De Hebraicae typographiae origine ac primitiis seu antiquis ac rarissimis Hebraicorum librorum editionibus seculi 15. Disquisitio historicocritica Johannis Bernardi DeRossi ..

51쪽

bentur quo singulae verborum radices. Sub finem editionis quae i43 folia complectitur , quaedam occurrit correctori S rabbi Lates admonitio quam attulit Marcus Marinus in praefatione ad arcam Noe, & ex Marino repetunt Claudius Cainpellanus in mari rabbinico infido, & Christophorus Wolfius in bibliotheca hebraica. In ea porro lectores monet Latefius se reperisse in hoc libro, quum eum corrigeret, nonnullos versiculos qui nullibi reperiuntur in sacra scriptura . Quae quidem loca quorum exempla profert, immutare nolens vel corrigere, proptereaquod in omnibus exemplaribus haberentur, seorsim ad libri calcem ea se posuisse as serit. Quod ad reliquorum correctionem , se Dominum ita se brachia mea, subdit is, roborasse ac confirmasse puto, ut ,, eam ad ullam perfectionem perduxerim, quod lectoreSD Omnes Capto experimento intelligent. Ita loquitur minio mus Samuel filius domini Meir Lates quem Deus servet. D Hic Neapoli mense elui anno 11o minoris supputationis a .

bligatio cordium in quarto Neapoli anno CCL, Chrisi MXD . Celebratissimus est apud iudaeos liber hic qui de moralibus hominis virtutibus agit. Hanc editionem describit Wolfius in tertio bibliothecae suae volumine , eamque prodiisse testatur opera cujusdam Iosephi aselienati seu germani, correctam vero fuisse per Salomonem filium Peret2. Extabat in bibli theca oppenheimeri, ubi eam Wolfius viderat. XIV. Rubi Mosis nachmanidis Sahar aghemul sive porta retributionis in quarto Neapoli anno CCL , Christi MxD. Sed si Wolfium audimus qui editionem hanc vidisse & habuisse prae manibus videtur, ea non comples itur nisi postremam libri torad Adam sectionem quae proprie hoc nomine in ribitur, quaeque Ferrariae etiam seorsim edita est. Ea constat foliis 34, factaque est per Iosephum GuntZenheuser germanum.

52쪽

XVI. Iosephi gorionidis seu Josidonis Historia hebraice in

folio Constantinopoli anno CcL , Christi MXD . Conveniunt quidem in hac memoranda editione Bartoloccius, litigius, Alb. Fabricius ac Wolfius , qui propterea , si unum Bartoloccium

excipis, constantinopolitanas duas recensent, alteram nostram hanc i49o, alteram anno Is Io perfectam. Non ita tamen, ut liberius dicam quae sentio, eorum verbis auctoritateque probatur hujus editionis fides ac veritas, ut nullus omnino dubi tioni restet locus. Etenim unam tantum constantinopolitanam nominat Bartoloccius, unam rabbi Scabiaeus, unam Morinus ac Simonius , unam sub turcicae nomine rabbi AZarias de-Rubeis in sto meor enaim, unam denique Munsterus

ipse latinus hujusce libri interpres & editor . Porro posterior

illa anni 1 o seu isto, in dubium revocari nequit. Eam enim contulit Morinus; ea usi sunt Simonius, Munsterus aliique, & in privatis etiam num judaeorum bibliothecis reperitur . Contra de nostra hac anni 149o ita loquuntur auctores ipsi qui eam memorant, ut nunquam eam vidisse atque habuisse prae manibus videantur . Nullibi extat ; quodque asserit post Bartoloccium Fabricius illa usum fuisse Munsterum in sua concinnanda editione hebraeo-latina, eamque decurtatam fuisse ut plane mutasteriana est ad ejus fidem exacta, simplex est nec satis innixa conjectura, quam ipsa Munsteri praefatio, tum Morini ac volfit in hanc rem observationes evertunt. Etenim in praefatione ad editionem anni 134i fatetur Munsterus consulto se ea omisisse quae sub initium huic auctori adjecta sunt, eo quod pleraque sint fabulosa. Quoad ea vero quae sub finem omisit, id non nisi

ex eo contigisse putat Morinus quod in imperfectum mutilumque exemplar auctor ille inciderit, vel ea destinato etiamco nsilio omissa ab eo habenda sunt, ut cetera quae in limine habebantur. Non itaque ea in constantinopolitana etiam editione omitti censendum est quod putat Gagnerius, aut quum integra sit editio anni 1 io, decurtata alia antiquior

