장음표시 사용
91쪽
m Apin TABACI ET HERBAE THEEtria vel etiam China, quod tamen mihi valde probabile vestra aeqvanimitas faciet, vitio minime mihi vertatur, si dicam hic nos decere γῆ, Aῖmis Interim verissimum, manifestissime apparere non omnia ad nos delata The folia est unius ejusdemque tussiruticis soliola, per consequens nullum est dubium, quin adulterata aut alia eis remistissint , si non si int vel pyrolae vel spiraeae. Cetetcrum huc usque cum in hoc me, set . botanico provectus essem,commodum ad me invitis fallendi temporis causa Rev. Pater Dn. eronymus Molmannus,'suitarum ordines Theolini Doctor, bonorum amicitia dignissinatis quam inter nos auspiciis erisi bis Heros, liberi Earonis ac DN DN. Phanias de Ges iterarum ac eas colentium Patroni jummi initam, praeclara illius eruditio conservat, cui cum ualiditum paradoxon de Thee herba revelamem,ac quantopere ip11us ordinis socii in legendis ipsorum descriptis peregrinationibus Indiae Orientalis, adiuvissent, prae caeteris vero laudarem Nicolaum Trigautium ac leonae
Rhodium eique quaedam hujus meae digressionis de herba Thee praelegis sem ι bene se ista omnia videm sabenti inquit at rectius Amice ibi onon consules tarnen, vana ut ibi compares nostri . . Martini MARO INII novum tianum Sine , nove leu solum abhinc decennium Amstetrodami aDN Bleati editum, ceu onansum noviusimum Indiae Orientalis aut potius Chinae scriptorem Aletum cum nemo sive amicorurn sive collegarum olim meorum celeberrima hujus Academiae cum olfideret, neque enim quisquam eum mihi denegasset r gavi S. R. M. Regis ac DNi. m. me Clementissimi Bibliothecarium, Virum Clarimimum Petrum Schumacherum, introm ttere mes Regiam omnigenatum linguarum artium,sicientianam selectimimorun authorum locupletissi1mam Bibliothecam, quod perfacile ab homine facili, morum morum obtinui illico. Dum ergo in Regia hac Bibliotheca modo laudati Patris Martini Martim novum Atlantem replicarem, ac ad magni inarum imperi Nonam provinciam vulgo Nanking dictam pervenissem, ipstimque in descriptione istius provincia decimae quartae urbis Hoelchcu dictae, adverterem pag. 1o6 Cha mentionem taceres ac affirmare illius solium nusquam alibi quam in ea esse praestantius
92쪽
fsIMONIS PAULLI COMMENT. tius ci illiusque historiam mox huic loco inserendam ieriegissemi, tanto animi mei prolubio id sectum, vix ut mihi prae laetitia constiterim. non dissileo imo vix majori delibutuna gaudio incessisseex agro domuoversium Timonem hariolori, postqvam in eo thesaurum invenisset, quanto ego cum A. P. Marti suunc locum in nec diffiteor 5c me quoq; postmodum evax exclamare, ac instar Archii dis εὐ- ilia iud ingeminare caepisse .cum Mod Psimi Martialium haberem m νωCha aut Thee Chinensium aperte docentem ad Rhus pertinere, vel ipsi persimile esse, quod antea ex Plinio, Clusio, Dodon Dalcch pio ScAnonymo in Dod Belgicae editionis Ructore docui,nostratem esse Cha
maeleagnum seu Danicum Ois seu Saxonicum postitum ut Martino authoritateCbinenses non solum fraudis impostu accusari,sed quoque illius criminis cQnvinciqVeant..e ea aprid Vitruvium lib. s. cap. 3. aurifex ille surti convincitur, qvi argent adult arataureana coronam, quam Hiero auctus regia potestate Syracusis rebus bene festis, Diis ima mortalibus votiyam, in fano quodam constituisset ponendam. Sed contemplemur descriptiQnem Thee fruticis, authore Martinio,
