장음표시 사용
161쪽
dispositio habenda est. Et interrogaui eos de Iu Adaeis, qui remanserant, upererant de captiuitate, o Ieru lem. Mirandum sane quare de ijs tant lim interroget, qui reliqui fuerant Hierosolymis, siquidem fere totus populus translatus fuit Babylonem quare non item Q ijs, qui postliminio reuersi Hierosolymam uerant sub Cyro Persarum Regeri de ij item, qui reuersi fuerant cum Esdra anno septimo Artaxerxisse Et quidem si ut sonant verba
accipiantur, dissicilem sane habet proposita dubitatio solutionem. Verum Hugo Cardinalis aliter verba interpretatur: uq remanserant, inquit, id est de duabus tribubus, quae a Babylone in Hi rusalem redierant Pari quoque ratione Dionysius Carthusianus: fi pererant de captiuitaIe, inquit, id est, qui adhuc vixerunt,&in Iudaea morabantur, reuersi ex Babylonica captiuitate, seu nati ex illis reuersis. Haec illi. Quibus eum sensum significare voluisse videntur, quod de ij potistinatura interrogauerit, qui e Babylone reuersi fuerant Hierosolymam haud secus quam si captiuitatis nomine,non captiuitatem ipsam, sed captiuus significasse intelligant ri sensus sit interrogauit eos de captiuis,qui olim fuerant Babylonem abducti, postmodum vero Hierosolymam reducti, ibi manebant. Quod si attente perpendatur captiuitatis Hebraicae vocis notio istis, non hic tantumna Odo, vertim alij quoque difficiles sacrae Scripturae loci mirifice illustrantur. Etenim vox Idis abi, captiuitatem, abductionem e proprio loco significat. Sic in Numeri. Cum audisset Chananaeus Rex Arad,
qui habitabat ad Meridiem, venisse scilicet Israel
per exploratorum iam , pugnauit contra idum, ct icior exisens duxit ex eo praedam Hebraiceiata ama 'a varisi mimmenia labi, captiuam ciuxit exuam ducere eo captiuitatem, ubi , E labi, pro praeda sumitur, captim N ς' - pro captiuis. Eadem lue onan in phrasis usi
NUM DE Iudaeis interroget de captiuitate reuersis, an vero de ijs, qui non a-bIerunt in captiuita
tatis nomine captiuos intelligit aepe sacra Scriptura.
tu Iosephus . Quibus, inquit, male se habere dicentibiis,
Quod eius moenia diruta essent, e circum vicinae gentes multa mala Iudaeis inferrent, dies, inoctuque agros excursionibus ac rapinis populantes, multos ex ea regione, atque adeo
ex urbe ipsa captiuos abducentes, ita ut pallia per vias repertiarentur cadauera . Haec ille
Cumque uisem verba huiusmodi, di, is eui.
Sedere maximi moeroris, quasi consternati animi symbolum quoddam est, ut supra notauimus, atque etiam diuturnam fletus durationem indicat, qualem verba continent sequentia; luxi roris &ψis diebus multis, ieiunabam, is orabam. Fidus ora ii contarna
tionis comesae mmum, quodque eidem unpetran bolum. di vim praestat cum e contra ieiunium ab Oratio Sup. lib. Nehem i
ne subleuetur hisque quasi duabus alis commisse vis c.
IEIUNII de orationis societas,irium. IIV. i. Aia I intelligen
patur in libro Paralipomenon Ueneruntque Idumaei, se percusserunt multos ex Iuda, ct ceperunt praedam magnam, captiuam duxerunt captiuitatem vertit Pagninus. Et hinc facile patebit cus Psalmi a Paulo citatus: Propter quod dicit: eudens in altum, captiuam duxit captiuitatem: Hebraice is et 'Ita abit sebi ; quarum prior vox ex aequo deduci posse videtur a radice natasabast, quae captiuum ducere, seu abducere significat, a voce Irita sub quae reducere, redire facere significat. Quare captiuam ducere captiuitatem idonest, ac si diceret, in suam reuocans potestatem eos, qui durae seruitutis vinculis ligati tenebantur, secum eos reduxit in patriam libertatem. Sic in alio psalmo: In conuertendo Tominus captiuitatem Sion, id est, illos, qui reuersi sunt de captiui- b. David a te in Sion, inquit Rabbi David, I. Abraham. in comment iuxta quam interpretationem intelligendus est in kθ Nelhemias contribules suos interrogasse de Iudaeis, qui remanserant, ibi a vobis relicti sunt, ex ijs, qui captiui abducti a Nabuchodonosore fuerant,d habita facultate a Cyro Dario in patr1am redierant Et dixerunt mihi, qui remans runt, or relicti a nobis funt de captiuitate, de captiuis, ibi inprouincia inaflictione magna, in magno malo conuertit Pagninus vim vocis raghat, quam supra fuit iis explicauimus, exprimere Olens, quam aptissime vulgatus conuertit, in a iaction: magna sunto in opprobrio; ct murus Ieru-
forem dissipatus est, is portae eius combus et funt igni. Horum verborum paraphrastem egisse vido, Esul
ratio, ac patriae pietas adeo Nehemiam evexit,
ut in conspectu summi Dei , terrenique Regis,
instaurationem patriae, libertatem fiatribus, sibi vir vero principatum gentisque suae uniuersae imperium obtinuerit, qualia sequentibus pro funtur. Huius autem vigilia honesaris, pluiquam omnium diuitiarum amor aut sollicitudo continua , carnes tabe fecerat, ita ut merito propterea div rit Meram quas lauti idus antefaci m eius: On , g, sthautem unius die1, aut horae sollicitudo animum henditur Io Nehemiae torsit, ut falso contra sacrae Scripturae ephus, quauctoritatem Iosephus comminiscitur. Nam postquam contribulium nuncium audisse Nehemiam commemorasset ante portam ciuitatis Susam, sub .dit Cunctante ver illo apud portam, Gob hoc lamen. tante , accedens quidam nunclauit ei, Regem iam accubitum ire. Ille confestim ita ut erat, non abluta facie ad ministerijsui functione in properat. Haec ille cir contra ipsemet Nehemias testetur luxisse se diebus multis. Quorum numerum diserte colligit Venerabilis Beda, dum illa verba interpretatur, in mense Ni Bed superfan. Nisan, inquit, est primus mensis secundum Vel m. Hebraeos, in quo semper agere Pascha solebant, quem nos Aprilem dicimus. Quod ergo supra dixit, quia luxerit, ieiunaverit, atque adorauerit diebus multis, patet profecto; quia per quattuor menses continuos, nonum videlicet decimum 1, undecimum, duodecimum huic sacratissimae
deuotioni operam dabat, tempus exspectans inportunum, in quo suum posset desideri una Regi intimare. Haec ille . Quod ergo opportunum Cmpus ille exspectabat, Deus ipse illi contulit immutatus enim color , vultusque subtristis altam mentis cogitationem indicabant Mixitque mihi Rex: quare ultus tuus tri is es,cὰm te aegrotum non videam non es hoc frusra, sed malum nescio quod in corde tuo est. Septuaginta: Quare facies tua mala, non es infirmus non est hoc nisi malum cordis . agninus vero multo magis Hebraicam phrasim imitari voluit, sua versio quamuis a nostra abhorreat. Quare, inquit, facies tuae malae,&tu non tu aeger, non hoc nisi malum cordis. Cuius quidem loci sensus vel illi patebit maxime, qui tradita a nobis supra de voce 'agh in memoriam reuocauerit ea enim semel, iterum, tertio hac oratione repetitur. Quocirca quem corporis aegritudine minime laborare cognoscit, animi sollicitudine aegrotare suspicatur Rex Vbi miseros lubet eos compellare Principes, quo que vita ipsa, omnibus animantibus comi ni libere frui suspicio simit; miserrimos omnino aulicos, quorum vita, salus, atque libertas vanis Principum suspicionibus subditur; tubus ne animis quidem suis ut libere licet aliquando nam vix aliena
subit mentem cogitatio, quin suspicio prope abest stitit. abi jS,
quos suspciones torquent, mi se riores serui, qui sua.
