Petri Rami ...Institutionum dialecticarum libri tres, Audomari Talaei praelectionibus illustrati, ..

61쪽

o PETRI RAMI

propos is adiungunturivi ait Cicero lautusmodi sunt

ea,quae rem precedunt,ut caede apparatus,colloquium, Iocus:& quae sunt eum reapse,ut cum caede pedum crepitus,strepitus hominum: dc quae rem seouuntur,ut camdem pallor,tremor,rubor titubatio Talibus adiunctis Mindiciis venatores feras perscrutantur,iudices de rerum factis suspicantur, Astrologi de pluuia tempest te,serenitate,& caeteris aeris flectionibus augurantur: unde sunt illa prognostica,

torubet aurea Phoebe edi,

mi pleua pluviam vorat improbabore. Et medici partem suae artis e Aciomith appellant, quae designis morborum sanitatisque disputat.18 In leone rugiendi, in gre runcandi, murtio uncandi,in apro frendendi,in ceruo glocitandi,m tauro mugiendi,in equo hinniendi, in ove balanda in capro mutiendi, in angue sibilandi, in auibus similiter proprii e quedam affectiones insunt, ut in paro tinniendi,in turdo trutilandi,in sturno pisitandi,in perdicem cabandi in cygno drantandi, in accipitre pipandi in miluo lippiundi in gallo cucuriendi, in pauone pupillandi,in hirundine trinsendi in coruo crociladi in ciconia glotorandi in passere pipiendi,an cucullo cuculislandi,in cicada fritiniendi, in ape bombillandi in v spertilione stridendi . .i Vt in philosophia morali virtus ex adiunctis eualitatibus declaratur,quod sit laudabilis, quod per se expetenda ex contariisque affectionibus vitium similiter,quod turpe quod per se fugiedum:in Physicis pn-mae qualitates,ut calor,frigus,humor,siccitas ad explicandas rerum naturas plurimu valent. Et Arithmetici numerorum,Geometrae magnitudinum,Astrologi orbium, oderum affectiones qualitatesque cosiderant.1 Firmissimis argumentoru singulis inquat Fabius instandum est:infirmiora congreganda sunt,quae s non prosunt,qui magna no sunt,valebuliquia multa

62쪽

sunt quae ad eiusdem rei probationem spectant. Cicero in Partitionibus, verisimilia,ait,partim singula mouet suo pondere, partim etiam si videtur esse per se exigua,

multum tamen cum sunt coaceruata,proderunt.1 Idem eodem loco,

tantum numero pugna recept is in unum contrahe,de multu grandis acerum erit.

Euid Aristoteles desubiem, O adiuncti,ySubiecti nomen ab Aristo .in Categoriis Analyticis, Topicis frequenter usurpatur, idque est et cxοκει- με'ov:sed varia tamen ratione,&ignificatione alias enim inferiora superioribus subiecta dicuntur,ut spe incies generibus: unde Aristoteli usi tum est loquendi genus,de subiecto aliquo dici: ias accidentibus subastantiae subiectae sunt:hinc illud etiam Aristoteleum,in subiecto aliquo esse:quae secunda significatio, tametsi aliqua ex parte cum hoc instituto congruit, paulo tameest angustior,quam hic locus exigat subiectum enim hoc loco non tantum substantiam,sed accidens inte dum significat, mussim longe diuersum habet . adiun- 'orum nomen nusquam est in dialecticis Aristotelis libris sed a Cicerone usurpatur. De adiunctis tamen apud Aristotele quaeda aliis appellationibus,ut accidentis mcircunstantiae in Topicis confuse significantur: quae quidem dissimilem habent rationem Accidens enim nec adiuncta omnia complectitur,nec ea sola, sed

etiam quaedam effecta,ut sedere, stare currere e de circunstantia,quae adiuncti pars est, tertio Topico locus est. Secundum hanc nominu rationem videtur Aristoteles decem Categorias instituisse, ut substantia prima subiiceretur,reliquae nouem adiungerentur sed tamen

aliud est subiectum,aliud substatia, aliud adiunctum, aliud accidens,quemadmodum ex his, quae diximus, intelligi potest:neque haec Categoriarii partitio quic-

63쪽

ci PETRI RAMI

quam omnino habet dialecticum, quia neque inuentionis,neque dispositionis generales regulas xleges tradit. Eo, DISSENTANEA, AC primum contraria.

