장음표시 사용
441쪽
autemJquod dicitur multipliciter in aliquo quidem si veru in aliquo autem salsum,Jdocet Erespondere cum protestatione,quia primoi annotandum est,quoniam multipliciter dicitur secundo annotandum, quoniam hoc quidem salsum illud autem verum es, θ& hoc fieri debet in principio,antequam sit deducta conduso. nam cum posterius distinguitur J scilicet deducta conclusione, immanifestums ct in principio ambiguum animaduertit . di sta incurret notam incuriae,vel ignorantiae est etiam apud iure consultos praeceptum ut nemo post conclusio nem loquatur. verbi gratia si interrogetlir virum canis latrabilis estὶrespondencium de pedesti quidem verum esse,de marino vero,& coelesti falsum.
8 Si autem non praeuiderit dubium, sed in alterum aspiciens posuerit,dicendum ad eum, qui in alterum ducit,quoniam non ad id aspicies dedi, sed ad alterum eorum . nam plurimis existentibus, quae sub e dem nomine,vel eadem oratione sunt,facilis est ambiguitas.
Nune docet respondere,quando interrogatum fuerit amphibolum.& respondens non praecognouerit illud este amphibolum.est autem amphibolum ut Alexandet dicit auctoritate Ari- P. telis in sophisticis elenchis species quaedam eorum, quae multipliciter dicuntur.& dicit, Si autem non praeuiderit dubiumJ id est, duplicitatem dicti,atque interrogati, sed in alterum aspiciens posueritJ id est,sed secundum veritatem concesserit solum in alteram speciem, dicendu ad eum4 scilicet ad opponentem, qui in alterum ducit J fgnificatum ab eo, ad quoa respexit responciens, quoniam non ad id aspiciensJego dedi, sed ad alterum eorum,J quod verum est,& dat causam,& dicit, nam pluribus existentibus, quae sub eodem nomine, vel eadem oratione sunt, facilis est ambiguitas J ad determinandum subaudi in quo sensu amphibolum verum
est,aut falsiim, veluti sunt haec caecum videre, & tacentem dicere.nam vera est illa Reum videre,quia nos videmus caecum.& hec,quia nos dicimus tacentem.In aliis vero sensibus falsa sunt, quoniam nec caecus videt,nec tacens dicit.
9 At si& diluculum,& simplex sit, quod interrogatur, aut sic, aut nores podendum.
Nunc docet respondere ad interrogatum dilucidum & smplex,& dicit.JAt si & diluculum, G& simplex sit, quod interrogatur , aut sicJscilicet concedendo, aut nonJ scilicet negando,respondendum. J hinc illud communiter dictam patet, sci licet simplici interrogat soni simplex responsio. intelligitur etiam de simplici interrogatione , & non de aequivoca , nec amphibo-Ia & de dilucida & non de obscura. Quibus patet in dialectica disputatione, quae fit ad conspectionem, tres esse modos respondendi.primus est dubito, scilicet obscura: siecundus est distinguo, scilicet: multiplex tertius est,concedo, vel nego, si interrogatio fuerit dilucida,& sim
plex.nam falsum negamus,verum concedimus.
8o Quoniam autem omnis propositio sy llogistica, aut earu aliqua est ex quibus est syllogismus aut propter aliquam illarum, manifestum,
quoniam interdum alterius gratia sumentur: cum plura similia inte rogant. nam aut per inductionem, aut per similitudinem plerunque uniuersale sumunt.
Cum docuisset resipondere ad problemata,& ad interrogata, nunc docet respondere ad ar- gmenta : & docendo respondere ad argumena, primo docet respondere ad inductionem. einde ad syllogismum. Circa primam partem primo Probat quod inductio sit propositio praeternecessaria uno modo, & necessaria alio modo,& aicit, fQuonia autem omnis propositio syllogistica aut earum aliqua est, ex quibus est syllogismus J, ut maior, & minor, sauia earum aliqua est, quae siunt f propter aliquam illarum, J superius syllogisticam propositionem dixit, quae est altera pars propositi syllogismi, quam dixit esse ad orationem. Nunc vero dicit syllogisticas, quae non frustra interrogantur, ud sunt prosyllogisticae , ct inductivae,&propterea dixit propositionem syllogisticam omnem, aut . carum aliquam este , ex quibus
est syllogisinus, s aut J esse s propter aliquam illarum. J & ideo concludit, manificstu in , quoniam propositiones syllogistic sinterdum alterius gratia sumetur scilicet gratia propositionaquae sunt partes syllogismi. cu)videlicet opponetes plura similia interrogant.Jriam tales propositiones inductivae erum syllogisticae,quatenus ad syllogismu iaci ut,& erat gratia syllogisti-
442쪽
A rarum,quoniam ad inducendum uniuei ales syllogistico. Cuius rationem dicit nam aut per inductionem,J sicilicet completa faut per similitudineJin pluribus sinsularibus, quae est inductio incompleta, splerunque uniuersaleJ quod est maior vel minor syllogismi sumiitJipsi opponentes. Ex quibus patet quod inductio est propositio ptaeternecessaria una ratione , quatenus non est pars principalis syllogismi,& svllogistica:alia ratione,quatenus non frustra interro et usicu in ea sumantur illa n quibus sylsogistica opositio cocluditur. - Quod vero ad verat tinet, Alexander aut perinductionem aut per stimilitudine exponit quia uniuersale potest induci per inductione quae est plura similia,vet,ut inquit, non solum per inductione sed etiam per parabolam,quae similitudo est in aliquibus. rectius vero Aristo .per inductionem intellexisse completam,& persitalitudinem inductionem incompleta quae est in pluribus sinis Iibus,& dixit splerumque 2 quia etiam per syllogismos uniuersales propositiones syllogis principalis ostenduntur.
si Singularia igitur omnia ponendum: si vera sint, & probabilia. Ad
uniuersale autem tentandum instantiam ferre. Nam sine instantia, vely quae sit, vel quae videatur prohibere orationem,protervire est. Quare si multis apparintibus, non dederit uniuersale,qui non habet instantiam, manifestum estquoniam proteruit.