162쪽
PARS DT URBE LIB. III. CAP. IIII.
ORRTIO efiicax breuit fit ab eo, qui
diut. iis orationi, ac ieis iunio operam dedit.
carthus hic. Ioseph. l. b. II. antiq. cap. s.ct ijs, quibus se totos antino,& corpore misere
Et timui valde ac nimis, ne in suspicionem veniret Rex machinati a me facinoris . Et meu Reli: ex in aeternum visis consueta olim fieri Regibus salutati, ouare non moereat vultuί meus P Repetit interrogationem Regis, ut ecae quo respondeat. Cur non fiat mala, vertunt Septuaginta, facies mea δε pari ratione Hebraei propter vocem D agi, quia ciuitas domus sepulcrorum patris mei deferta es se portae eius conμbusae sunt igni. Domus sepulcrorum, phrasis est
deducta ex amplissima significatione vocis reia belli, qua domum significant Hebraei,& uniuersiin quamcumque rem aliam continentem elegantique phrasi usurpatur haec vox ad significandum sepulcrinia Sic Iob: Scio quia morti trades me, ibi consituta es domus omni titienti Chaldaeus, domus sepulcri conuertit. Et in Ecclesiaste: un-niam ibit, inquis, homo in domum aeternitati uae. Phrassim hanc interpretatus est a tablus Homo enim vadit ad domum suam perpetuam, Hebraice saeculi sui hoc est, pergit homo ad sepulcrum, in quo diuti is habitabit usque ad iudicium uniuersale qua ratione sepulcrum domus, habitatio morientium dicitur domus vero, quibus viventes degunt, potitis tabernacula, in quibus modicum
tempus manent viatores sepulcrorum patris mei.
Singularis numeri genitivus plurali adiunctus phrasim imitatur Hebraicam, quae saepe partitio nem significat, sicut in Ecclesiaste Musae morientes perdunt suavitatem Unguenti. Ex Hebraeo sic conuertit Fors eius: Muscae mortis foetere facit,& exhalare facit unguentum pigmentari j, id est, quaelibet musca mortua perdit. Sic in praesenti loco, ciuitas, in qua est sepulcrum patris mei, civi mei, ataui mei, si1c singulorum
maiorum meorum .Pietate non tantiam patriae, sed parentum, quos etiam defunctos honorare, ac meminisse decet, se commotum fatetur Nehemias,
ideoque moestitia affici, angique vehementer. Et ait ibi Rex pro qua reposulas e Hebraice
per quo hoc tu quaerens Θ Verbum autem di palachas quaerere significat magis conatu, affectu, sollicitudine, quam verbis, aut aliquo exterioriaciti, licet Ioc etiam importet, ut in libris Regum uaesiuit Dominus bi virum iuxta cor suum. Et in Prouerbi js: Si quae eris .im, sapientium inquam, quaWpecuniam. Interrogatio ergo
Regis latissime patet quid te istuc tam sollicitum habetis angit, quid expetis, aut a me petis, quod solatio, ac voluptati tibi sit futurum
Et oraui Deum caeli, oratione interna, ac breui, inquit Dionysius, ut dirigeret me in petendo, Re gemque inclinaret ad conseiatiendum. Quae verba eadem fere ratione intellexisse videtur Iosephus sic scribens. Tum ille Deum prius precatus , ut suadae gratiam prius verbis suis adderet, c. Quocirca intelligant omnes, qui se ab orationis exercitatione subtrahunt, quasi per tempus non sibi liceat Orare, quam breui temporis spacto Moratio fieri,&exaudiri possi siquidem inter Regis interroga tionem,' serui responsum efficacissinia ad Deum interressit oratio, qua supplicem libellum Regidandum, prius caelesti Regum Regi porrexit, ab eo signat una , concesta inquam, quod petebatur, recepit, ac tandem terreno opere complendum, quod Deus concesserat, praestitit. luit nian verum est, hanc breuem,4 voti compotem Torn. 3. Apparatus.
orationem non facile fieri ab alio, quam ab eo, qui orationi semper asii retus iam pridem orationi ieiunium adiunxerat. Huius autem ficinae spei, quae oratione concipitur, auxilijs fetus magis quam Regij promistis, petitionem suana aggreditur, acceptis, inquit Hugo Cardinalis, indici j a Rege a ges uia. ad libere dandum, quod postularem super ebe. Et dixi ad Regem υidetur Regi bonum, placet eruus tuus mendos enim est lectio, quam interpretatur Dionysius, seruis tuis, inquit, consilia Dionysiu toribus tuis tibi adstantibus, de quorum consilio Carib. omnia agis iuxta morem Regum Persarum atque Medorum Reij cienda ergo eiusmodi lectio, utpote Hebraeis, Graecis, Latinisque codicibus dissona, atque adeo interpretatio ipsa ipsi historiae mini
me consentanea nam vix petitionem audisse Rex, quin eam concessisse dicitur nullum ut consultationis tempus intercedere potuisse videatur. Et si placet, ergo legendum feruus tuus ante faciem tu.am. Septuaginta interpretes phrassi Hebraeam ad verbum reddiderunt: Si super Regem bonum,&s bonus erit puer tuus in conspectu tuo. Pagni nus vero, si super Regem bonum, si bene erit seruus tuus ad facies tuas. Vox autem 'itob, quae in bonum conuertitur,d tam ipsi rei, quae petitur, quam petenti tribruitur, bonum saepe si BD NI Mgnificat, &frequenter id, quod pulcrum est, tu propularo,cundunt, gratum, amabile, voluptuosum; sicut in SN ''
Numeris Balaam ait: sita ulta a Mutobu, bona, Num .eta.
iucunda, tam billa, tabernacula tua Ia ob Et in . .