53쪽

44 pariter constantinopolitana cum Fabricio aliisque confingenda . Wolfius sane qui nostram hanc editionem in dubium non TZVOcat , non eX ea tamen, sed ex altera posteriore editionem 1 uam confeci sie Munsterum existimat, nonnullis productis momentis quae id suadere videntur. Interim vero diligens & eruditus judaeorum scriptor rabbi Agarias in tertia sui meor enaim parte quae imre bina dicitur, capite XIX, de inauguratione quadam Vespasiani in Coesarem Romae facta praesente Iosepho quae libro sexto gorionidis narratur, sermonem instituens, is eam non invenietis, inquit, nisi in edi- tione turcica ex qua facta est veneta . Nam in editione, , germanica , ut & in duabus prioribus Abrahami Conathio nihil de ea habetur se. Patet discriminis ratio inter turci-cam seu constantinopolitanam , & inter germanicam seu mun- sterianam editionem, quin ad prioris fidem exactam posteriorem hanc negemus . At vero quaenam sunt priores illae editiones Abrahami Conathi turcica antiquiores Θ Aliqua erit igitur editio constantinopolitana illa anni 13io vetustior, quae ipsissima nostra est anni 1 so. Eo autem magis, quod in editione anni isto in animadversione rabbi Tam quae ad calcem accedit, expresse dicatur, ut observat Wolfius, illam librum hunc perfectiori methodo quam ceteras priores editiones exhibere . Ad haec editoris aetas congruit, cui binas alias nos hebraicorum librorum editiones debere supra animadvertimus , Certa rudiorum typorum , chartae etiam Atque epygraphis fide ad xv seculum referendas . Parum abest quin in tanta auctorum dissensione tantaque rei obscuritate

conjiciam aliquam revera editionem xv exeunte seculo, non

Constantinopoli quidem, ut creditum est, sed ullo absque

loco, & forte ullo etiam absque anno ab Abrahamo Conatho factam fuisse. Ex ralhagiano namque commentario ac

rabbi Abrahami nosed tetufim quos ipse vulgavit, constat eam fuisse hujus editoris agendi rationem & institutum, ut annum & locum perpetuo omitteret. Quod AZarias ipse con-

54쪽

firmare videtur qui Conathi editiones recensens, vetustas eas tantum primasque appellat, nulla facta loci, nulla anni mentione . Atque eam quidem editionem quoddam potius gorionidis compendium exhibere crediderim , quale illud est quod anno x119 cum latina versione vormaciae edidit Munst rus , cujus luculentum eXtat apud me eXemplar, non integrum illud auctoris opus quod constantinopolitana exemplaria referunt, ad quorum fidem novam deinde editionem anno 11 1 Munsterus ipse adornavit, sed a se consulto mutilatam. Haec conjec urae loco habeantur , donec peroptato ac felici eventu aliquod utriusque editionis eXemplar consequamur, quo fiant planiora .

CAPUT V Ι.

Annales t o graphici hebraici ab anno MXD

usique ad annum MD.