D cujus haec in ver baes c, Folium Cha nominatissimum, nusquam alibi qua iupraefantius eat intellige inprvincia Mangna vulgo Nanlinid clam ido gratiam curiosi lectoris ac bot cessuri brevibus describam Obolum in omnino sit iis, quod Rhus cstriaria profert, imo illius quamdam essesteciem, tantum non mihiper adeo, non tamens Desre Lud,sed
,eidium B,/on arbor sed virgultum eis,3 odinra uos varios ut virgutiae
partu es deundit, nec simae Admodum dissert, nisiquodhujus albedo non
8ihil magis adflavedinem declinet aestateprimum florem emittit levi do re stagrantem sequitur bacca aridior moxnstricans propotione Cha o quenda ex3etitumobumprimum aemum ac mollius,quod studiose ac sim is
tim unumpo alteru- manu carpunt mox infirre cacabo tenui ac lento, gneasequantui calefaciunt,d inrisu's ea subtilem ac Lbem mani bus propellendo, involvunt, is involutum iterum exponunt igni, ac denuo confricant, donec intortum rursus , conglomeratum planesiccum 'uod
semant in vasis plerussannes ab omnisumiditate diligentissime se apo ratione Uoditrem /ω cum in esuidenrem aquam conjicitur, etiam poti diu
93쪽
rurnum servationem adprisin m virorem redit ei expandit aquam odore flavis mimum en lores non ingrato praesertim usi assueveris, ac color ubor di inficit. inaltu hujus calidipotus vires ac virtutem de . dicant μα qui eo noctus inserae requenti mentuntur, hostilesi excialium. Tanta autem Uu varieta ac praefamiae disicramen es', ut libraepre Duma dipses Sisas ab obolo ascendat ad duos plures aureos usi potissimum adscribisur quod aepiadagram ac calculum nesciant pis cibos sumptum omnem indigestionem ac cruditate tomachirosiit maxime enim concocytonemjuvat, qυm es ab ebriis adhibitum leυamen tu novam ad potia dandirum vires adferri adeos, rapuia omnes molesta levat quidemeri cui es ab emeitsuperfluos humores, ac gliare cupientibus somniferos vap ros expellit, oppressionem somnastudiis vacare volentibω arces, Varia mpud Sinus labet nomina juxta varia loca, eams quam obtinet praefantiam,s in ursis praeciarissimum Sunglocha vocarisolet. Pleniore qui illim descriptionem desideret, consuti Gallice editum R. P. Auxandrum de Rhodes, qui illudfusu describit de regno Tun In pari. I. c. IV. Hactenus R. P. Martinus Martinius. ini etiam paulo ante docet, nonam urbem Lu B cheu, nonae provinciae Κiangnan pag. O4 tum praestantia tum copia herbae Cha commendari. Hic aliter facere non possum, quam ut os, Viri Experientissimi quotquot passim in Europa degitis prologi Texentiani quidem Hecyrae verbis compellem,nempe facile ut vesa authoritas Meae authoritat autrix adiutrix sis.
Si nunquam a restatuiprerium ara meae,
Ei eum esse quae mis duxi maximum, diuam maxumeservire me is commoda circ. Qui si dixeritis: Anne hic oculatus testis praeter Trigautium aJexand Rhodium, priora omnia illa confirmat, nempe Cha esse Rhun Coriariam, aut illius quandam esse speciem, cujus descripta qualitates itemque accidentia caetera nota repetunto ex prioribus verbo dixerim meminime dubitare quin Cha Tartarorum vel Thee Sinensitum ipsissima nostras Chamacleagnos sit, vel Rhus herba Plinii, Danice por, Germ.