Canticis Pulcriora funt bera tua vino ait obii cos boni sunt, pulcriores, iucula diores, suauiores sunt . io . amores tui vino, hoc est, prae vino. Dilas igitur eius, quod petebat, impetrandi ra 'GITIO-tiones assignare videtur, ipsius nempere quam hi '' postulabat tum iustitiam, tum bonitatem , quam examinari cupit a Rege, probari praeterea Re peritionis globsculos ponit, se illi permultos annos fideli φῆ δ' te inseruisse, eorumque omnium benefactorum merita, Onanemque prome litam sibi a Rege gratiam in hancinam rem impendi. Atque his quidem duabus rationibus quasi fundamentis nixa D petitio gratiam promeretri donum quorum altero, nedum utroque deficiente, repulsam saepe, nonnumquam vero etiam indignationem petitio meretur. Defecit in horum altero petitio filiorum Zebedaei, qui quamuis se gratos Regi saeculorum IESU Christo multis nominibus putarent, non DEFUIT
tamen perpenderunt, an bonum foret, an gratum aeuuitast
Regi, quod ipsorum nomine mater petebat a Chri '
sto ii ut sedeant hi duo iii mei, Unus ad dem e iE: teram tuam se unus adflnisram in Regno tuo Mutth. ro. quapropter&rephil sim &reprehensionem est a I. runt a Domino nescitis, inquit, quid petatis. Qua in re non minitis meo iudicio peccauit Ado
fabaeam matrem Regi ipsi gratissimam, rem alio petitio Ad qui turpem&inhone Ham postulauit. Detur Abia δο
fag Sunamitis Adonia fratri tuo uxor. Quare non I ' '
repulsam, aut reprehensionem soli im, sed veheta 'mentem etiam Regis indignationem subi j t. Iura tiit enim Rex Salomon per Dominum dicens. Haec faciat mihi Deus, ct haec addat, quia contra animam suam locutus es Adonias erbum hoc. Haec autem omnia incommoda praecauit Nehemias identissime, dicens si videtur Regi bonum, si placet feruus tuus antefaciem tuam, ut mittas me in Iudaeam ad ciuitatem sepulcri patris mei eadem verba legis in Hebraeo, quae supra inter pretati sumus is aediscabo eam. Dixitque
163쪽
Dixitque ibi Rex, ct Regina , quae sedebat
iuxta eum Morem antiquum obserua, quo ad mensam accubabant viri. Sic enim e Iosepho paulo superitis vidimus , accedentem quendam nunciasse Nehemiae, Regem iam accubitum ire, nempe ad mensari feminae vero sedebant, ut hoc loco de Regina dicitur Eum autem morem pluribus persequutus est Pradus, quibus modo si persedendum censui, aliam Deo ante occassionem, quae eiusmodi disputationi desunt, adius gemus. Usque ad quod tempus erit iter tuum, quando reuerterii Et placuit ante vultum Regis, O miser me, is constitui ei tempus, certum, super addunt Hebraea. Quod autem id fuerit minime expressit, veriun ex iis, quae alibi tradit, coni j ci posse videtur, duodecim annorum tempus constitutum ab eo fuisse. Ait enim: A die autem illa, qua praeceperat ex mihi, ut essem dux in terra Iuda, ab anno vigesimo, usque ad annum trigesimum fecundum Artaxerxis Regis per annos tuodecim ego, fratres mei annonam, quae ducibus debebatur, non comedimus. Atque iterum. In omnibus autem his, inquit, nonfui in Ierusalem, quia anno trigesimo secundo Artaxerxis Regis ablonis' eni ad Regem . Vertim de potestate Nehemiae a Rege facta instaurandae urbis, quoniam Iongiorem exigit thactationem, eam in proYimum caput integram reiiciamus.
redeundi in patriam, eam que in taurandi. VII.
nis Euphrates duo celeberrima sunt fiumi
uolum praebuerat Nehemiae Artaxerxes Persarum Rex, ei jue in patriam redeundi potestatem facturum sese pollicitus fuerat, Ocyus propheta supplici petitione Regi pates ci quae tam arduae difflat lique obeundae prouinciae peropportuna necessariaque fore existimabat. Et dixi inquit, Regi. Si Regi videtur bonum Aptum profecto petitionis exordium , nempe cuius admirabilem vim in captanda Regis beneuo Elentia expertus iam fuerat epistolas det mihi adduces regionis transflumen. Ad subregulos transflumen legunt Septuaginta, is traducant me, δε- nec veniam in Iudaeam. Cum inter Chaldaeorum regionem, Iudaeam duo intercede erat celeberrima flumina, Euphrates,4 Iordanis, quorum illud Chaldaeam, hoc Israeliticam terram alluebat, Babylone discessurus, ut in Iudaeam tenderet, prio iis quidem fluminis meminit, ultra quod , nempe inter utrumque fluuium sita erat Mesopotamia, ad cuius principes litteras petit, ut ipsum in Iudaeam traducant. Neque enim
quidquam plerumque prodest principum gratiam
obtinere, quibus ministrorum vel inuidia, vel malitia ea uti fruique non licet. Quapropter Curiae
assilietus Neheinias, eius damna vitare cupit, ct a atque horum omnium principum virorum audaciam Regiis litteris cohiberi. Quoniam autem 1 impedimenta submouere satis non est, si opportuna quoque praesidia praesto non sint, ideo ubdit. Et epistolam dent mihi scribae, nomine Regis subscriptam ad Asaph custodem saltus Regis Se plua inta, i lis Uri Acm p φύλαι , -- , δύ-
radis hos esti to basili, epistolam ad Asaph custodem paradisi, qui est Regi.
Paradisi Hebraice an a pardes 3 quam O cena redundantem , ex ij quas quadrata Vocant Hebraei, propterea dicunt, quod chm On ne Silere voces, quas habet lingua eorum, tribus tantii radicalibus componantur litteris, aliquae una littera redundant, ac propterea vocantur qua
dratae, hoc est, quattuor litterarum, qualis naec est eamque fere omnes interpretantur Hebraei, quasi hortum significet pomerium, domesticum, hortum consitum arbori sus fructus hoc est, fructiferis interpretatur R. Chinachi. Hinc, inqtiit R. Elias, gentes hortum Edem paradisum appet larunt . Graeci vero vocem ipsam Hebraicam pardes more suo in Melentes, parari sisterunt. Vertim non parum ingerit difficultatis Hebraeorum interpretatio, si huic textui applicetur esset enim miratis apta petitio ligna ex paraci isto, seu pomerio petere ad contignandas domos, turreS; quoniam frequenter pomiserae arbores his sibus minias sunt aptae, neque libenter abscinduntur quod a prouida natura factum, conservandis frugiferis arboribus quam aptissime putarii a Quapropter multo magis ad rem vocem illam intellexiit e,&interpretatum fuisse vulgatum dixerim : quandoquidem non custodem horti, aut pa
radisi, sed custodem filius Regis scripsit . Tametsi
nec me lateat ratio illa, quae Hebraeos interpretes impellere in eam sententiam potuit, ut crederent , voce pardes hortum seu pomerium significari . quoniam , inquit Ecclesiastes, hortosv parde sim, paradisos, ct pomeria, aptissime conuertit vulgatus, o consui ea cuncti gene ris arboribus . Quapropter hortum significare eam vocem, seu pomerium, sentiendum censeo,& multo latius patere, nec leui coniectura, sed ipsam et vocis origine. Si enim Hebraeorum more treSprimae litterae radicales examinentur, O para diuidere, ac separare significat, licebit ergo vocem hanc, diuisum , seu separatum conuerter .