I. Pentateuchus hebraicus eum chaldaica On elos par phrasi O commentario rabbi Salomonis Iarui in quarto duobus voluminibus Vtrispone anno ccLI, Christi MXDI. Caput hoc auspicamur a celeberrima hac pentateuchi editione quam merito te Longius elaboratissimam rarissimamque appellat, meritoque judaei a typorum praestantia atque a singulari dκρ εία summopere celebrant. Ea enim ad hispanos codices exacta est , qui communi judicio reliquis omnibus antiquiores &accuratiores habentur, persectaque paullo ante nationis e pulsionem ab hispanis ac lusitanis sapientibus qui in maxima semper apud judaeos existimatione fuerunt. Quamobrem nescio qui scribere potuerit anonymus quidam sutor ultra Cre pidam editionem hanc non esse exactam, nec characterum

55쪽

nitore aestimabilem , sed in vulgi gratiam sine cura editam a . Quod non unius te Longii, sed doctorum quorumvis Christianorum ac judaeorum judicio, immo & facto ipsi opponitur. Haec porro est editionis ratio. Character fa-cri textus ac chaldaicae Onhelosi paraphrasis quae ad ejus latus conspicitur, quadratus est cum punctis & accentibus , sed ille quidem major , hic minor. Character rastiani commentarii qui supra & infra disponitur, est hispano-rabbinicus. Incipit opus versa folii pagina. Titulus commentarii majoribus literis quadratis contexitur, quibus majores adhuC sunt eaeque ornatae binae literae quae Mosis textum & chaldaicam paraphrasim inchoant. Sub prioris voluminis finem quod foliis x is genesim & exodum complectitur, reperiuntur tO-fasod seu additamenta. Altero volumine quod constat foliis 239, reliqui Mosis libri continentur. Ad eorum calcem generalis quaedam versiculorum cujusque libri supputatio aCrecensio reperitur, prolixaque in legis laudem 38 versuum

epygrahe, in qua sub medium dicitur Zachaeus quidam filius rabbi Eliezer librum hunc impressisse, qui se persectus estis Ulympone mense av anno CCLI ejus supputationis cui V,, millenaria adjiciuntur ,, b . Sub finem carminis eXtat charactere rabbinico dol) , is scilicet qui, ut videtur , carmen ipsum Composuit. Paucissima aetatem adhue ferunt& singula membranacea magnificentissimae hujus editionis exempla. Praeter luculentum meum exemplar quod debeo

beneficio eruditi Eliae Levi alexandrinae judaeorum synagogae praefecti, extat etiam in bibliotheca regia parisiensi, intondinens, atque apud Mosem Foa regiensem bibliopolam . Ex regio britannico exemplari variantes collegisse se anno. 1 6 scribit clarissimus Kenni coit in statu collationis ejus anni, seque grates Magnae-Britanniae regi retulisse ob usum

a In Richardi Simonii bibliotheea eritica Vol. III pag. 4 I .

56쪽

regia sibi auctoritate concessum singularissimi hujus pent,

teuchi qui tanquam ms. habebatur.

II. Rabbi Da,idis Rimehu Seser sicaraseim seu liber radiacum in folio Neapoli anno CCLI, Chrisi MXDI. Editionem hane

commemorat Wolfius m hibliothecae suae volumine, eamque extare asserit in hibliotheca oppenheimeri. Ea porro diversa omnino est ab illa quae superiori anno Neapoli etiam persecta est, ut in praecedenti capite animadvertimus, ubi praecipua etiam tetigimus distri minis capita. Incipit altera solii pagina eo prorsus , ut diximus, ornatu circumdata qui extat sub initium commentarii nachmanidis anni I 49o; eX-plicitque riimica quadam epygraphe in operis laudem conteXta , cui soluta oratione subjicit typographus se librum hunc duplici columna appositisque singulis suo loco auctoritatibus edidisse tum ad ejus praestantiam, tum ad comodiorem legentium usum . Dein dicuntur hae radices ,, absolutaeo hic Νeapoli feria v die a mensis adar anno MMMMMccLI

ab orbe condito a . Sequitur unius folii appendix, qua ad omnimodam libri perfectionem nonnulla supplentur. Studio ac beneficio clarissimi viri meique amicissimi Iohannis Baptistae Gallicciolli eruditi sacerdotis veneti, eXIat jam apud me hujus editionis exemplar quod constat foliis i 66. Membranaceum aliud reperitur Florentiae in hibliotheca medicea in quo nota impressionis excidit, quodque illius catalogi auctor Biscionius putat esse nostrae hujus neapolit nae editionis b . 'III. Avicennae Canon hebraice in v libros O partes distria butus in folio Neapoli anno CCLII , Christi MEDII . Medicinae studiis quae impense semper excoluerunt judaei, pulcherrimam ac splendidissimam hanc debemus hebraicam Avicennae