Nunc docet re pondere ad inductionem, ad dieit. singulaesa igitur omnia scilicet prolata, de expressa ab opponente, ponendum , si vera sint, de probabilia. ad uniueriale autemJid est,
ad sngularia autem non prolata, nec expressa, stentandum est instantiam ferreJ scilicet in aliquo eorum snsularum,quae non sunt prolata ab opponente non enim quemadmodum in syllogisino necessario sequitur conesuso ea,videlieri quae in ipso posita est: se de unuiuersale necessario sequitur ea, quae inductive sumuntur Non enim si homo, de eanis, de bos inferiorem mandibulam mouent, situr omne animal. Ad hoc igitur,inquit oportet tentare ut instantia seratur.& assagnat causam, de in assignanda eausa, declarat quid sit protervire,quod in disputatione fit proterva. de dicit. snam sine instantia , vel quae sit Jscilicet vera, vel quae videatur,prohibere oraisonemJ id est, uniuersalis illationem, protervire est. J ut fieri solet in pro- C tetulosa disputatione Tune concludit regulam ct dicit, quare si multis apparentibusJrespon-' denss non aederat uniue sue,qui respondens non habet instantiam, manisaeum est quoniam protervit.J verbi causa,si propositio sit, Omne quod ex aliquo mutatur in aliquid, mouetur. α opponens probet, quia motus secundum quantum, ex aliquo in aliquid est & est motus, de secundum ubi,& secundum quale similiter,ergo omnis motus . nis itaque det instantiam, respondens proteruit. Est autem instantia de generatione, de corruptione . nam genera tio de corruptio mutationes quidem sunt ex aliquo in aliquid, non tamen sunt motus . ILhid enim quod mouetur, oportet esse, de seruari idem . at in huiusmodi mutationibus non seruatur id, quod mutatur. Dixit autem instantiam, quae videtur . nam qui ad ostendentem, aequalia esse per inductionem ea quae nec superant, nec deficiunt, inparet & diceret honorem, qui est secundum proportionis rationem, aequalem esse, qui tamen non est aequotis e quia nee superat, nee deficit. smiliter iustum est aequale,non tamen aequale, quia nec superat, nee deficit. hic apparenter instaret, non tamen vere: quoniam cum dictum est aequalia esse ea, quae nee superant, nee desciunt, de aequalibus simpliciter intelligitur, non autem de aequalibus secundum proportionis rationem. Quid vero intelligat per protervire, poste-D rius declarabat.
8L Insuper si neque contra argumentari habeat quoniam non verum, longe magis vidcbitur protervire.Quanuis nec hoc sussiciat. nam complures rationes opinionibus contrarias habemus, quas dissicile est soluere.velut Zenonis, quoniam non contingit moueri,neque stadium pertransire. Sed non propter id,quae sunt opposita his non ponendii. Si igitur quispiam neque contra argumentari habet,neque instare,& no po
nit, dilucidum quoniam protervit.Est enim in disputationibus prote uia,responsio praeter ductos modos syllogismi destructiva.
443쪽
Cum declarauerit eum protervire uniuersale cum illi non fert istantiam nunc aisgnat se- Ecundum modum proterviendi,& dicit, Insuper si Jrespondens neque contra amumentari habet,quoniam non verumJ est uniuersale longe magis videbitur protervire. J Est autem contra argumentari,ut Alexander exponit cum respondens aliquis non afferens instantiam ad 1 sim uniuersale, per aliqua alia conatur syllogizare quonia no est verum. Qui enim non instat ad demonstrantem animam non esse immortalem, quoniam anima est forma materialis, α nulla forma materialis est immortalis,ostendere vero tentans per aliqua alia quoniam est in mortalis, vel quia scire est reminisci,aut quia est per se ipsam mobilis, hic contra argumentatur. Sed tunc est dubium,utrum si v uiuertae per inductionem in pluribus inferat ut, & nulla detur a respondente instantia sussiciat argumentari contra illud uniuersale per inductionem illatum . verbi gratia, si opponens per inductionem demonstret, quoniam omne animal est mobile,& mouetur scilicet per plura singularia , nulla ablata a respondente instantia , de aliquis per rationem Zenonis motum destruentem, probet nullum animal moueri , utrum sum-ciat ad desimiendum uniuersale, vel oportet respondentem ponere uniuersale, quod per ii -
ductionem sine instantia est illatum. e Respondet Aristoteles, qudd respondens debet ponere illud uniuersale, modo suerit inductum per singularia sine intantia, & dicit, s Quamuis nee Fhoe sufficiat J non enim argumentari contra uniuersale per inductionem sine instant ia illatum. sufficit ad destruendum, nee sufficit respondenti, ut non ponat illud , ω hoc probat, de dicit,snam complures rationes opinionibus contrarias habemus, quas difficile est soluere, velut Jrationem Γ Zenonis, J per quam probat, quoniam nullumJ animal scontingit moueri, neque stadiu in pertrans re J quod est contra illud uniuersale, omne animal est mobile, & mouetur, quod per inducti ovem sine instantia est illatum . quae ratio licet sit fortissima, non tamen propter id, quae sunt opposita his non ponendum .J debet enim Zeno ii fuerit respondens, ponere illud uniuersese, quoniam est inductum per inductionem sine intintia, licet contra a sumentum habuerit sortis Iimum. non enim sufficit destruere uniuersale per inductionem sine intantia factam,argumentum validum inducere,quoniam ut communiter dicitur, ducere ad inconueniens non est soluere. Argumentum vero Zenonis patet sexto physi. ausculationis, probabat enim nullii animal vel corpus moueri, quoniam omne corpus quod mouetur supra aliquod spatium, prius pertrasit medium fideueniat in extrema. Iterum si debet illud medium pertransire,prius oportet pertrasi remediu illius medis,& rursus illiuss& cu media sint infinita, raimposibile erit animal omnia ea pirasire . Est enim magnitudo in infinita diuisibilis. Quare nil I VIu animal potest moueri. ex his cocludit, quid sit protervire, quidve protervia,& dicit , si igitur quispiam, neque contra J ipsum uniuersale argumentari habet, neque instare J habet , & nouit J scilicet ipsum uniuersale dilucidum, quoniam protervit, J ct hoc probat, per defintitionem proterviae, Ae dicit, est enim in disputationibus protervia responsio praeter dictos modoqid est, quae neque argumentatur contra, neque affert intantiam contra, Ddestructiua syllogismi J id est, negativa consequentiae. accepit enim syllogismum pro consequentia. Qui enim negat consisquentiam, pro qua infertur uniuersale ex pluribus singularibus, de non essere instantiam in aliquo singulari eorum,quae non sunt inducta, neque argumentatur contra illam
illationem , hie protervit, ct dixit sin distulationibus, in quoniam est protervia in actionibus,& in disputationibus. Et non intelligas illa duo requiri ad proterviam , quoniam proteruus
est, qui negat uniuersale, & nullam allere in tantiam siue habeat argumentum contra, sue no. Sed si aliquis non affert instantiam, neque argumentum habet cotra, longe manifestius videtur protervire si neget uniuersale,tamen vera protervia ess,cum aliquis negat uniuersese ex pluribus singularibus illatum & nullam affert instantiam. nam si induceret argumentum,& non da- inret uastantia adhuc esset protervus.