Quoniam vero horti frugiferis arboribus consiti maxime solent ab alienorum consortio separari, tum saepe moenibus, tum etiam custodibus, canibus, est ijs propterea frequenter usurpatur ad significandum eiusmodi hortum non tamen prompterea negandum est, hac voce significari polle saltum, si haud secus, quam hortus, quem Graeci vocant paradisum, custoditus sit Teptus. Cuius quidem vocis vim insinuare voluit sponsus in Canticis, ciun sponsiim suam horto concluso semel atque iterum contulit. Non ideo tamen, quod ab aliorum consortio diuisus, aut separat a Shic hortus sit, minus domino alijsque in nibus utilis censendus est proptereaque in eadem persistens simili tua in subdit . missiones tuae paradisus malorum punicorum, cum pomorum fructibus Curi , cum Nardo, c. hoc est , sicut paradisus , quamuis conclusus in septus, suauissimos ti ri
apta quo eae magis conseruentur.
fructu, alij, quoque pro dei .
164쪽
PAR M. DE URBE LIBER III. CAP. V.
Contignatio colligata necessario fit, sed mul
to magis Sa lomonica. Pugn. n. In
dictionarioli mos ex se tamen odores fundit, dulcissimosfiuctus saluberrima ponia, ac longe prospicientibus iucundissimum praebet spectaculum; sic sponsa, tota sponso suo dedita, iucundissima a
men exhibet intuentium oculis exempla virtutum, uauissimos boni nominis odores spirat, caritatis porro, humilitatis, patientiae, virtutum denique omnium mira edit in omnes documenta. Quae clim ita sint, iuxta vulgatam nostram, Asaphum custodem fuisse filius intelligemus, pardesdicti, quod septus, saltem lege iustodibus foret, ne ligna in eo ab aliquo caederentur quod manifeste indicant Hebraea, quae ad verbum sic conuertit Pagninus: ad Asaph custodem paradisi, quod Regi; Graeca, quae innutant ad semitatum eum locum Regi fuisse . Hispani vocamus Solo, quasi septum locum, qui quamuis moenibus non sit septus, quoniam ingentem siluam continet lege tamen septus est, qua omnibus interdi citur ligna ibi caedere. Quis autem fuerit hic saltus, cuius ligna sibi dari petit Nehemias, clim scriptura non explicet, nemo est, qui definiat verum si coniecturis uti licet, tim ex Libano ligna Omnia, omnisque materia, quae templo aedificando Regiisque tum auidis, tum Salomonis contignandis necessaria fuit, missa fuerit Hierosolymam ab Hiramo Tyriorum Rege neque aliun 'de asportata fuisse ligna legamus illa excipio, quae attulit Regina Saba ex eodem saltu delata ligna, facile nobis persuadebimus praesertim si in mentem venerit, quod a Iosepho ex Phoenicum annalibus memoriae proditum est , Nabuchodonosorem septimo Imperi sui anno Tyrum occupasseri Cyrum autem Persam Nabuchodonosoris Imperium adeptum fuisse . Nos autem supra ostendimus, ArtaXerxem Cyri successorem, eius Imperio potitum. Qua de causa mirum non est, si ab ArtaXerxe petat Nehemias caedendi ligna potestatem, quam a Tyriorum Regibus petierant maiores sui. Quare autem diceretur is saltus Regis , haud difficilis erit ex ijs, quae diximus, coniectura 1 nam ctim ibi est et pretiosissima totius Palaestinae materia, non mirum est, si lucri causa Re sibi reseruaret potestatem ligna caedendi, quam pos modum non sine magno pretio diuenderet totique negocio peragendo praestetum datum Asa phum, qui a principali muneris sui parte custos saltus dicebatur. t tegere possim, Hebraiceis p
Iaclia roth, ad contignandum. Vox enim p chara,
a qua deducitur,&contignare significat, occurrere, seu contingere. Ab hac autem significatione illa prior videtur deducta, quia, qui ii
gnis, aut trabibus tabulata coniungit, aut tecta, facit, illa sibi mutuo occurrant, inuicem coδ-ptentur, seu coagmententur. Et quamuis haec vera sint de qualibet contignatione, in qua ne
cesse est transtra impositis apte asseribus ita sibi
mutuo omnia coaptari, ut aequalem solidianaque habitatoribus, imbribusve defluentibus solum e X-hibeant tamen in ijs fabricis, quae Saloinonicamialiquo modo structuram imitabantur, multo a gis haec vera apparent 'uoniam trabes, retium, palmas imitantium instar compactae, ita singi lae singulis iungebantur, ut sibi mutuo omnes Occurrere viderentur quod pluribus alias doce-
Vt tegere possim portas turris domus. Hunc locum ita intellexisse videtur agninus, ut re deret Hieronymum ita legisse ut tegere possim Tom. 3. Apparatu S. A porticum templi; non immerito, tu sola templi porticus, quae ante faciem , an oti istebatur ad orientem, in centenos vicenos cubitos erecta,
turris forma II Omnino referret, que I ii id modum mipsis huius Apparatus figuris videre est. Et v. m-uis ipsa verba tam Latina, quam Hebrae ab hac interpretatione minime abhorreant, abhorrere tamen ab ea nonnihil videtur ipsa sacra historia . Nam in libro Esdrae de instaurato templo haec legimus: Et completi runt domtim ei stam, que ad diem tertium mensis Adar, qui es annus se tus Regni Dari Regis. Domus autem nulla ratio ne completa intelligi potest, nisi completa quo que esset porticus, prima pars ipsius domus. Clim igitur ab anno sexto Darii, usque ad vigesimum
ArtaxerYis septuaginta computent turanni, qua ratione operienda, vel contignanda dicetur a Nehemia turris, aut porticus templi quae ante an
nos septuaginta absoluta ac proinde operta fuerat a Zorobabeles Quapropter ipsam Hebraicam lectionem contulendam censui, ut quid nomine turris domus intelleY erit vulgatus, facile possit cognosci. Et quidem in Hebraeo sic habetur.