94쪽
sIMONII PAULLI COMMENT. /Belgice φοgu dicta, praesertim cum vel prioris seculi Potanicorurn
Pater atque princeps celeberrimus Carolus Clusius in auctar exoticor. μωr.p. m. 376. liqvidissimis verbis asseruerit, se ex figuris quorundam, Sinensium librorum, quos mercatores, quorum res in India orientali
versantur, ipsi Iosepho caligero ac Petro Pa o dono dedissent, tametsi
rudibus & crassa Minerva expressis, animadvertere potuisse, multas plantas apud Sinenses nasci, iis quae apud nos reperiuntur, valde similes Sc. Quod interim magnum pro me argumentum probabile ei se,nec ipsam Chinam carere nostrati Chamaeleagno Tartariae conterminam. Doleo autem 'videm vehementer, quod cum DN.Martinus Martiij cis pauculos annos ex Norvvagia hac in Imperium Romanum contenderit, ut super laudatus R. P. DN M. annus mihi retulit,mihi illius hue adventum non innotuisse, caeteroqvinlprum ceu alterum Germani- cum Ulyssem simili humanitate invitassem, qua Syrenes Homericum, Cic. inter . s. des ib pag. m. 133 quarum haec est cantilena suavissima:
O decus Argolicum, quispuppi ectu Hi esses V Ambmui nostros pomis agnosecere cantus l. Nam nemo haec unquam eis transvectus caerula cursu
morim ad terit ocum dulcedine captus, riti marias avidosatiatus pectore musis. quo ille Mn.ras unius horulae quadrantulo, omnia illa me longe rectius docere potuitat verusprofectosermo est, quem eris arti res in ore ha, bent, quodnon idemst nes similea viva voce discere, ex libro legere
Gal. inquit lib. 6 de compos.medissecunae locos cap. 3.p. 627. 'Vam Vae ego ad praemorsos calamos ac ungues, iactone mel solam rationem secutus, meditatus sum cujus tamen mei studi me nec dum poenitet; maxime cum ex Cornet Tacito 13 annalium p. 373 constet; Multa experiendosteri, quaesignibus ardua videantur. Sic audendo atque agendorem Romanam crevisse: Legendo atque tentando Columbum Americam detexisse palam est. quem eruditorum fiagit, Par Mathematicorum incomparabile, Cui risisum&incomparabilem Heroa Patriae sua: Daniae ingens decus ac ornamentum, Ligustrem Ichonem brabaeum, seu morum ria
95쪽
DE ABUsu ABACI ET HERBAE THEE .
Gloria ad Herculeas innotuit usicolumnas,
majoribus nostris non invisa solum, sed quoque inaudita, ingenio pervicaci labore in Mathesii, invenio. demonstrationibus Math. maticis confirmasse cujusmodi in arte nostra non dantur, nec quisqvam ignoscat mihi hic loci Argus Philalethei a me, nisi rana gyrina sapientior sit, ut proverbium habet, exiget ut taceam, si rem o
mannum inparalelpomenis ominalibin, dum illius studium integre in investiganda mineralium aquarum natura, investigatu perdifficili versatur, cap. ult pag. 696 se tueri adversus hoc genus hominum videri, his verbis ita moris ea inforophilosophico: hoc ea Platon. Arsot GH omniumsapientum, obabilia quis dixi fatis ea. Sed praefiscine dixerim, ac pace R. P. Martiij fiat, ceu cujus praeclare eruditioni meritissimo aluas assurgo, quod tamen paucula quaedam in descriptione herbae Thee ne remorentur. Nam non capio illa, quod Rhun coriariam illam in tandum Matthiolum, Bauhinum, Hos annum nolle dictientiam im ter Rhun coriariam: culinariam, quamvis Gai inter eas distinxerit,intercedere, quae Cha aut Thee alias Trigautio Rhodio appellatur in nolit esse is vestrem, sed ex sylvestricultam faci V id est ut ego accipio, studiose eammcolia Chinensibus in necessimo aliqvot jugera occupantem, maximeque luxuriantem. Quod si vero solum verbulo meminiaet
myrti,conjiceremi N. artiniumsecutum alios Bolanographos, excludentes ex myrtorumverarum consortio myrtum Diosc. sylvestrem, in