57쪽

canonis editionem ac versionem, quae veros milius auctorem habet rabbi Nathan Amathi. Mss. enim codices hebraicae versionis hujus auctoris reperiuntur in bibliotheca hodiejana ac taurinensi, tum in medicea, cujus codex dicitur Conscriptus anno 4249 a creatione mundi. Sed ut animadvertit cl. Bistioni us , quaedam apparet prioris numeri abrasio , unde scriptum potius fuisse autumo anno 149 sexti millenarii, Christi i489 ; scriptum autem non in civitate Asbonae, ut habet catalogus illius bibliothecae, sed Ulympone . Hebraeos enim ri Uzχt Isbona pro mi et Lisbona aliquando usurpare fatis superque constat ex allata superius ulyniponensis pentateuchi editione. Fuse editionem hanc cujus praestantissimum eXtat apud me exemplar, in variis bibliothecae suae voluminibus describit Wolfius, in quarto praesertim, ubi integram ipse refert praefationem atque epygraphem. Opus in V libros dispescitur quorum primus constat soliis 68 , secundus II , tertius is a , quartus 98, postremus 43 , quae sis mul enumerentur, essiciunt summam foliorum 4 6 quibus constat integra editio . Typi sunt quadrati minores, exceptis librorum , capitum , sectionum , indicum, praefationum titulis qui typis majoribus exhibentur. Incipit statim opus ab ipsa AVicennae praefatione , quam copiosus sectionum index ex Cipit unicuique etiam libro praefixus. Sub finem II libri haec leguntur. A Laudabo Deum possessorem meum qui in se via veritatis direxit me. Hic Neapoli in domo Dominiis mei rabbi Azariae filii rabbi Iosephi cujus requies sit in

is horto voluptatis, qui hucusque adjuvit me ut perficerem se librum it sapientis medici Avicennae, per manum meam ,, minimi Aster filii sapientis rabbi Peret2 Minga artificisis literarum, die vi mensis Casleu anno CcLII minoris sup-

is putationis a) . Ex his emendanda est latina Wolfit

58쪽

49 hujus epygraphis interpretatio. Ceteri libri absque ulla epy- graphe expliciunt. Raritatis notam jure huic editioni attribuunt Wolfius ac David Clemens in sua curiosa rariorum librorum bibliotheca . Kestnerus in bibliotheca medica in Avicennae canonis laudem ara hicam editionem Wratistaviae, tum potissimum magnificentissimam romanam mediceam refert, quam nos una cum reliquis editionibus arabico- medi-ceis amplissimi secretioris hujus philologiae mecΟenatis, magni Etruriae ducis munificentia ac dono possidemus . At nostram hanc hebraicam omittit , etsi in canonis honorem &ipsa mirifice cedat.

IV. Rabbi Immanuelis sit Salomonis Mechabberod Hepoeticae compositiones in quarto Brixiae anno CCLII, ChristMXDII . Soncinates alio typographicam artem devexisse rectissime observavit Bartoloccius, & sat superque demonstrant libri Brixiae, Arimini, Pisauri, Fani, Ortonae , Constantinopoliab illis editi. Unus ex his sunt hae nostrae Immanuelis compositiones quae illud quidem singulare habent , quod plenis- sime in earum epygraphe patriam , familiam , locum & annum expresserint insignes illi judaeorum typographi . Opus quod 119 folia complectitur, ab ipsa auctoris praefatione incipit cui quadratis majusculis literis praefigitur libri titulus . Vocabulum quod praefationem ipsam inchoat, literis quadratis majoribus ornatis exhibetur , sed reliquum operis charactere constat rabbinico, exceptis plerisque poematibus quae typis eXarata sunt quadratis minusculis. Sub finem haec leguntur Et absolutum fuit omne artificium libri hujus,, dicti mechabberod Immanuel per manum minimi typogra-