asser abbait, ad contignan iam portas munitionis quae domui. Omnis autem huius orationis difficultas in interpretatione consistit peregrinae illius vocis 'tan habira, quam paulo superius intem pretabamur, clim de Susis castro loqueremur Et quidem, clim ibidem ea voce castrum, tuta im, aut munitionem probauerimus significari, tacitis erit loci interpretati ei, qui domum Domini, hoc est, templum ipsum attenti iis in descriptioni bus nostris considerauerit namque circa turrim illam, quam dixi vocari vestibulum templi, tres porticus praecelsae visuntur, atri interioris, exteriori S, atque gentilium quarum una quieque quasi pro muro ac munimento crat ipsi templo Apertis autem in cuiusque porticus medio portis, desuper celsae turres erigebantur , quas
qui diligenti iis consideraue η, facile intellicet;
eas porticus merito mi init .; irem, castrum, seu tu
D res δomus dici. Earu n g rur perficiendari in potestatem sibi fieri rogat nam clim ad contign2tionem venitur , reliqua absoluta iam fuisse
Atque huic interpretationi concordat Iosephus, hanc Nehemiae petitionem alijs verbis, hoe ipsum significantibus referens . Sed oro, in
quit, hanc nain gratiam mihi concedes, permitte mihi, ut profectus illo, muros eius exstruam a quod deest ad fabricam
templi suppleam. Et iterunt, conuocata concione Hierosolymis , ut mihi permitteret , inquit illis , moenia
nostra rellituere, Sesquod ii perest ad absoluendum tena plum
perficere. Et merito fiane haec duo potissim uia peteret, quae impedita iam olim a Regibus fuerant; quod timerent, ne quid noui molirentur Hebraei, huiusimodi ciuitatis munitionibus confisi . Hanc quoque nostram interpretationem confirmare videntur, qui 1ic locurn ediderunt, ut det
mihi ligna pro ignis ad portas palatij, quod est
iuxta templum licet hi non intelligentes, quomodo templi porticus, munitiones, seu aridi cerrentur, ad Regiam Salomonis transferre videan tu orationem. Et mures ciuitatis, subaudi tegere vel contignare possim duo enim contionanda erant in muro tam urbis , quam templi, turres,d portae. Quod ad portas attinet, nullus credat , portas urbis aut templi in simplici muro apertas erant enim uno atque alter
TVRRIS domus non potest hic intelligi vestibulam templi
urbis , ac templi coa- tignandae
165쪽
munitae; side super concamerationes habebant, atque cenacula. Cuius rei manifestum dabit xemplum historia Regum, ubi sedenti David inter duas portas ciuitatis, nunclauit Achimaa momtem dilecti fili Absalon. Contristatus itaque Rex, inquit, asendit in cenaculumportae, or uit Pari quoque ratione portis templi super exstructa fuisse cenacula, infensius latius ostendemus, cum se bricam templi pertracitabimus. Insuper murorum turribus tecta exstrui solita, ac cenacula, vel ex hoc Iosepiij intelligi potest : Pol altitud mem vero turris solidam .iginti cubitis elatam cellae desuper , conclauia praesumptuosa liceter Graeco conuertere .cenacula, c. Et domum, quam ingre u fuero, hoc est, quam mihi des egerim habitandam. Et dedit
mihi ex epistolas, quas petieram , iuxta manum Dei mei bonam mecum. Huius loci sensus id exi gere videtur, ut varias Hebraicae vocis ita manus acceptiones longa oratione persequamur, iuxta quas is ultiplex, periucunda loci sententia eruitur vertim quo mam eam dictionem sis pertiis a me tractata mihi isse memini; ideo hic pauca tanti in subiiciam, quae magis ad rem n stham tacere iudicaui. Duo potist uariu i manu significantur. vires ac potentia, consilium, quo aliquem deducimus Vt ruta tu enim manu potissimum praestari 1Oiei manu enim brtissimus quisque vires exerit, hostem tenet, ac conterit manu quoque a caecum quis ducit . Prioris acceptionis exempla reperies pastum in sacris . Primum in psalmo attestante David: A fortitudine manus tuae ego defeci quasi diceret quotiescumque potentiam
manu tuae contra me exeris, non sum amplius resistendo, mox deficio, deliquium patior, sae ne in nihilum redigor, potenti situlam metuen manus tuae percussionem . Vertim in bonum accipitur diuinae manus potentia in libro Paralipomcnon. Tuae diuitiae oritia es gloria, tu dominaris omnium in manu Da virtus 9 potentia, in manu tua a ritudo, ct imperium omnium Consilium autem significat ea vox in libris Regum, ubi interrogat nulierem Thecu 1tidem David: Numquid manus Ioab tectim es in omnibus sis hoc est, numquid adhibuit manum consili sui Ioab, ut duceret te in hi S, praeciperetque ut singula haec o dine praestare. Respondit mulier, ait; persa lutem animae tuae, hoc sit, per salutem, vitam tuam emine mi Rex n equi ad sini ram, nec ad dexteram es ex ommbus his, quae locutus es dominus meus Rex, hoc est, recte iudicasti, neque latum quidem Vnguem a recta veritatis via aberrasti ita prorsus e res habet Seruus enim tuus Ioab ipse praecepit m ibi, 9. ipse posuit in os ancillae tuae omniave; ba haec Mulier ipsa interpretatur his Herbis, quid manu Ioab significare voluntla intelligendus sit Rex IuYta pracdicta igitur vocis interpretationes sensum ad inuenire licebiti
Li dedit mihi Eex omnia, quae petieram sexta manum Dei, hoc est, consilium, L secretum diuinum, quo praeceperat Regi, ut Irteis acquiesceret petitionibus, bonam mecam, mihi fauorabilibus concesus siue iuxta potentiam Dei, qua omnium Regum Domi ruis est. Sua nimirum potenti V1rtute Regem impulerat, ut pessimam deponeret, quam adurrsus me conceperat, suspicionem, totum se mihi exhibereta num benignum, ac libet alem, iuxta manum Dei, hoc est, diuinam, quae nigit, non cogit cor Regis, hoc enim
aquarum, ita cor Regis in manu Momini, quociamque voluerit, inclinabit Pud, hoc est, voluntas Regis a potestate diuina dirigitur, haud secus,
quam aquarum ri utili, qui suo pondere feruntur, quocumque eos deduxerit inclinans alueus. Iuxta manum Dei mei bonam mecum,boniam,hoc
est, iucundam,&laetam, mihique gratissimam: id enim omne voce datat οὐ de qua paulo superitis significatur, ut in libris Regum videre est.Venientes enim nunc ij Dauid ad Nabal, propterea sibi petita concedi postulant, quod in die bona, hoc est, hilari, iucunda, ac laeta, qualis solet esse conuiui dies, venerint. Atque in libro Ester, ubi nos legimus chm Rex esset hilarior, Hebraea sic habent, i unci, Gaud ceto te hamelech, ctim bonum esset cor Regis, nempe iucundum,ctini exesset hilarior, aptissime conuertit vulgatus Gratissimam ergo sibi fuisse significat Resis concessionem non tantiam, quia maxime exoptata tribuit vertim etiam, quia quam citissime tribuit. Sic enim scribit losophus 'equenti vero die accitus accepit litreras Regias, quas Sacae Syriae, Phoenices,ac Samariae Praesecto redderet in ovibus mandabatur de honore Nehemiae habendo, de praebendis ei, quibus ad aedificandum opus esset. Per
pende ergo, quia sequenti die, ne dilata spes affliction mingerens gratiam minueret; accitus, ne ambitione, klbllicitudine promereretur, k quasi coe meret beneficium, accepit litteras continentes non solum, quae petierat dona, sed tae honore Nehemiae habendo , accepitque insuper principes militum, Mequites, de quibus ommeminit. Quae quidem omnia tam magna beneficia sim praestare vix umquam consueuerint Reges, ideo Deo potitis quam Regi Deo inquam, per Rege In ea omnia accepta refert Nehemias, dum dicit; iuxta manum Dei mei bonam mecum . Quibus quidem enarratis, ea mox subdit Nehemias, quae sibi in itinere contigerunt. Et audierunt Sanababat Horonites, o Tobias feruus Ammanites . Hi duo principes habitantium Samariam, hostes fuerunt Iudaeorum. Nam ctim translatus legitur Israel , decem tribus intelliduntur, quae ali nomine Vocabantur Samaria, quis Lea esset sedes Regia sic enim habet historia Regum Translatusque es Israel de terra sua in Assrios , inque in diem hanc Adduxit autem Rex gliriorum de Tabylone, is de Chutha, de Avah, ct de Emath, ct de Sepharvaim C collocauit eos in ciuitatibus Samariae pro iij j aEI, qui possederunt Samariam, ct habitauerunt in hibus eius. Harum igitur nationum principes credendi sunt Sanaballat Tobias, qui tum propter inuidiam, tum vel maxime, tib sibi me-ttaerent, ne si 1 aeualuissent aliquando iiij Israel, regionis illius veri possiessores ac domini, extra- eos Regno pellerent, ac profligarent contria
sati sunt se fictione magna, qui, venisset homo, qui quaereret prosperitatem liorum Israel . Ex
Hebia eo sic conuertit Regius codex Et malum 1 fuit eis malo magno, qu bd venisset homo, ad quaerendum bonum filiis Israe . Malum enim inuidi, bonum alterius est atque adeo u magis crescit huius bonum, tanto magis augetur illiu malum. Singulorum verborum vim aptissime expressi titil-gatus Malum enim malo magno, vel malum
grande ipse reddit Contri fati sunt aspicitone
m. πιι, bontum vero filiorum Israel in prosteritatem transtulit.
