, F, est aequalis duabus C, G: D. I, ergo lineae A, G; G, C; D, I, sunt aequales lineis A, G: E. Fr linea vero C, D, est aequalis lineae G, I, sed linea B, I, est maior linea I, E, quia B, I, est sesquialtera totius B, D, hoc est G, I, linea eero I, E, est, est minor sesquialtera. alioquIn tota superficies, & sectio G,F, nsi esset aequalis sectionis A, D, linea enim B, I, est duo, de linea I, E , est una cum dimid . si rem in rationabilibus lineis ponamus. ergo lineae A,C, D; D,B. qnae in quadrata sectionis tangit tur, sunt maiorcs A,G; C,D; E,F, quae laguntur in minus prosunda sectione, in sesquialtera proportione tergo cu in no res in hoc fiant contactus, felicius aqua fluet: quod erat demonstrandum. Et ut adsensum explicemus, si in sectione quadrata A, D, erant noue quadrati pedesierant etiam nouem pedes contactus, si autem fiat sectio altera parte longior, ita ut altitudo duorum pednm , latitudo quatuor cum dimid. erit eadem in aectione capacitas nouem pedum, & contactus erit octo cum dimid. ergo minor contactus di midio pede
Denique si sectio aquaeductuq sit quadrata , & fiat duplo latior, sed dimidiatae
profunditatis, tantumdem aquae capiet, dierunt fricationes pariter aequales ; si enim quadratum A, D, nouem capit pedes qua dratos, noue etiam eo tactus habet pedes; si fiat duplo latior,dimidiatae vero, minori Saltitudinis, eruat nouem pedes in sectione R E AE, G, 8t erunt etiam nouem contactus et
sex in G, F, & tres in utroque latere A, G: E, F . quod si adhuc amplius dilatetur, lefiat sectio altitudinis pedis unius , erit e dem eapacitas pedum nouem , sed contais
eius erit Iones maior , ut consideranti
369쪽
patebit, unde dilatatio non debet esse supra dimidium altitudinis. Ex hoc tamen constat, quasi conclusio practica , dum construuntur aqDaeducitis ,& deducuntur flumina, in quibus quantum sieri potest velocitas conseruari debeat, Zcretardantia motuum euitari, cauedum csse omnino, ne altior sit aqua, quam sit latitudo aquaeductus; sed ni c dilatandam esse, ut prosunditas sit minor dimidiae lati. tudinis. si enim latitudo sit maior,:am creis seit dissieultas; si sit minor, etiam auge curοῦ sic enim fricationes minores sunt ,&cursus minus rerardatur. &hoc quantus pectat ad sticationes, quod ex superioribus patet demon stratum. Ex his etiam costat primo, cur in aquq ductibus, & fluminibus aqua lentius multo fluat ad ripas, quam fluat nonnihil procul a ripa, quod vel sen Iu indice costat: hoc autem non ex alio, quam ex fricatione,seu contactu ripae contingit. quod si hoe tria aquae ductu contingit, multo magis in canalibus, & ssum inlisus fiet, cum ripae salebrosae sunt, Sc exesae, inaequales, di praefractae. impellens enim aqua ad illas inaequalitates , non solnm retardatur ex contactu, ne tanto fluat impetu ; sed sistitur omnino, immo repellitur ex impetu concepto,&in contrariam fluminis partem saepe agitur. ilia igitur impedimenta summoperdremouenda sunt, ubi decursus aquarum diligenter inquiritur, de idem est iud ictum deat undinibus, & herbis, quae in aquaeductu excrescere solent, decursum simili co- tactu , & quasi tricatione retardant . Ex si mili etia cansa oriri credo vortices in fluminibns., sicut enim ii ripa prominentes habeat salebras, vides defluentes aquaS repelli,de dum a superuenientibus aquis It rum celarutur,quasi in gyrum agitari; ideputa de suado; si enim sint inaequales profunditates in fundo, dum aqua impetu co-cepto deorsuin fertur, impellens ad scobes, de inaequalitates illas repellitur, & a superueniente aqua, dnm retrocederet in in gyrum, agitari necesse est; hinc vorti
Patet secundo, quod prudenter notauit etiam Castellus; si nummi pontem imponere doleas, qui pons non unico fornice , totam flaminis latitudinem excurrat , sed duobus, vel tribus erectis in med Io flumine parietibus, quibus sustententur imp siti sornices, non satis erit fluminis latitudinem metiri, & fi inueniatur trium deincempedarum, non satis erit tres fornices consti uere, quorum singuli latitudinem capiant decempedae, duobus iniectis intin-mine parietibus, quamuis enim relinquatur Iatitudo triumdecempedarum vacua, quae prorsus aequat latitudinem fluminis; tamen duo parietes fluminis impositi, suo p-is ...eontactu, & fricationibus aquam praeterlabentem retardant, nec Omnino eadem ν -μ- velocitate per tres aditus decempedales V siuit aqua, atque per unicum aditum triginta p dum,praecise ex fricatione,& con tactu illorum laterum, quibus necessarioa ahaeret aqua. Ex quo vides,quam subtilis
sit haec philosophia, di dum ad praxi