83 Sustinere autem & positionem, & definitionem ipsum sibi ipsi oportet praeargumentando. Nam iis, ex quibus interimunt interroga tes quod ponitur manifestum, quoniam aduersandum.
Cum declarasset ipsum protervire, & ipsam proterviam quid sint,nunc docet modum,quo respondens antequam veniat ad disputatione, se praeparare debeat.& vult qudd debeat discurrere Per omnia ea argumenta,quaeIotest inducere interrogans, & ea soluere sibi ipsi. Et postea debet procedere ad disputatione,& dicit, Sustinere aut e & positioneJscilicet problema qduis vel de accidente,vel de genere,vel de proprioό& definitionemJ . i. problema ae definitionesipsum sibi ipsi oportetJrespondente praeargumetando, JI inducendo omnia argumentarii potest inducere opponens, m i s , ex quibus interimunt interrogantes qd ponituri scilicet a
444쪽
A respondente, L manifestum, quoniam aduersandu 1 soluendum omnia, de inde proficiscin
8 Inopinabilem vero suppositionem cauendum sustinere. Erit auteinopinabilis multipliciter. na & ea, ex qua absona cotingit dicere. ut si omnia dicat aliquis moueri,aut nihil: & quaecunque peioris moris, esse eligenda. insuper & quae sunt contraria consiliis,ut quoniam voluptas
bonum,& iniuriam tacere melius quam iniuriam pati. Na non ut orationis gratia sustinentem,sed ut dicentem ea quae videntur,oderunt.
Cum desuassit modum,quo respondens debet se praeparare ante disputationem, nunc docet positionem,quam respondens debet sustinere in disputatione,& dicit, Inopinabilem vero suppositionem cauendunt sustinere,J& exponit Alexander per suppositionem, positionem siue problema.Deinde Aristoteles exponit inopinabilem positionem,& dicit erit autem inopi-B nabilis positioJmultipliciter.nam eat posit Sex qua contingit dicere ablona Jhoe est absurda, & praeter opinionem, & ea, ex qua accidit dicere contraria consiliis, ea politio quidem ex qua accidit dicere ab na,est.fut si omnia dicat aliquis moueridui dixit Heraclitus. nam huic opinioni aecidit dicere nullum ens esse immobile. Aut J si aliquis dixerit ΓnihilJ moueri, ut dixit Parmenides accidit enim negare sensum f&Jut si siquis dixerit, quaecunque peioris moris esse elisenda,Jaccidit enim sie dicentibus virtutem esse fugiendam. Secundo ea positio est inopinabilis,o qua accidit dicere ea quae sunt contraria consilijs. Vt quoniam voluptas bonum,& iniuriam facere melius quam iniuriam pati.J Deinde assignat causam, quare non debet respondens sustinere inopinabilem positionem, ut orationis id est disputationis gratia sustinentem, sed ut dicentem ea, quaeJsibi suidentur,oderunt.J Hac ratione Athenientes decreto rublico Protagoram ab agro Atheniensi fugarunt , quia reuocauerit in dubium deos eia
st. Socratem Vero mortI condemnarunt, quod opiniones contra communem Atheniensium consensium disputauerit.Αnaxagoras Clazomenius propter extraneas Iositiones, quae erat hominibus contrariae,vix euasit. Aristoteles magnus in philosophia magister propter eandem cau
sam ab Athenis profusus mortuus est in Euboia. Et ae resulis,quibus rospondens debet responC dere ad inductionem Actenus dictum st.
8s Quaecunque vero orationum falsam syllogizant, soluendum interimendo id propter quod sit falsum. nam no is, qui quodvis interimis, soluit. neque si talium est, quod interimitur. habere enim potest plura salsa oratio. Ut siquis sumat sedentem scribere, Socratem vero sedere. accidit enim ex his, Socratem seribere. Interempto igitur Socratem sed re, nihil magis soluta est oratio. Quanuis falsum sit postulatum,sed non propter id oratio falsa. Nam si quis sit sedens quidem, non seribens at tem , no amplius in tali apte accommodabitur eade solutio.Quare non id interimendum,sed sedentem seribere. No enim omnis,qui sedet, striv bit. Soluit igitur omnino,qui interimit id,propter quod sit falsum.