Deus , ii os cogat Regum corda.
accipit , ne dilatio gratiam minueret, de accitus, ne ambitione coe
166쪽
stauratio nem Nehemiae porrι fuit Hiero
lustrante muros, in populum ad eo
rum instaurationem exhortantes
Cap. I. T veni Ierusalem eram ibi tribus diebus, quasi celans consilia, ne ab hostibus obser luaretur, aut forsan incautus
Opprimeretur, si statim , ac venit, aedificationi murorum insistens, sui animi studium proderet. Et surrexi nocte sequenti reo ct iri pauci mecum, in suspicionis alicuius occasionem daret, intempesta nodie plurima multorum hominum ultro citro liue commeantium tui ba. Et non indicaui cuiquam quid Deus dedisset in corde meo, ut facerem in Ieru issem . Prudenter consilium suum celat Nehemias nam si solo eius aduentu, quoniam de filijs Israel est, commouentur vehementer inimici eius; quanto magis concuterentur si consilium eius cognoscere potuissenti utique illi malum machinarentur, opus omnino disturbare contenderent, sicut alias fecerant is iumen tum non erat mecum si animal, cu edebam; quasi diceret, solus ego iumento sedens, reliqui omnes soci mei pedites ibant, ne dormientes in urbe excitaret plurium simul incedentium strepitus Deinitusque iumentorum.
Et egressus fum per portam UaPis nocte . Illud quidem primum pertractandum occurrit
ex quo maxima eorum omnium quae dicenda sunt, confirmatio pendet aut improbatio mempe an clim instauratam dicimus antiquam urbem, nomina situs portaru In turrium, ac montium, ceterorumque locorum urbis eadem restituta sint, an vero noua indita. Nam quod ad portam Val- lis spectat, tam constanter a multis ad Orientem sistitur, ut qui eam mordicus teneret opinionem,
chin se videret aliquo manifesto Nehemiae loco falsitatis coargui , aptis limum sibi confinxisset effugium si diceret, portam Vallis eam olim
dictam, quae ad Orientem sita versus vallem Geennon fuerat post instaurationem vero eius modi nomen in aliam translatum portam: hoc commento elatus triumpharet haud aliter quam si totam urbis fabricam euertisset, 'uidquid luminis in veritatis hac nostra rastatione consequutos nos sperabamus, prostandae, diis caligine, ac tenebris inuoluisset:&inuoluisset sane, nisi ieritas ipsa se proderet, atque si Ia ab omnium ignorationis, calumniae tegumentis propriae splendore claritatis emergens, se se intuentibus patefaceret ac manifestaret. Quapropter initio lustratae urbis hoc statuere volius se videtur Nehemias, se non nouam moliri Hieroso lymam, sed antiquam restituere, non noua nomina p*itis indere, aut turribus, sed veteres illas portas nominibus notissimas, omnium memoria celeberrimas, in antiquum splendorem digni talem asserere. Ecce enim lustraturus murorum, ac turrium ruinas, per portam Vallis ea rectitur, non quidem nouam; nondum enim quidquam a
dificauerat ergo per antiquarn. Neque verb anticipationi hic locus est; tunc enim anticipationem agnoscimus, ctim nomen aliquod loco, urbi, aut monti tribui videmus ab historico, priusquam illud nomen vere datum fuerit. At nunc certo scimus, portam quandam Hierosolymis olim dictum Vallis legitur enim in libro Paralipomenon 1
Aedis cauitque O in turres in Ierisalem super portam Anguli, offuper portam Vallis, reliquas
in eodem muri latere. Quod si porta fuerat Hierosolymis, antequam subuerteretur, dicta Vallis, Ut vere fuit, per eandem egressus fuit Nehemias, antequam quidquam aedificaret. Quapropter certo statuendum duximus, ne ii incerto laboremus, urbem instauratam a Nehemia, antiquae portas, turres,ac reliquas partes suis loc1s conseruatas, ac proprij nommibu S,qui
bus olim distinctas, nihilque omnino ab eo im Inutatum . quod ipsa ratio postulare videbatur , alijs quamplurimis eiusdem testimoni j pari a tione confirmari posset. Sed dices quid aedificabit Nehemias in porta, quae integra mansisse videtur , clim ei dena egredienti aditum patefecit Egregium sane du-b;um, ac sollertianda atione dignum 'uasi vero
nullum mansisse velligium antiquae portarum a munitionis, ac turriunia pei misisset Chaldaeus miles, aut instaurari non possiet, quod ex parte, non tamen funditus euersum fuisset Quocirca ut non huic dubio antlim, vertim etiam alijs, quae inter
disputandum scrupulum legenti ingerere possent, I ita 'semel fecisse videamur satis io etiam stat tiCI4- innino sub- dum est,non quidem totum murum Hierosi, lymae solo aequatum a Chaldaeis fuisse, ita ut nulluim vestigium antiqui appareret maximae parte dirutum fateor, quaeque igni absumi potuerunt, ea omnia consumpta fuisse non tamen propterea murorum magna par portarum, ac turrium vestigia abolita fuerunt. Quod quidem
nifestum est , si quae scribit idem Nehemias
attentita perpendantur. Is enim, aeris auimus, inquit, murum, O coniunxImus tot m etfque ad
, partem dimidiam , siue ut ex Hebraeo reddit Regius codex, colligatus est totus murus usque ad medium eius ut pote, qui fuerat dissolutus. quod sequentibus vel bis magis clare patet. Factum es autem , inquit , ctim audiset Sana-haPat, c. quod obducta es et cicatrix muri Ieru lem quod coepissent interrupta concludi, iratifunt nimis. Et iterum: Factum es autem ibid. p. 6.cismouiset Sanaballat,4 c. quod aedificassem ego . . murum, se non esset in ipso residua interruptio usque ad tempus autem illud valvas non posueram in portis. Sed iam, quod huius loci proprium videtur, illud est, quod egressum Nehemiam prr portam i Vallis, qui audierit, inerito requiret; Cmpe , quanam ex parte egressus fuerit; sitae quod idem est, in qua regione urbis aperta fuisset porta allis quoniam autem huius quaestionis nodum sol uere tum facili iis potero, clim de eiusdem portae porta Vallis. instauratione traetati ero , quod ibi probandum firmitis est, hic tant uia proponam porta allisa parte occidentali urbis Caluariae monti proxima fuit, sic dicta , non quod in vallem os phat viam faceret, ut falso credidit alios secta tus Adrichom ius, sed quod valli cadauerum sui drlah. de proxima . Illud vero quod idem subdit, an urb. n. I 63. dem portam Vallis, alio nomine Gregis diciam,taan apertum continet mendum, ut tolerari non
167쪽
do nullummodo vestigium exsi tsontis dra conis Ivp. s. 62
1 2 possit. Si enim eadem porta Vallis Gregis di Acta fuit, qui fieri potuit, ut porta Gregis primi imab Eliasibo sacerdote magno aedificata, atque perfecta fuerit , ac postmodum porta allis ab