Expositis e simplicium genere consentaneis argumetis dissentanea sequuntur,quae de eodem simul affirmari non possunt: quorum genera duo sunt,contraria repugnantia. De contrariis primum meorum partibus dicamus. 3 Contraria dissentanea sunt, quae cert conditione dissident unum

ab uno: vii num a malo, aut summum 1

duobus, ut auaritia a liberalitate Meffusione. Pluribus cotrarium nihil est , nisi forte eiu dem plura nomina, ut bestiam belluam, pecudem diuersas res existimemus 3 Contrariorum species quatuor sunt, aduersa iri-

Aduersa contraria sunt, quae plurimunasub eadem communione naturae disserunt, quibusque propositis occurrunt tanquam e regione contraria: ut homo tellua Nam,homo tabellua animalis natura cotinentur, sub qua nullae duae res aliae magis dissi Paradu dent Cicero contra Epicureos, Illud tamen arcte tenent, accurateque defendunt,

64쪽

INST. DI A L. IB. I. svoluptatem esse summum bonum quae quidem mihi vox pecudum videtur esse,non hominum.Tu cum tibi siue Deus siue mater, ut ita dicam, rerum omnium natura dederit, animum, quo nihil est praestantius, neque diuinius: sic te ipse abiicies ac prosternes ut nihil inter te,atque inter quadrupedem interesse putes Pecudem hominem aduersii Cicero opposuit voluptas pecudis bonum est: non igitur hominis Seruitus inlibertas apud Tibullum ita contraria sunt, si mihisruitii 'video, dpminam paratam et D ira mihi liberta illa paternae ale. Virgil. Nullasalus bellaeacem te poscimu omnes. ne i, Cicero ita finibus,Et quoniam haec dedu-,cuntur de corpore, quid est cur non recte, pulchritudo etiam ipsa propter se expeten, da ducatur nam si prauitatem, imminutio, nemque corporis propter se fugiendam pu- tamus,cur non etiam,ac fortasse magis pro-

, pter se,sormae dignitatem sequimur & si tur, pitudinem fugiamus in statu, motu corporis, quid est,cur pulchritudinem non sequamur PRIvANTIA.io Privantia sunt contraria habitum, habitusque priuationem significantia: ut sobrius xebrius.Martialis,

65쪽

Lib. 3. Ebr es, nee enimfaceres hae sobriis niuam. Pauper diues. Martialis, ii semper eris pauper, si pauperes Emiliane: Dantur opes nullis nune,nisi diuitib-.U Talia sunt mors&vita in Miloniana,Eius mortis sedetis vltores,cuius vitam si putetis per vos restitui posse, nolitis.

Eo, R E L A Ti Relata sunt contraria,quae se mutua naturalis affectionis relatione complectuntur: vim capiid Ciceronem datum Macceptum, Ex quo profecto intelligi debet, quanta in dato beneficio sit laus,cum in accepto lata sit gloria. Sic pater,filius,dominus,seruus quibus Martialis in Sosibianum lusit, Libro, Tamsruumsis tegenitum, blande uesterii: Cum dicis dominum Ssbiane, patrem.

Est autem animaduertendum in hoc re lationis genere non tam contrarias,quam ammicas: conluctas res esse: dum enim sic dicimus,Pater est filii dominus,ergo filius est

patris seruus,relatio eiusmodi cosensionem habet, hium tamen propria relatio est cum vero dicimus,Sum pater tuus,non igitur filius tuus, dissenso vere contraria est. Sic Tibullus,

66쪽

IN S T. D I A L. VI B. h t os exiguo pecori ur jue,lupique Libro Parcite, de magno est praeda petenda grege. Veruntamen quia nomen uno scriptorum omnium consensu ad contraria haec significanda positum est,. res nihilominus intelligitur,immutari non est necesse.