Cum docuisset respondere ad inductionem, nune docet respondere ad syllogismum, & dicit, Qu cunque vero orationumJid est syllogismorum falsium syllogizant,soluendum interimendo idJid est eam propositionem propter quod Jhoe est propter qua sit falsumJid est,propter qua concluditur falsum. hoc quod dixit declarat Ier ratione,& dicit, ita no is,qui quodvis interimitJid est,qui quavis prorositionem negat, soluit .neque s salium est, quod interiniatur.habere enim potest plura falca oratioJid est, syllogism',& sic poterit res des interime-xe alterum eorum, per quod non fit falsum: scuti est in hoc syllogismo, quale est corpus, qualitas est quale, ergo qualitas est corpus. falsitatis enim quae in conclusione est, causa est propositio maior, quae accipit, quale corpus esse, & sie illa interimenda est. nam quod quali- as sit quale, propositio vera est. Deinde manifestat, quod dixit per exemplum, & dicit, D ut si quis sumat sedentam scribere, Socratem vero sedere. accidit enim ex nis Socratem scri
445쪽
e.Jquod salsum esse supponamiis .Qui isitur infert Socratem scribere, per ambas falsas pro- E
ationes.non propter Socratem sedere,falsum infertur.nam si verum finisset, nihil minus con, propo-
ius causam as gnat, nam si quis sit sedens quidem,J ut Plato, non scribens autem, non amplius in taliJβyllogismo apte accommodabitur eadem solutio.)nam erit minor vera, ct conclusio falsa .Ergo causa falsitatis in primo syllogismo non fuit minor. Tunc concludit quid sit in- cognoscit illam esse causam falsitatis conclusionis. nam ut Alexander in uit fieri potest ut aliquis neget propositionem,quae causa est falsitatis conclusionas, scuti solam falsam, non cognoscens in ea elle causam falsitatis conclusonis.Qui igitur se destritit atque negat propositionem soluit quidem rationem nesciret tamen solutionem illius.In omnibus enim causae eo itio icientia est .vnde sicuti medicus scientificus est,non qui sanat tantii, sed ille qui causam, Frer quam sanat cognoscit:sic qui negat propositionem falsam,quae est causa falsitatis conclusionis,non bene soluit,sed qui scit quoniam illa est causi.
8ς Nouit autem solutionem, qui scit quoniam propter id falsa est oratio, quemadmodu in iis,quae falso describuntur. Non enim susscit inst re, neque si salsum sit quod interimitur, sed id, propter quod falsum,asii-gnandia. sic enim erit manifestu, utru prospiciens an no, facit instantia.
Nunc declarat eum noscere Glutionem,qui scit illud propter quod falsa est conclusio. &per ex eplum videlicet sumptu a geometricas speculationibus hoc exponit,& dicit, Nouit autem solutione qui scit quonia propter id falsa est oratioJsiue concluso, ut propter maiore vel minore. E t affert exemplum in geometricis speculationibus. ut si fieret syllogismus.lineae ductae ab eodem puncto ad idem plantium sunt aequales, sed linea b, g, x, de linea h,i x, sunt ductae ab eodem puncto ad idem punctum.ergo sunt aequales.Conclusio est falsa, de causa falsitatis non est minor,non enim habet instantiam,sed maior.nam habet instantiam.Non enim omnes lineae iductae ab eodem puncto ad idem punctum sunt aequales.squidem linea per arcum a, e', de linea per chordam a, b,sunt lineae ductae ab eodem puncto ad idem punctum,& tamen non sunt aequales. qui igitur in hoc geometrico syllogistiuo negaret maiorem, quia cognosceret illam cc se causam falsitatis consulionis,recte responderet sed qui negaret maiore quia est falsa,& non coanosceret illam esse causam falsitatis conclusionis,hic colueret argumentu,sed non recte quia ignoraret utrum maior causa sit falsitatis conclusionis,vel non.dicit, fQuemadmodum in iis,
ouae filio descributurJsubalidi in geometricis,fnon enimJin geometricisJufficit instare id est, dicere propositionem esse falsam,quia habet instantiam, neque s falsum sit Jomni ex parte qξ interimitur,sed est assignandum id,propter quod falsumJest, quod concluditur & dicere coclusionem esse falsam,quia haec propolitio est falla,& causa illius falsitatis. Sic enim erit manis festum,utrum perspiciens aut, non facit instantiam.JNemo enim potest assignare hoe esse falsum,& esse causam falsitatis iaclusionis,quin sciat falsitate & cautam falsitatis. Ergo scientificus respondens est,qui scit propositionem esse falsam,& illam esse causam falsitatis coclusionis.
8 Est autem prohibere concludi orationem, quadrupliciter, nam aut interimendo id,propter quod fit falsium.
Cum docuisset falsam rationem siue falsum syllogisti siue falsum syllogismum soluere, nunc docet quomodo, de quot modis respondens potest impedire aliquam rationem concludere.Non enim est idem soluere,& impediresoluitur quidem syllogismus qui iam finitus est,& ad conclusionem venit. Impeditur vero proficiscens ad conclusonem nondum ad eam finitus. hac ratione solutio uno so
lo modo dicitur,impeditio autem quadrupliciter.quod proponit,& dicit Est autem prohibet 3 3-eJsyllogismum ne concludat confusionem te eoncludi orationen hoc est,Est autem prohibereJU squadrupliciter.Jdeinde per ordinem exponit hos quatuori dos. & dicit, fNam aut interimendo id propter quod fit falsum. Sed dices, interimere idJ. propter quod si falsum, si sol
uere, ergo no est prohibere, vel impedire syllogismum ne concludat. νω Alexander innuat solutione.quia unus & idem modus tit soluere,& impedire, alia tamen atq; alia ratione. Nam qui interimit propositionem causa coclusionis,soluit:qiu autem interimit, ne conclusio inferatu si impedit,atque probibet.
446쪽
TOPICORUM. AsA 88 Aut ad interrogantem, instantiam dicendo. Saepe enim no soluit quidem, tamen qui interrogat,non potest longius procedere.
Exponit secundum modum prohibenda.& dicit, sAut ad interrogantem instantiam dicen doJ id insecundo modo respondens potest impedire syllogismiam, dicendo instantiam, hoc est impedimentum ad interrogantem,& noc facit quaerendo intellectum interrogationsi, vel quae mones laterales quae sinit propinquae interrogationibus.Vt si interrogatio ehet,omne seipssim numens est immortale,quaerendum esset quid intelligit interrogas per seipsum mouens, ct viis omne seipsum mouens ut indivisibile, an diuisbile. sSaepe enimJ responciens mouens has quaestiones, non soluit quidem,tamen qui interrogat ron potest longius procedere.J sed in disputationibus occur ri s detinebitur.