Hanun , habitatoribus Zanoe aedificata,&seris , ac vectibus instructa is suo loco ostendemus. Neque vero minus a veritate alienum est, quod Borchardus tradit, eadem sere confirmans, nempe hanc eandem portam dictam Fontis; egressus enim Nehemias per portam Vallis, prae tergressus portam Stercoris mille cubitis ab illa seiunctam , transiuit ad portam Fontis, ut mox videbimus numquid ad eandem perrexit , per
quam egressus est ΘAliud subiungit idem , quod si probaret,
secum ipse mirifice pugnaret. nostram sententiam valde confirmaret. Eius haec sunt verba :Eidem portae Vallis imminebat turris Phasel, ab Herode Rege constructa. Eam vero turrim dii er-tis verbis testatur Iosephus ad occidentem urbis sitam, ut nos supra late probauimus ex his igitur manifestum fieret, portam Vallis ad occidentem sita 1 vertim firmioris auctoritatis vim habent Septuaginta viri qui portam hanc olita, voce quidem Hebraica nominarunt, quae in Caluariae 3
Iocum, vel stercorum exponi potest, ut copiose in praecedentibus persequuti sumus . Quare si utramque lectionem coniungas , portam Vallis portam Caluariae intelliges. Et ante Fontem draconis, ct ad portam Stercoris. Ex Hebraeo sic Regius codeY Et ad facies oculi draconis,&adportam Stercorum. In quo quidem vehementer variant Septuaginta , qui
quamuis in aliquibus codicibus magis similes vulgatae sint , in Sixtiano tamen codice sic le
pre: ton lacon, ad os Fontis ficuum. Septuaginta vero phrasim Hebraicam tenentes, ad os fontis scripsere, quod aptissime vulgatus vertit, mira Fontem, hoc est e regione eX aduerso fontis. Quare tenenda videtur sententia eorum, qui ex hoc loco adstruunt, Fontem draconis sitiam ex aduerso urbis, inter portam Vallis,4 portam Stercoris; quo Dniam is erum id est, i ulla ratione negandum. Vertim clam hi omnes, ripsis Septuaginta interpretibus, teritati textus Latini aduersentur ab Oriente urbis has duas porta statuentes, eas que cum alijs diuer1issimis, immo vero loco contrarijs confundentes ideo illis in ea parte relictis, quod verum est, statuimus: Fontem hunc adci dices montis Caluariae scaturiisse, in ipsam et cadauerum, seu Golita, hoc est, stercorum valle, ex aduerso muri mille cubitorum, qui inter Vallis, riter coris portam restitutus dicitur in libro Nehemiae ab Hanun , labitatoribus Zanoe. Vnus tamen scrupulus adhuc remouendus vi
detur nempe quod nullo modis, quod sciam, eiusmodi oratis vestigium Hierothlymis conspi
ciatu qua de cause Borchardus sollers alias rerum indagator, portas Fonti draconis aduersas ad Orientem statuit, cum contra ab Occidente sitas fuisse testentur plures sacrae Scripturae loci Vertim illud unum dubitanti in mentem veniat neces est, valles omnes Hierosolymitanas , tam quae eXtra urbem sitae, quam quae in media urbenarrantur, ruini Stempli urbis, ipsis fere montium verticibus coaequatas fuisse cuius quidem rei testes, ipsos oculatos audiat necesse est. Bo chardus enim montem Sionem describens, cuiusdam voraginis meminit Vorago, inquit, ista amtiquitus ex omni parte cingebat m qntem Sion, haec cra ciuitas David. Sed nunc vorago ipsa tota est terra repleta, cuius causam dicam inseritis possim tamen eius vestigia adhuc deprehendi. Hae 1lle Subdit vero infra vallis Iosaphat Hierusalem circumdat ex pante Orientis sub monte liuet , quae etsi adhuc satis profunda sit, multiim tamen usita Romanorum repleta fuit. Nam vi scribit Iosephus, ex ea parte urbem Oppugnantes, incisis olivetis, alijsque arboribus, aggeribus inde factis, repleuerunt eam. Insuper
devicta, Mexpugnata urbe explanarunt Domini templum, Regis atria, hontem Moria, super quem aedificata fuerant, ut de cetero locu iterum muniri non posset iusseruntque omnia detrahi in torrentem Cedron. Inferitis vero iterum de
valle Iosaphat sic scribit in valle os iphat non , quidem in ima profunditate, vertim in pede montis oliveti, parum tamen supra ipsam vallem, Io- catum filii Beatissima es Christiferae Virginis sepulcrum, quod quidem ante subuersionem Hierusalem per Romanos, supra terram eminen erat: nunc autem terra coopertum est , adeo, quod E clesia ibidem in honorem Virginis constructa , chiniit sublimium parietum, nobili Timeque testudinata, sicut decens est tantam Virginem honorare, nunc sit tota subterranea, repletionibus ruinarum templi, Matriorum, de quibus si pra diximus, omnino cooperta vallisque Iosaphat ibidem adeo repleta fuit, quod exstat via publica, transiens super praedictam Ecclesiam , iam subterra absconditam . Vertim, quod ad templum Beatae Virginis ante urbis euersionem aedificatum attinet, fides penes scriptorem sit . illud ve- 15 certum est iudicamus, vallem Iosaphat, Omnesque alias, intra vel extra non longe a ciuitate sitas, ruinis repletas fuisse, ita ut vix amplitis effodi possitnt quo factum esse iudicamus, Ut fontes illi, qui in imis vallibus non ex altiori capite, sed exsere aequabili manabant, omnes obruti sint; ita ut eorum neque ullum possit exstare vestigium . Et huiusnodi quidem fuisse Fontem Draconis, facile credimus, qui, quoniam ad radices Caluariae montis nascebatur in valle cadauerum, ex ruinis ac superioris urbis sordibus oppleta,Fon tem quasi sepeliuit ita ut eius nulla exstet ibi, dem memoria . Huius rei X empla quamplurima quotidie Romae visuntur effossa enim ad triginta, nonnumquam etiam ad quadraginta palmos terra, in imo eximiae magnificentiae aqua eductus, copiosissimique fontes reperiuntur, quorum nullum prilis exstabat indicium usque adeo illud verum est, Roma Romae sepulta iacet. quamuis luius fontis memoriam ibidem exstare, testes esse possint bini putei perennis ac dulcis aquae, quibus Franciscant Fratres, ac peregrini utuntur. Huius rei testis mihi oculatus est Do minicus Danesius,cuiu Salibi quoque mentionem feci Superest igitur hunc, ut de Fontis nomine nonnihil dicamus,&quare clim a vulgato draconis Fons dicatur, Septuaginta in Regio codice, illum ipsum, in Sixtiano quoque scribant ficuum H braice fons hic diciturin thalain, quae voX serpentem terrestrem, vel marinum plerumque significat . Prioris exemplum est in Deuteronomi O. Fel, inquit, draconum insim eorum Et in Exodi Proiecerunt, inquit singuli virgas suas, quae Der e funt in dracone : utrobique enim haec VOX reperitur. At marinum serpentem, vel potitis
Io apta at oppletam suisse aggeribus , ac ruinis tem pli.