officinis Ruscum aut Bruscum dictam de quo Deo volente in arta classe melina tripartiti convenienti loco agam nomine sylvestris Ruscum intelligere. Sic Incomparabilis Florentinus Secretarius Marcel- Vergilimineruditissimis commentariis Diosc. lib. I. cap. 32.8ag -- peridocte demonstrat, inter illum&myrtum veram ingens discrimen existare, inquiens: a Pliniosa nobissativa myrtu hoc capite timen, nullam habet ut in caeterisplanis consitionis aut loci rationem. Nec aut artificio humano, in hortis consita meliorescat, aut quia incultu inferti que locis oveniens, hoc tantum aba salivast, eo discriminem dicata ea, sedquodtoto genere ab agrest, quam Graeci osmyrsinem, Latini Rusium
vocant, diversa,eo no nis honore a Dioscoride Plinios Oambis orrari de I a buit:
96쪽
C MN. rusco enim comparatam mitior, quod acidia enim cussi datus , vulnerans metu quam ingeia merito habenda liquatas autem Rusc-st, ct cur agresem myrium sereres eam dixerunt um de x myr inea etur, certim tebutac. Curus
modi centiiram nec dum unquam istinuisse nostratem Chamaele gnum seo semper eam, verae myrto , ast cogi Oimento vivestrenn annumeratam a Bolanographis recordor . Odiis emae celebratissimus Mammiu cultam nominet, atque adeo ea non vlvestris sed hortensis videri possit trutex, puto non nissim is hoc epitheton illi competere Neutiquam dubitans, quod cum sagacissimi Sinon es advertant, adeo inhiare nos Europaeos usui aqVae Thee,4 quasi sitire eam sicc1s faucibus&lingva sipera, ut pinthabitis Europaeis medicamentis praestantiissimis, omne praeladium longaevitatis in lice una cum Sinis collocemus quin lucri causia cujus Chinenses sunt cupidissimi, ut Murtimin me docuit Chinenses illi non minori studio aut solerri culturasylveinem hanc myrtum, aut Rhun Marim Vsurfruticem aut virgultum
excolere occipiant, sponte sua aliasin ruri succrescentem, aut in China natam, quam nosEuropan Vitem obtinum3 Persiae morum arborem obsericum Galli Galliae Narbonensis ac Provinciae stulicemilicem oeci geram ob coccum baphica, Tabacum plantam obfumum nobis Euro paeis vendendum Megapolitani mei in sertim Brandelaburgenses Lupulum ad coquendum optimae notae Rostochiensem erevisiam, lom gelateque per totam Europam olim divenditam: Bambergenses oluzyrrhigam, quae Hispaniae bonitate non cedit Silesi ac Alfati rub amranctorum, ad rubro colore tingendos pannOS; Turuingi Isset idem
inleo& Sed cum Tragauim antea non sine ratione subdubituit non imp Humdem etiam Theem Euro plagis urerescere posse , VeIam benevolusi nid tanto cum apparatu a Chinensibus, quanto Europaei vindemiarum tempore occupentur, colligi ammat unde superius intuli u raati quot veluti eo Thee nempe consita consipic ipsi decernit anne rationi&loquendi modo vulgatiori congruentiHs, Thee appellare, aut esse
sylvestremiruticem, quam cultum ita ut sim opposita vocabula sed
97쪽
non dissiteor hic in Europa quoque nos dicere excolere vineam, vineae ipsae cum vix hortenses spatiosa satis spatia occupantes, appellari vel possint, vel dcbeant. Verum satis de verbis altercatus sum cum Mart o. idem Chinenses cumsingulasti l codem teste)seu unum poli alterum eas non omnia, se olaprima, vernas mollia unde colligo maxime dispali esse sornra ab aestivis,quod quoque in nostrate Chamanea-gno obscIVatur, ita ut verna aestivis dissimilia mollitie, laevore, colore sint Impnu carpant, mirum nemini videri debet, si hinensium Cha-n4ae icaonos, seu ipsorum Thee, nostrate Chamaelcagno, aut omni Europaea sit mitior, nobis quod ad nauicam usque repetivi nihil eorum observantibus, vel in colligenda vel siccanda,vel coquendanostrati Chamaeleagno illi quae studiosissime procurant, mox inferreo cacabo tentu ac lento igni ea aciunt aliquantulum dein supra soream subtium ac late manubinpropellando in molvunt, at involutum iterum exponunt agnI, ac denuo conoricant,donec intortum rus es conromerarumpi