DE DIS, SENTANEIS i E simplicibus argumentis quaedam consentanea sunt, quae consentiunt cum parte quaestionis, ut si probes virtutem esse expetendam, quia sit honesta, argumentum honest ad consentit cum virtute) parte antecedete quaestionis, quia Virtus Monesta de eadem re simul auit mari possunt,ut de iustitia, liberalitate,teperantia,caeterisque virtutum generibus: Quaedam vero sint dissentanea, qua de eadem re singularii indiuidua simul affirmari non possunt. Itaque argumctum dissentaneum erit alteri parti questionis,quando sic inter se pugnabut,ut de quo alterum affirmatur, de eo alterum negetur:ut si licere velis hunc Ethiciem non esse album,quod sit niger,argumentum niger dissentaneum est albo parti alteri quaestionis: quoniam igitur niger de hoc AEthiope affirmatur, de eodem a bus,negetur Oportet. x Diuisio dissentaneorum in duas species, de quibus ex ordine dicetur. Definitio contrariorum est, quae in Aristotelis Categoriis ivvix bcspa in Topicis Ciceronis contraria appellantur. Exempla iunt ad illustradam contrariorum desinitionem,

Partitio contrariorum hic eadem est,quae in Categoriis Aristotelis, Topicis Ciceronis in quatuor

genera. e. i.

67쪽

ι PETRI RAMI

Aristoteles 2 1vetia vocat, Cicero aduersa, quae sub eodem genere comprehensi plurimu assidentine cinterest an sint in eodem proximo genere, ut homo rebestia in animali,an in remoto talonge petito,ut liberalitas Lauaritia in genere habitus Atque etiam fieri potest,ut species aliq aliis aliquantulo plus distent,ut in vitiis auaritia plus distat aliberalitate, quam effusio ectimor a fortitudine,quam audacia Aduersoru duo sunt genera,vt ait Aristoteles,unum eorum quae aliquid intermedium habent,ut candor de nigror: nam inter eos fuscus,caeruleus,glaucus,purpureus, multi alii colores interiecti sunt: alterum eorum qua nihil habent in is termediis,ut sanitast morbus, si credamus Aristoteli. In illo genere ex affirmatione unius negatio alterius concluditur,non contra,vi albu est,non igitur nigrum: in hoc ex affirmatione negatio, vicissimque ex negatione affirmatio cocluditur,ut sanus est,no igitur aeger. Itelaque aeger est, non igitur sanus. Porro aduersa dii-pliciter tractatur,alias aperta negatione,ut sapiens est, non igitur stultus: quo modo disputat Martialis, Morio dictus erat,viginti millibis emi: Redde mihi nummos, Cargilianesapit. Et Cicero lib. s. de Finibus probat nullum animal

se odisse, quia seipsum diligat, Siquidem, inquit, quomodo potest intelligi, aut cogitari esse aliud animal,

quod i oderit res enim concurrent contrariae: na cum

appetitus ille animi ad se aliquid trahere coepit eosulto quod sibi obsit, quia sit sibi inimicus,cum id sua causa faciat, hoderit simul, diliget quod fieri no potest: necesse est quide, si quis sibi inimicus est, eum quae bona sunt, mala putare:bona contra,que mala: hquae adpetenda fugere, quae fugienda appetere: quae sine dabio vitae sunt euersio. Alias aduersa aduersis geminata reddiatur,vt,Virtus est per se expetenda,vitium igitur est per se fugiendum:in quo genere aduersum tanquam pro negatione aduersi

68쪽

i Net T. DI A L. VIAE. I.

Fon tur, quasi diceretur, Vitium igitur no est expetendum. Cicero Tusculana, Quid cum fatentur satis magnam vim esse in vitiis ad miseram vitam,ndrine fatendum est eandem vim in virtute esse ad beatam vitam pContraria enim contrariorum sunt consequentia. Probat voluptatem summum reproprium bonum hominis non esse, quod sit pecudis bonum. 8 Tibullus queritur se non esse liberum argumentum libero dissentaneum est,quod ita concluditur, Se uus sum,non igitur liber. Drances hortatur Turnum ad faciedam pacem

cum Troianis, dis miseros toties in apertapericula ciues Aroii,spo Latio aput horum ci causa malorum.