8s Tertium autem ad interrogata. Accidit enim ex interrogatis quidem non fieri quod volumus. quoniam no bene interrogata sunt. Addito aute aliquo fieri conclusione. Si igitur no amplius potest producere B interrogans,ad interrogante erit in statia. Si aute potest, ad interrogata.
Exponit secundum modum,& dicit, Tertium autemJ modum prohibendi dicimus este sed interrogata' ipsa. Accidit enim ex interrogatis quidem non seri quod volumusJ nos interrogantes,id es,non inserre coclusonem,quam intendimus, quoniam no bene interrogata sunt.Jnam lacet snt vera tamen quia non bene interrogantur,vel quia non componuntur secundum rationem syllogisticam ut quia aliquid descit interrogatis ideo impeditur ratio. fAddito autem aliquo,J quod deerat,accidit sedi conclusonem.J Tunc cocludit quando ad interrogantemμ quando ad interrogata est sicienda insantia.& dicit, ISi igitur no amplius potest pro ducere interrogans quia est aptus diuerti ad collaterales quaestiones, de ad digresiiones, fad interrogantem erit instantiaJ faetenda ut per talem instantiam hoc est,impedamentum non proficiscatur ad conesusonem. ΓSi autemJ interrogans spotestJ ex eo, quia natura non est aptus ad digrestiones,impedimentum est faciendum sad interrogata.J nam tic velit,nolit,cogitur de
so Quartum autem,& pessima instantiarum est, quae est ad tempus.
e Nam quidam talibus instant, ad quae disputare pluris est teporis, quam
praesentis exercitationis. instantiae igitur, ut dictu est prius, quatuor modis fiunt. Solutio autem est earum,quae dictae fiunt prima tantum. Rellia quae autem prohibitiones quςdam,& impedimenta conclusionum.
Docet quartum modum prohibendi.& dicit, Quartum autem,& pessima instantiarum est, quae est ad tepus.Jut pote,quum respondens impedimentum facit tale,pro cuius discussione,est necessitas maioris temporis. Nam quida J scilicet respodentes talibus.J scilicet impedimentis finstantJ contra interrogantes, Dad quael & de quibus fdisputare pluris est temporis, quam
praesentis exercitationis.Jid est,disputationis.Vt si interrogatio esset utrum anima sit per se mobilis an non. Et respondens quaereret, utrum motus sit an non3Tunc epilosat, i Instantiae igitur ut dictum est prius quatuor modis fiunt.Solutio autem eam, quae dictae sunt, Tinia tantum, reliquae autem prohibitiones quaedam, & impedimenta conclusionum.J ergo hic per instantia non intelligit singularem propositionem,quae est opposita uniuersali, sed obicem, pr
- pedimentum,ataue prohibitionem faciendarum argumentationum,ne videlicet concludant G. clusionem. Appellat auteni hunc quartum modum,pessimam instantiam, quoniam opus est eorum, qui male arte utuntur.nam eorum, qui male arte Utuntur, opus est prolongare rationem, di transferre disputationem ad difficilius problema.
si Inculpatio vero orationis,& secundum ipsam orationem,& quan
Nonnulli Arisoasserunt nune post impedimenta, agere de increpatronibus,in quibus consstit solutio quae dicitur secundum quid quaeque dicitur solutio ad hominem. Albemus vero velle videtur in suis verbis Aristo assere de increpabilibus orationibus.& sic per orationem interrogationem intelligere videtur.Alexan. vero,cui credendum est,per orationem, latione sue argumentia intelligit,quod ex ipsis Apostionibus interrogatis fit.dio em potcst increpari argumentu,quin interrogatio increpeturinec cotra increpabalis est inpositio quan I. argumentu increpabile sit.diuiditur igitur increpatio primo ,st sit uno modo increpatio orationis, propter
447쪽
cratione,alio modo propter utentem,ut quado non bene interrogatur. ergo oratio Increpatur Einterdii propter se, non unqua propter protervitate resp5dentis,uel opponeti :,propter se ade, quando asyllogistica suerit, vel per salsa syllogizans aut per ignotiora,aut aliis modus,ut postea dicet quinque modos esse increpandi orationem Epter se. unde dicit, Inculpatio vero orationisJ quae graece dicitur μιτι aut ,hoc ei increpatio, de secundu ipsum orationem,& quando interrogatur, non eade est.J de se oratio uno modo est,ppter se increpabilis, alio modo Ῥpter protervitatem opponentis vel res dentis, de primo de iecudo modo no est eadem increpatio.
9α Plemiaque enim quod non bene disputetur oratio .is,qui interrogatur, est causa. Quoniam non cocedit ex quibus ad positionem bene erat disputare. Non enim est in altero solo bene absoluere commune opus.
Cuin i posuisset differentia increpationum, nunc assignat modos increpandi orationem ex parte utentiu . de primo ostendit,u, no in eisde increpentur interrogans,& opponens. Et ad hoc ostendendu sumit,nsi bene interrogandi cepius no interrogantem, sed respodente causam esic,
α dicit, plerunq; enim v, no bene disputetur oratio,is qui interrogatu .cres des, dc no interrogans scausa est. J Cuius causam assignat,& dicit. Quonia non cocedit J ea, ex quibus ad Fhositione bene erat disputare,Jbene. s. dialectice. Et quia aliquis posset dicere soluopponetis esse bene dialectice disputare, subdit. Non enim est in altero soloJ.sin opponente fbene absoluere comune opus,J quia neq, in opponente solo,neq; in solo respodente, sed in ambobus.Comune vero opus syllogismus vialecticus est ut exponit Alexan. non disputatio ut exponunt Iuniores.Oportet enim utrunq; eundem syllogismum perscere, uniiquenque offerendo in syllogismo quς ad se attinent.Interrogans enim communem syllogismum perficit,ea interrogando, quae iii perius praecepit .ssem'r probabilia,vel minus improbabilia. Respodens vero ea dando, quae praecepit esse danda, ut Bbabilia, vel minus improbabilia. Nam cu sic no re oderet Opponenti occasione daret,no interrogadi ad Epositu,sed Sponedi opposita is , quae interrog tur.