nesiccum ii c. inc quoque usu venit, quod nostras Chamasse nos in calida macerata, non eundem colorem, odorem, saporem, minime tamen ab iis diversos effectus habeat, scd secundum magis: minus so- Ium eos Variare, ac easdem qualitates in ea quidem, sed iusto intenti res, quam in Chinensi Chamaelcagno seu Thee, deprehendamus. ja,
facite ergo, obtestor Vos me primo monitore, per communia quae mihi vobiscum simi studia, ingens in emolumentum totrus Europae , ω rei herbariae incrementum quo nomine tamen a Vobis Ego
Iubetote, imperatote pro imperio, quod in pharmacopaeos mecum habetis quorum alias aliqui usque adeo sapienti potentes sunt, ut norint scilicet,quomodo Iupiter unonem duxerit,ipsis Medicis una cum superbis barbitonsoribus sese proterve praeponentes ut Pharmacopasi vobis obsecundent, ut observatis omnibus circumstantiis,aut si illi, bis erunt immorigeri,potius eorum Rhizotomi aut Rhopopolae ita deinceps Chamaeleagnum Europaeam tractent, ut admiranda curiositate,& improbo labore Chinenses suum Thee;Nec dubit quin Deo fori nantesimiles aut eosdem ellectus caeteris paribus edat, nostra Chamae-
98쪽
Ieagnos, quam Chinensis Secus enim si quis faxit, qui eosdem effectus ab una eadeq; herba expectet, praesertim si altera primo Vere, altera sera aestate, Itera domi arte altera ruri Sole sub ardente siccata, altera herbescente viriditate, altera sulphureo rore roscida floribus ac semine praegnans legatur. Minc cedro digna illa summi philosophi, ac ad Aristinis famam pergentis Merbo sententia est Nempe ubicunt multa concurrunt adunum sterium,ibi omnia oportet exacusnt eadem Cuius
beneficio solvi posse putat paxifama Illustrisso annus Hoscultatem, Iam, quae pe nobis obicitur in individus, in quib-nusia apparet adsensum
diserentia; cum messeritas maxima. Nimirum hoc in istud, quo furit proprietatem quam vocant individualem, nusio calamo, nulla lis a dicibialem. Hunc memini pergit Ommannus Praeceptorem incomparabilem in Phil. Scherbium exponere hocsimili: Facimus aliquis viginti tin nabula, ex eadem materia, in eodem typo, eodem loco se tempore nes tamen ultamisiorum habrasonum, teriproVmsimilem quae causa en' Artifex ea idem, materia ea eadem, inta ea demi meis idem omnia con 'irant ad
D eundemplane essectum nes tamen idem plane ea essectin Et usi oculos consula siluctu pon Maiia,non dixero usiam esse inter omnia tintinnabu tu disterentiam disserentiam tamen esse arguit sonm. Sunt quaedam Hebat Praeceptor quae ne cribi' unt,nes dici, talessunt disserentiai .FbHγmo es aequabitu materia cras ines,quod ignis no aequabiliterper ferit omnes particulas Forse non insupersicies utrobis aequatis,quod materi usitabam et aliquantulum restigerata Forte aliasunt Nam nise omnia concurrant ad exactissima musiim,non itide onm ore secet haec libuismihi hac occasio
ne ree,ut minuam tantum admirationem,HO annus inquit in Coni
ment. lib. VII. de . P.M. quem vide; itemque illius institutio nes Med. lib. V cap. a7. f. s. Ego vero ideo haec Ho anni afferre volui, quo si sorte quis Chamaeleagnum nostratem,seu nostrate ' orii aut Geraman. volt vel denique Belgarum Sagit in quibusdam accidentalibus differentiis, effectu differrea ha Tartarorum, vel Thee Sinarum, ob servet, ne is illico in dubium vocet, an trutex sit ejusdem speciei cum Chinensium Thee, quod hactenus mihi probandum incubuit. Est ergovi manet Theechiniticum,di Chamaeleagnos nostras unius eiusdemque speciei stutex, cujus causa, nos rectores Per
99쪽
DE Apinu TABACI ET HERBAE THEE .