Nulla fata belloearem te poscimus omites me simulpacis solum inuiolabilepignus: Dissentanea sunt,Bellum est nobis perniciosum,pa igitur expetenda.1 Haec ab Aristotele, ehetiicli, id est priuantia dicuntur a priuatione parte altera oppositionis, cui opponitur , id est abitus cineruntque ab aduersis, quia non sunt in eodem genere,ut nox Maes,tenebrae relux Privatio enim quae nihil est,in nullo genere inesse potest: quan uis priuatio intelligatur pernegationem habitus, ut caecus non videns, aliud tamen est priuatio, aliud negatio. Haec enim significat quicquid non est in re asArmata illa tantum quod in re non in- est,sed natura inesse potest. Itaque negatio latius patet, quam priuatio: solum enim animal sensibile potest dici caecum, at non solum animal est non vides, sed domus, vestis,lectus,aurum,argentum, halia infinita. ii Martialis iocatur in Cerdonem in ludis faciendis res suas stulte consumentem: argumentum est a priuantibus: Sobrius istos ludos non faceres ebrius igitur

facis ebrius enim significat habitum quendam: sobrius habitus eius priuationem,quasi sine ebrio.

69쪽

; PETRI RAMI

i Paupero diues priuantia sunt,qui pauper est, qui non habet diuitias,diues,qui habet. Vnde iocus est Martialis,Soli diuites ditescut .non igitur pauperes. Sic

Ouidius pruno Fastorunt, Iupretio pretium nus. 3,da census honores, Census amicitiaspauper ubique iacet. Honorantur soli diuites: non igitur pauperes. is Mors est priuatio, uae in ea re, quae vitae capax sit:vita est habitus quida viventis. Si postetis vitam Clodio restituere noletis: non debetis igitur mortem eiu sulcisci. - , Haec ab Aristotele in Categoriis Tot Ges et dicuntur a Cicerone in Topicis,quq cum alio conferuns tur alias etiam relata,contraria que se mutua relatione

complectuntur: atque haec posterior pars definitioni additur, non ad significandam dissensionem relatoruni interse,sed ad monstrandam eorum differentiam a reliquis contrariis, quae non habent eiusmodi vim relationis: quae quidem interdum geniti uis casibus exprimitur,ut duplum simpli duplum , dominus serui dominus, pater filii pater: interdum etiam aliis casibus,ut maius minore maius quinetiam in verbis inest quaedam relatio Cicero in Oratore perfecto No igitur pericu- Ium est, ne quis putet in magna arte Chonesta turpe esse docere alios id,quod ipsis fuerit honestissimum discere:docere , discere verba sunt inter se mutua relatione affecta. . . ris Hoc exemplum non est de relatis dissentaneis, sed consentaneis: Vargumentum a minori ad maius: Laudatur qui beneficiti accepit,quato magis qui dedit3i Magnum taparuum relata sunt,&ex affirmatione unius negatio alterius concluditur: De magno

grege lupis praedandum est,non igitur de paruo.

70쪽

INST. DIAL LIB. I. T CONTRADICE TIA, ac prim tina in verbo. Contradicentia sunt contraria, quorum

alterum ait, alterum negat idem 5 adque in verbo, aut in enuntiatione verba enim sola sepe affirmantur, negantur: ut honestum non honestum lonum non bonum artificiosum minime artificiosum et quibus verbis ita negatis alio quodam modo saepe, tutur, quam per contradictionem:vt apud Cicero, nem, Et quidem honestis similia sunt quae ratii damnon honesta,&bonis non bona,&arti es, ficiosis minime artificiosa. Pugna autem haec etsi non est enuntiationis, in enuntiatione tamen sola potest intelligi sicut metaphora, quan uis in verbo singulari est,extra complexum orationis tamen non intelligitur: op ponantur igitur cilla in enuntiatione , quo facilius contradictio cernatur,

irtus en bona, tis,si non bona.

Dialectica est artificias , Dialectica est minime artifica.