93 Necessariu igitur quandoq; ad dicente & non ad positione argumetari. Quado is, qui res podet, corraria interrogati praesumit corroborare. Protervenietes igitur altercatorias,& no dialecticas faciut exercitati s.
Ex iis quasi correlarie cocludit, quando interrogans cogitur transferre se de Pposito principali ad ipsum restodente,& dicit , Necessar. v igitur quadoq; ad dicenteJa .ad ipium resp.dcΠ-xcm, qua dicit, Et no ad positioneJ principalem fissumentariJ interrogante ipsum. Et ea ponit,quando,& dicit, Quado is,qui restondet,cbtraria interrogati pinumit corTOboraredhoc est,no cotraria interrogatis,sed cotraria interroganti .quid vero sit contrarium interroPnti, α quid cotrarium interrogato superius patuit. Ex his ulterius infert quales sunt disputationes, quas faciunt interrogas,& respondens,in proterui ut inuice,& dicit .s Protervientes igiturJ idcrespondes,& interrogans saltercatorias,& non dialecticas exercitationesJ.i .disputationes si ἀ- ciunt.J& per altercatorias,no taphisticas,ac latagiosas disputationes intelligit,ut Iuniore e posuerunt. Sed quae tentant ut Alexan. inquit omni modo per quςcunq; fieri potest, si dςΠις circunuertere,non quide argumentis factis ad positione ,sed ad respodente. Vos patet no ipsum interrogante increpatioe dignit esse, quis male,atq; no dialectice interroget,sed responden*ς, et causam kbuit huiusmodi circvuolutiois, atq; digressionis, auales disputati s exercitit Callis apud Platone in Gorgia,nee versi,nec Dbabile quicq cocedes.Ex his patet una causa, 'quare in
crepatio orationis ex parte orationis differat ab increpatione orationis ex parte uten ium.
94 insuper aute, quia exercitationis, & experimenti gratia,& non ' u strinae huiusmodi sunt orationes , perspicuit, quonia non solii vera sy llo gizandii, sed etiam falsum. Nec per vera semper, sed quandoque etia per
falsa. Saepe enim vero posito, interimere necesse est disputantem. Quare
proponenda falsa, quandoq; aute & falso posito, interimendii per falsa. Nihil enim prohibet alicui videri, quς no sunt magis quam vera. Qua propter ex iis quae illi videtur oratioe facta, magis erit suasus q adiutus.
Iuniores volut Aristo .docere,qbus utendu est intrasatione a principali P posito ad dicentem,ct no displicet . Alexan. aute vult Aristo declarare in Ous disputationiti possumus uti veris,& Alsis in s llogissim s,ut habeatur non oes rationes,quae sunt ex falsiis,esse increpadas. & di
cit Aristo. Insip quia exercitatiois, α experimeti gratia, ct no doctrinae huiusmodi sunt ora-
448쪽
AStionesJ i. disputat i5es,& per Γhu uis id proterviolas intelligit, de qbus proximo textu dixit,sperspicuu qmJ in talibus no solii vera syllogizandi sed etia falsum nec p vera semp,sed qfiq;
etia per falsa. J Causa aute est,quia ta per vera si per falsa colinsit interimere disputante, qui videlieet est eausi digresiluae disputatiois.& hoc dicit, Saepe ens vero Sposito, interimereJ subaudi ex falsis snecesse est disputanteJ.ceu,qui causa est,ut fias pleruiosa disputatio. na si respo-dens ponit veru,cu oppos tu veri si falsum oportet interrogante argumetari falsiim, S: cu tal- sum no syllogizetur ex veris ergo ex falsis pomis destruetur res dens. ergo interimitur disputans per filia. Qi sed aute per vera,dicit, D Quadoq; aut e re talio posito, interimendu per fallulsibaudi & per vera ipsium respondent cara si res dens ponit falsium, cu oppositu falsi sit vera, falsum positu destruendii Allogizando veru, quod est eius oppositu per vera i vera sunt respondenti ibabiliora: aut o falsa, si falsa sitiit respodenti probabiliora. na veru & per vera, de i, falsa strui potest, modo falsa res denti sint probabiliora.ergo per falsum,& per veru cotingit interimere disputante,& cu per veru,& per falsum .ergo per vera contingit interimere rei dentem,quia diciu est, verum syllogizari posse per falsa,& per vera,exponit, quado per falsa.& dicit, Nihil enim prohibet alicui videriJ i.eue probabilia, quae no rarit J.i falla, magis si vera JB ve I latoni probabilius est scire esse reminisci, quod falsum est, i scire fieri in nobis de nouo.tuc colludit. Quapropter ex iis,quq illi videtur orationeJ hoc est ratiocinatione facta magis erit suasus J ad veritate cocedenda quae est opposita suae positioni, fu adiut usJ ad suam falsam positionem sustinendam. verbi gratia si Plato diceret anima esse mortale, sicut saepe sustinet,cu oppostum illius sit,anima est immortalis: sie ex falsis, quae Platoni sunt probabiliora veris, argu mentarer,quod per reminiscentiam scit,est immortale, anima scit per reminiscentiam, ergo anima est immortalis. maior I minor sunt Platoni probabilis, mi , tamen minor est falsa expresse, maior autem ambigua. Ex iis patet in dialecticis disputationibus disputantes uti posse veris &fallis,aliter & aliter: veris quidem in inquisitiuis inuentiuisque disputationibus, quae conspectionis causa fiunt. Falius auten in proterviosis quae fiunt gratia exercitationis, atque experimenti, non per se,sed ut ostendatur respondentem errasse.
Oportet aute eum, qui bene trans seri,dialectice & non contentiose trafferre. Ut geometra, geometrice, siue falsum, siue verum sit, quod con
C cludendum est. Quales autem dialectici syllogismi, dictum est prius.