,, phorum Gersonis typographi filii sapientis rabbi Mossis memoria justi si in benedictione ex semine istaei, viri

,, Soncinatis. Fuit autem complementum ejus hic Brixiae se quae est sub ditione serenissimae reipublicae venetae cu-

jus gloria extollatur , hodie seria it hebdomadae die

D XXVI mensis marches van anno MMMMMCCLII ab orbe conin

59쪽

se dito a . Dominus misericordiis suis dignos faciat nosse inchoare & perficere reliquos libros sanctos sicut deside-

ramus, laetificetque nos aedificatione arietis cum omni,, israel . Amen ,,. Wolfius vertit die O sabbathi; at cuique constat judaeorum usus antiquissimus nomine etiam sabbathi hebdomadam ipsam intelligendi. Bartoloccius qui exemplar hujus editionis possidebat, observat in editionibus venetis multa emendata fuisse, quae in hac nostra adversus christianos & romanum regnum habebantur. Extat tum apud me, tum in bibliotheca medicea laurentiana . Consulatur ejus catalogus, ubi multa Biscionius de libro ejusque auctore

commentatur.

V. Biblia hebraica cum punctis in quarto Brixiae anno CCL Iu , Christi MXDIv . Quod ad celebratissimae hujus editionis formam attinet, in qua dissentiunt bibliographi, eX exemplari integro praestantissimoque quod multo olim tempore magnoque studio frustra conquisitum nuperrime tandem sumus adepti b , patet eam esse potius in quarto minori, ut statuit rabbi Scabiaeus , quam in octavo vel duodecimo, ut statuunt te Longius , Mattairius ac volfius. Opus absolute incipit a i geneseos capite, relicto spatio quo prior dictio bereseid ligneo includi ornatu, vel manu minioque pingi debebat. Character minutus est, sat luculentus. Linea raphe literae begadchesed non designantur, ut fas tam est in praecedentibus Omnibus editionibus. Dei nomina Elohim &Jeoah , ut a bibliographis animadversum est , ne fierent profana ac polluerentur, perpetuo efferuntur per & P. Sub paginarum initium notantur sectiones legis & quilibet libri sacri, quorum exordia majoribus literis eXprimuntur .

rum rerum collector concessit.

60쪽

Psalmis exceptis qui binis columnis distincti sunt, libri omnes integra pagina exhibentur. Sub finem voluminis quod soliis constat 178, habetur primo quidam rhithmus Gersonis filii Mosis typographi, ubi ait is, quum videret oblivisci

legem nec esse qui ob exemplarium defectum eam legeret, se eam impressisse cum punctis correctissime . Deinde soluta haec Oratione sequuntur . - Quapropter ego Gersom filius sapientis rabbi Mosis memoria justi in benedictione , soncinas, se subcinxi quasi vir lumbos meos .... & veni hodie & imis pressi librum XX iv librorum sacrorum in forma parva, ut is unusquisque eum habeat die ac nocte ad meditandum in se eo, nec iter faciat quatuor cubitorum absque lege, sitque is apud eum legatque illum dum cubat, & dum surgit qua- ,, libet nocte ac die se. Expositisque breviter emolumentis assiduae hujus lectionis sacri codicis, haec subditur epygraphe. Fuitque absolutum singulare hoc opus, impletaque ,, gloria Domini universa terra anno admirabili votum seuo CCLIv , hic Brixiae quae est sub ditione serenissimae rei-- publicae Venetae cujus gloria extollatur α . Iam vero se magnificetur nunc virtus Domini, dignosque faciat nosse facere libros multos sine sine in divina lege, laetificetque nos adventu redemptoris cum consolatione Sion in aedifi-- catione arietis & cum omni istaei. Sic placeat. Amen ,, .

Ex his corrigi queunt typographica menda quae in jubilantem Lesserii typopraphiam, & in Johannis Georgii Estorii

ta dicuntur biblia haec anno 1 so & i 98. Cardinalis Quirinius patrii de ris vindex acerrimus multoties in suis operibus de nostra hac editione gloriatur b , in cujus laudem singularem illud cedere existimat vir doctissimus, quod