deducitur , quanta circumspectione opus sit . ex quo etiam habes, omnino facilius aquam fluere, data paritate per unicum canale, si fluat; quam si diuidatur perplures, quorum singulorum in summam uni tae capacitates aequent unicam illius; hoc autem verum est praeci se, quoad aquas de- ifluentes. Si autem consideretur terminus ad que, puta mare, ad quod aqua deuoluitur;noa debet ad fauces arctari nimis, & eoastri gii alioquin cogetur eleuari, ut fiat pr- τω--sundiori Et ita auseretur decliuitas, de pen M- dentia, Ze ita absolutE ad mare, seu exitum d -- melius est dilatari, ut minus eleuetur, Ecaquae superiores iacilius suant, dum maiori cadentia deuoluuntur, non eleuato, sed depresso termino ad quem . quia tametu. sumus In re physica, non mathamatica , nee debent plus iusto dilatari, ne retardintur motus, etsi aqua turbida sit,& lutulen ea, ne terram ibi deponat, de exitum sibi praecludat, sed ut fauces sibi expurgataS conseruet conuenien 1 la. titudo, quousque ad maris profundum defluens aqua deueniat,
terra dissipatur eius- dem maris amati in
370쪽
ΙΜpeditum sane est hoc opus, quomo do diuidendae sint aquae defluen tes;sed
di ad ciuilem praxim maxime conducit fiunt enim aquaeductus, ad fontes arte savios construendos , maximis impensis , quorum aqua distribuenda est diuersis, &ad irriganda prata aquaeductus diuidun- .ur ,& frequenter, in hoc maxime oriun-Eur simultates; sape enim non soccedit di-raisio , ut sibi diuidens proposuerae . nec Quisque illam habet aquae portionem squa contractus exigebat,sed maiorem,aut minorem: & cum faciὰ causa erroris non appareat , suspicionis fraudem,vari seon-- Certationibus , & simultatibus, germinare faciunt aquae illae. Sint enim v.g. mille un-eiae, & consueta nostratum utar mensura, quae per aquaeductum decurrere dicantur, Quinque ciuibus centenae dandae sint, alijstex quinquagenae: quo facto, saepe contin-d . set, ut non sine reliquq aoo.vneIae,ut con sonum videbatur: & statim oriuntur quae-
π relae, plus iusto datum esse primis , vel si vis is a reliquae sint plus Zoo, primi, se defrauda. -- tos clamant. Hoc dictum sit, ut sentias, I Im quanti reserat ista cognitio, de modo di- uidendi aquam fluentem; nee rem e speculativam, sed practicam. hoc idem in aquaeductu , ad irriganda prata, coutinget, maiori etiam foliasse perieulo; dum inter inserioris sortis homines ne gotium peragitur, qui minus ingenio,plasmanibus utuntur.
Dico igitur primo, ad diuidendas aquam fluentes per aquae ductum, non esse satis mensurare ostia, seu foramina, quae aperiuntur in aquaeductu, vel fistulas, quae inseruntur in eode, ex quibus, quasi phlebothomantur maiores aquaeductus,nec enim: ex proportione horum foraminum distri. m. ' buitur aqua. Si in eodem aquaeductu duae
via. inserantur fimilae geometricae, eiusdem omnino mensurae , dc om noaequaleS,non
tamen semper aequalem deferent suis Dominis aquam. vidi enim ego saepe,)ex fi .stula tenuissima,deferri aquam ingentem, qualem nec alteri deferebat longissimo maior . patet hoc vilissimo experimento . Sit dolium plenum ingenti aqua, & duo in illo dolio fistulas duas inserant eiusdem omnino magnitudinis, & capaeitatisi sed alter inserat fistulam in ima parte dolia , alter in summa, vel media; videbis,etiamst fistulae sint omnino aequales, est perpetu fluant, Ionge plus aquae extrahi ab arundine inferius posita, quam ab eadem superius collocata: di hoc non est adeo recon. Zq- δε-ditum, ut veI rustieus non norit, qu amui&enim arundines sint aequales, &utraque o Dei plena semper suat, tamen una hora, longe maiorem aquae quantitatem educit arundo inferior, quam superiore ergo etiain aquaeductu,etiamsi inserantur duae fistulae omni no aequales, non educent singulis horis semper aequalem aquam. Si duo ergo vel Ient extrahere ex dolio vinum,uel aquam, singulis momentis aequa Iem, non satis esset arundines sibi aequales fabricare, di in dolio aequalia foramina terebrare, quia exaequali soram lue Inaeis qualis humor una hora fluit: ut quilibet etiam tardus assequitur. ergo ad diuidenia das aquas aqnaeductus, non est satis alte dere magnitudinem fistularum, aut proportionem illariam, neque magnitudinem foraminum , sed vi in dolio collocandae mamina sunt fistulae prorsus in eadem altitudineis, uua ἀ-a ita ut, vel utraquest inferior, vel utraque .m
superior; di tune aequales fistulat, aequalem educerent aquam, & proportionales proportionalem a ita & in aquaeductu, di fistulae , di ostia aperienda sunt omnino ad libeIlam in eadem altitudine, ne unum siealio 4epressus et tunc enim , pro ratione aperti foraminis, aqua distribuetur aequalis, & aequalis derivabitur aqua. Non tamen statim foramina, de fistulae aquam haurient proportionatam ad aqua eaquaeductus. ex dolio quidem,in quo aqua
stagnat, proportionatam hauriunt aquam .
fistulae in eadem altitudine insertae, at si aquae duct centum deserat uncias aquae,ci fistula unetalis inseratur, non illico centesimam aqui ductus partem extrahet ; sicut enim in stagnanti, eadem fistula nunc plus, nunc minus extrahit, una hora: ira& ex fluenti aquaeductu, eadem fistula, &maiorem,& minorem illius partem aula re poterie, prout in diuersa aquaeductus parte, superiori, vel inseriori, colloco.
sed neque hoc suffete, ut:attendatur mula Polocus, im quem fistula , seu foramen aperi Ἀ---tur, si enim aequales.fistulae inaequali etiam