Quia superius ostedit opponente protervia respondentis aliquando se de Rpomo principali ad aliud transferre: nunc exponat quis est qui bene se transsert. na potest si se transieri bene, de nitae se transserre. na qui ex dialecticis in pnysica de ex physicis in mathematica se trans seri, male se trans seri r qui vero se transseri de veris in falsa, vel ue laesis in vera, intra terminos sui generisDne se transfert,& dicit, Oportet aute eum,qui bene se transsertJ.s ex veris in falsa aut ex mis in vera, dialectice,& non cotentiose trans serre,' de exponit quis se trans re dialecti ce,de dicit, Vt geometra geometrice,J de no per ea quae sunt alterius generis, sue verum,sue falsum sit quod eoesudenaum estJ sic etiam dialecticu dialectice. na vi seometra transsert geometrice,cu intra terminos sui generis se transsere de vero in falsum, vel contra,sic etiam dialecticus dialectice, ni intra terminos sui generis de uno in alterum propositum se transmutat, sed quoniam in dialecticis transsationibus concluditur verum vel fusem per syllogismos diale
cticos dicit, fQuales autem syllogismi dialectici sint, d:ctum est prius. J dictu est enim esse, per quos probabilia per probabiliora syllogietamus.
D Quonia autem peruersus socius est, qui impedit commune opus, patet, quoniam etiam in orationibus. Nam comune quippiam, quod proponitur,& in illis est. Praeterqua in cocertantibus, in quibus qui de non est eunde utrisque fine assequi. Nam plures uno impossibile est vincere.
Fortasse nunc assignat secundu modi1 increpandi orationem ex parte utent tu, ut per hoc haheat increpationem oratiis ex parte orationis differre ab increpatione oratiois ex parte utentium.& est talis,saepe oratio est in se bona,sed peruersitate opponentis, & res dent is impedi
tur,ut concludat. erso alia est increpatio orationis ex parte orationis, & alia ex parte utentii
dicit,fQxsonia aut e peruersius socius est,qui impedit comune opus, J quicquid sit illud comu ne opus me aedificatio aedili, siue negotia civile, siue latio rei ponderosae, siue quodvis aliud ad quod plures socii necessarii sunt,ut perficiatur. patet etia,quonia orationibus4 hoc est, disputationibus dialecticis peruersus socius erit, qui impedit comune o s. Exponit aute quid sit comune opus in disputationibus dialecticis.& dicit, Na opus scomune quippiam quod proponitur,& in illis est.J hoc est,positio probabilis, quae propositu interrogantis, & respodent is
449쪽
est, inquantu opponens per probabilia nititur illam syllogizare, res dens vero per concestione Eprobabilium,quae concedere debet,nititur operari ut syllosi etetur. In dialectica enim disputatione,quae fit gratia conspectionis, commune opus opponetis de res dentis, est positio, quae de comuni consensu apparet,ut per syllogismum colligatur.erso peruersus socius erit qui impedit ipsam positione concludi. Ex quo patet comune opus in dialectica disputatione, no esse ipsam uisputatione,ut Iuniores oes putant:quonia apud oes di utantes disputatio est comunis operatio .led per comune opus in disputatione dialectica, intelligit illud, quod comuniter per disputantes quaeritur ex ipsa disputatione esse acquirendu . Differt enim opus ipsum ab operatione, sicuti factu 1 fictione,& actum ab actione. Est enim disputatio comunis operatio quorsicunq; disputat tuom. At opus no in unu in omni disputatione, ut patebit.ideo auditfrr erqui in cocer antibusJypter experientia 4.in obuiatiue disputatibus, sophistice sed dialectice, in quibus quide non est eundem utrisque fine assequi. nam plures uno impossibile est vincere.J de citin dialecticis obuiatiuis finis sit victoria,quae no potest esse nisi unius,dc non duom, ergo in eis non potest esse unum commune opus.In dialecticis autem disputationibus, quae sunt gratia conspectionis,commune opus est positio,quae ab ambobus quaeritur,ut syllogizetur.
9 Differt autem nihil siue in respondendo, siue in interrogando fiat. FNam & qui contentiose interrogat,praue disputat, & qui in respondendo non dat quod videtur, neque suscipit quicquam quod vult interrogans . Mani testum igitur ex iis, quae dicta sint, quoniam non similiter
increpandum & secundum seipsam orationem, & interrogantem.
Posset aliquis putare litigiosam disputat ionem solu proficisci ab ipso respondente, ideo hoc restilens dici Differt autem nihil' quoad litigiose disputandum, Due in re odendo, siue in interrosando fiat idJ hoc est,titigiosa disputatio. Nam do qui contentiose interrogat,praue disputat,& qui in respondendo non dat,quod videtu a. non concedit probabile, neque suscipit quicquam,quoia vult interrogans, Jetiam praue disputat. & intellige quod vult interrogansJ scilicet qui proponit probabilia.Sed calumniatur probabilia,quae vult interrogans. Na
priusquam compleat interrogationem praeassumens rationem,negat interrogationem.Ex iis co
cludit,condusionem quam 1 principio proposuit .de dicit, Mantinum igitur ex iis, quae dicta sunt,quoniam non similiter inculpandum de secundum seipsam orationem, S interrogantemJ G subaudi siue respodente. Quod vero ad coclusione attinet, disserentia haec est sumpta inte rogatione existente in se bona,de probabili,dc utentibus existentibus in se prauis, de Pterulosis.
98 Nam nihil prohibet orationem quidem prauam esse, interrogante Vero,ut possibile est,optime contra respondentem disceptare. Nam contra protervos non possibile est fortasse statim sumere quales quis vult,
sed quales fieri possibile faciendi syllogismi.