Per varios caseinpertud crimina rerum Tendimus in Chinam caput bonae spei pene dixissem tona mentis promontorium praetervecti, tot amamnas sustinemus , quater AEquatorem subeuntes, his in Indiam euntes, bis ex ea reduces, ita, ut animus illarum meminutatio reat, tribus sustinendis vix Hercules impiger sciliceret, ob quas reveradici nos possumus, jactari nos mari malorum omnium Quid autem ex ea repiniamus domum in certe nisn aureum vellus Psed soliolum hacternis ignoti fruticis, minime quod hic in Europa iis viribus aut qualitatibus pollet, quam quibus sese Chinensibus in China commendat; multis paras angis cui nostras Europaea Betonica est praeferenda; Thee verbipsum deinceps ubi Chamaneagnos nostras magis magisque inclarescet, non magis opus habemus hoc seculo ex China petere, quam ex Asa arum, ex ponto absinthium ex Creta Scordium, de hiibus superius ampliter actum est. Sed tandem claudendi sunt rivoli, qui in hunc Bolanicum Θων influxerunt largiter. Ulaimo restat, exponam quibus virtutibus maxime sese commeridet Thee, ipsi pro Europaeis plantis, ut vulgus putat, ingularibus, quas dico nullas in illo singulares reperiri, quas non participant Europaea: plantae. Nam vitam prorogare posse, fabulae Chinitica aut gerretege manete sunt, ut paulo ante innui. Compendisecisse autem illius irtutes prae caeteris videri possunt Alexand odius ac DN.c Manimus easque veluti restrinxisse ad tria capita a rima illius virtutum est, ut Alex. testatur, quod caput levet, reprimatque vapores Secunda est ventriculum roborare Tertia renes calculo arenulis expurgares qua Ma
tinim hac serie recenset, inquiens hujus calido potui potissimum adsci ibitur, quod in podagram ac calculum nescianti ut iam pridem ex textu Martini constat ac post cibum sumptum omnem indigestionem xcruditatem stomachi tollat Quin ab ebriis adhibitum levamen iis
novasque ad pQtandum vires afferat, adeoquevi crapulae omnes molestias levet, siquidem exsiccet ac abstergat superfluos humores, ac vigilare cupientibus soporiteros vapores expellat, Oppressionemque somni studiis vacare volentibus arceat. Haec ergo omnia inpraesens accura-
100쪽
tius examinanda sunt Quae ex hic de illius qualitatibus temperiem sequentibus afferuntur, ea terum sub incudem non revocabo, qui superius defendi, tota subitantia gratum esse Thee cerebro, sed docui quoque exsingulari dilara observaticine, betonicam ejusdem esse genis, aut indoliS. Irim tribuitur Thee quod crapulae molestias levet, sitquidem exsiccet ac abstergat superfluos humores loquor cum prioribus recensitis authoribus eadem&praestat betonica ast quod soporiferos vapores expellat, oppresssionemque somni studiis vacare volentibus arceat, tale quid de myrto vera frequentius, quam Betonica traditur,ut ex prioribus constat, quamvis etiam ipsa betonica, ut in Palam siet, adversus ebri
Secunda Thee in aqua caldamacerati virtus est, ventriculum roborare; roborat: quidem insignite Betonica Ventriculum. Tertia renes caliculo: arenialis expurgare hinc ut UMartinius loquitur, Sinenses podagram&calculum nescire instigia iter aetonica D renes calculo arenialis expurgat, quod dum facit etiam una a podagradu arthritide nos praeser vat. Caenera qualitate Thee, quas ex aliis authoribus supra recensui, me non morabuntur hic loci, diutius ut comparem cum Betonica: sed si volupe est Tibi, historiam Betonicae, mei uadripartiti evolve, se Antoni Mus libesium de Betonica l. et illi in sertum replica, qui testatur Betonicam tantum posse exsectu, ut et iam septem inuadraginta morbos remediet, licet fieri possit, ut o mnibus vitiis prodesse queat, quod nondum asseverare de suo Theechinenses ausi sunt. Longe ergo laus Thee Assiatici insta Betonica Europaea subsidet Author vexb tibi Antonius Musa est loco cita tof. 3 Ne ab ebrim, Betonicamprim sumin proh qualem laudo Vt
rum, non erronem Medicum, aut Receptorum conscribillatorem, com pilatoremve, aut pharmacopaeorum ac Chirurgorum mancipium, ut in programmate me0, de Regiae ac Nobilissimae Artis Medicar abusu cum
uberrimo Arnis Mari Agrippae ipsem Caesar Augusti generi L rchia-irum, cuique teste Suetonio pag m. Ioa cum Augustus illius opera ex an
cipiti morbo convaluisset, statuam aere collato, juxta signum Esculapij