Cum declarasset differentia increpationii existente interrosatione bona de probabili,Vt entibus vero prauis,de protervosis, nunc declarat differentia inculpationu, existete interi tione praua,interrogante vero existente bene affecto.& dicit, Nam nihil prohibet oratione quidepraua esse,J hoe est,syllogismu vitiosum esse secundu seipsum aut aliter, Nihil Ahibet orationemJ .syllogisma Decunda seipsum falsum esse quia constat ex improbabilibus propositioni . interrogante vero,ut possibile est optime contra respondentem visceptare. dico, ut possibilet est. nam contra protervos non possibile est fortasse statim sumere qualesJ syllogismos, dc propositiones quis vult,sed quales fieri possibile faciendi syllosismi.J Nam cum respondens non Hcocedat ipsi interroganti probabiles Led Improbabiles opolitiones non est arguendus, si ex eis quae sibi coceduntur,syllogisma tacit. no enim potest aliter syllogizare ad protervos, a Puerseres det.Ad tales enim no est possibile interrogante eos syllogismos facere,quos vult,scd quales potest ex his propositionibus conficiendo,quales dat res dens: qui cum no det probabiles, necesse est,ut syllogismos faciat ex improbabilibus,de ita non erit arguendus interrogans.
99 Quonia aute est indeterminatu quando cotraria,& quando ea, quae
sunt in principio, sumunt homines nam plerunq; per seipsos dicentes
contraria dicunt,& abnuentes prius, dant posterius,quonia interrogam
res & cotraria, & quae in principio plerunq; subaudiunt necesse est prauas fieri disputationes.Causa autem est qui respondet, tarc quidem non
450쪽
dans, illa autem talia dans. manifestum igitur, quoniam no similiter inculpandum & interrogantes,& orationes.
Ultimo deelarat per ultimum inodia increpationem orationis e se diuersam ab increpatione utentium hoc pacto per pe oratio est bona in se,ci tamen propter ignorantiam utentiu conia ceduntur contraria,& antecedens negatur,& coceditur consequens.ergo non est eadem increvatio orationis,ut v tetiam. Vel aliter,ut Alexan. vult assignare causam,cur accidat prauas da sputationes & praemittit primo una suppositione,quae talis est,respondentes ignorant, quae sumunt & proponunt interrogantes,& litera est suspensiua usque ibi, D isonia interrogantes Jdicit ergo, quoniam aute est indeterminatumJ hoc est,ignotum ac incertum respondent 1 subaudi squando cotraria,& quando ea,quae sunt in principio sumunt hominesJ.i .interrogrates, est enim sumere interrogatis,ponere vero & concedere & dare & admit tere respodentis. Quare per homines, interrogantes intelligit:& per miraria intelligit opposita incompossibilia eis, G sunt primo loco posita:& per ea,quae tunt in principio,intelligit ea quae sunt eade 13s,quae ri ι .mit interrogans.ut si in principio,primoque loco interrogans sumpsit,omnia cile postea secundo loco sumpserit,aliqua esse in nobi yncertum erit resipondenti,
primo loco si imita heundu fatum
est est cottamsi ei quod est sumptu in principio, an non .Adhuc si primo loco potuerit interrogans diuitias esse honestas, postea interrogauerit,utia quo bene Mnale uti licet, sit honestuanno. incertu erit res deti quidponeduSed quid sit petere id,qa est in principio,& quid retere c5trariu Aristo.postea dicet: nunc vero intelligatur hoc pacto,Deinde probat suppositione, ct dicit. Nam4 interrogates spei seipsos dicetes plerunq; intraria dicuntJ subauda iis, quς dixerunt in principio, & abnuentesJ quod priusJ videbatur, Ddant posterius 4 quod est priori cotrariu .gecidit enim opiniones probabiles mutari.ergo longe magis respodem propter ignora accidit ignorare,& ineerta habere ea quae sumiit interrogates.hac supposione state n-sere propositit,resumens tamen ratione suppositionis,& dicit, s oma interrogates & cora- ria & que in principio plosiq; subaudiunt, & sumunt,ut expositu est.na quadoq; sumunt condi des, qu primo Ioco sumpstiunt, qua loque iterum sumunt eades tuae in principio vasi
sum.Tune terminando iuspensionem,coneludit. fnecesse est prauas fieri disputationes,J & causam repetit, causa autem es qui respondetJ propter sui ignorantia, qui haec quidem no dat,Juuae fore e danda sunt, filia autem talia dat,J quae fortasse non danda sunt ut in suppositio ne ostensum est.Tunc epilogat conclusionem principalem,& dicit, Manifestum igitur,quonianon similiter inculpandum, & interrogantes & orationem, J nam interdum oratio est in se bona & non increpabilis,at utentes propter ignorantiam sunt incredibiles.Contra etiam aliquando orat io est increpabilis,utentes aut cin nequaquam. . .
1 oo Orationis aute secundia se,quinque sunt inculpationes. Prima quidem quado ex interrogatis neq; quod propositu est, neq; omnino quicquam concluditur in vel falsis stint,vel inopinabilia aut omnia aut pluri na in quibus consistere debet coclusio,& neq; ablatis quibus da, neque additis neque his quidem ablatis,illis vero additis,fit conclusio.
D Cum ostediisset non easdeet esse increpationes orationis in se,& ex parte utentium nunc vult narrare quot sunt orationis in se increpationes,& dicit, forationis autem secundi e J & insesquinque sunt inculpationesJ siue increpationes.& per ordine exponit omnes,& dicit fprima ciuidem Quado ex interrogatis . i. cippositioni V assumptis nihil cocludatur.dico nihil,quia sne-
πω bibu LIqui si edeluditu , J superfluit aure inricis V rbisne
tio eo ouia Deccat in materia, & in forma: in materia quide, cum vel falsa sint, vel inopinabilia aut omnῖ,aut plurum, in quibus cosistere debet cocluso,d cosistit enim coclusio in propoemii Sarimnser a vero, iiii ex postis non est syllogismus. & neq; rum,quae posita sunt neq; additisJ quibusda ad ea, quae rasin gne ,
eis ouae diosita sunt rillis vero additisJ ad ea,quae posita lunt, fit coclusio,J exempla nora ivl
sequitur propositasscilicet quonia omnis voluptas bonum.nam ablata ea Pro sitionerium,