aliqui Hre-rololymis sepulti, ita
memoriam sontis dra conis conseruant.
de terrestri,& aquatico dicitur. P. 33 Exod. . ly. Ia
168쪽
raconis di- ebatii vel propter ma-rnos pisces, vel propter
uum vero, luoniam Ilures aleret
Stercoris ad Occidentem sita sui non ad orien
cetum, maximum quemcumque piscem significat in libro Iob, eodem dicente. Numquid mare egof ιm, aut cetus, quia circumdedis me carrares Et
manifestis verbis apud Isaiam. In die, inquit, illa misitabit Dominus in gladio suo duro, O grandi, e forti super Leviathan ferpentem ectem, super Leuiatban serpentem tortuosum, ct occidet
tan mΝ Selathania in cetum, qui in mari est. Vndeta factum putant nonnulli Graecum nomen Θυννις thynnis, vel 2 De thynos, cuius meminit Aristote
les ab eademque Hebraea voce originem ducere Italicam Tonina , quod eos tradat Plinius ba-Ienis, ceteris marinis piscibus antecellere . Neque vero marinos tantummodo ingentes pisces significat haec vox, vertim etiam fluuiales apud EZechielem. Ecce ego, dicit Dominus, ad te Pharao ex empti draco magne , qui cubas in medio fluminum tuorum, ut ibidem ostendimus. Quapropter fons hic forsan draconis, seu ceti, vel maximorum piscium dicebatur, eo quod magnos pisces aleret, quos per modum hyperbolis c to vocarent Hierosolymitani incolae nisi malis serpentis eum fontem dici, utpote qui in ima, ruderibus plena valle difflueret, alendis serpentibus opportuna. Is autem fons scuum dici potuit a Septuaginta interpretibus, propter similitudinem maximam voci sinthen in vel citari thenim se
pentem , Vel ierpentes significans,d vocem nas ntheena, Vel zuκn theenim ficuum, vel ficus significans, tam arbores quam fructus . Cui forsan Iecstioni adhaeserunt libentius Septuaginta, quoniam plures ficulneas viderent huius fontis occasione in rupibus imae vallis cadauerum enatas ipsum sontem Obumbrare, amoenamque vallem red
L ad portam Stercoris, subaudi, veni. Iam vero de porta hac probandum videbatur, ad Occidentem quoque urbis sitam fuisse . Verum id constare poterit ex eo, quod hactenus probatum est, portam nimirum Vallis ad Occidentem aper tam fluisse, atque ex eo quod haec ab illa mille cubitis tantummodo seiuncta sit hoc est, quinque murorum s ac ijs, quae quattuor distinguunt turres . Sed haec omnia una cum huius portae pleniore disputatione paulo inferi is propriam sibi vindicant sedem cineum igitur locum reliqua dissi ramus hic tantummodo monendus erit mihi lector, Nehemiam per portam Vallis, quae in medio occidentali urbis latere erat, egressum, ad Meridiem deflexisse, ut primum muros superioris ac dignissimae urbis partis, nempe Sionis lustra
ret. Et considerabam, qui , murum Ierusalem, Hebraice, dui ita sibar, considerans in muros Hierusalem. Septuaginta in codice Sixti an ,- - τρίβων syntilbon,& eram conuersans vel conterens in muro Hierusalem at in Complutensi codice
υπιν ν catanoo considerans. Quae quidem omnes lectiones clim in idem tandem recidant, prima tamen facie longe a se inuicem distare videntur. Et primit si Hebraica Xaminentur attentius, inde apparebit eas omnes leetionum varietates originem ducere. Nam quia verbum scabar, vel nata sabar unico tantum punctulo litterae est in variato longe diuersam , immo it Fors ero videmr contrariam sortitur significationem, ideo utriusque verbi notionem exprimere videntur Se
ptuaginta duplici velles. Quoniam si punctum il
lud sit in latere dextro praedictae litterae, verbum significat frangere, confringere, conterere, cui simile omnino est Graeciliu vel bur ο τρίβω syn tribo;
cuius quidem acceptionis exempla quam plurisnain sacris litteris uinervies, ut videre est apud Isaiam.
Contrivit Dominus bactilum impiorum,υirgam δε- minantium. Et in psalmo Vocauit, iquit,famem super terram, θ' omnes lamamentum, sustentamentum vertit Pagninus alibi, vulgatus, baculum panis contrivit. Non tamen huius verbi acceptio contraria est sequenti quin immo similis videtur iuxta phrasim, quae habetur in libris Iudicum: Cumque audisset Gedeon somnium, is me scibro interpretationem eius, fractionem eius interpretatur Forsterus, hoc est, distributionem partium, di membrorum eius, nempe interpretationem singularum partium eius. Qu' loco vox haec pro partium distributione sumitur: quocirca apud Nehemiam idem videtur posse significare, atque singularum muri partium attonia consideratio licet alii aliter deducere videantur hoc verbum quasi sit terere, vel conterere, circa rem aliqua in deambulando, ut attenti ii consid re in . Hanc viam tenuisse videtur Latinus Septuaginta virorum interpres, qui in Sixtiano codice scripsit:&cram conuersans, quasi diceret, 4 versaba circa
murum Hierus lem. Verum altera Hebraici verbi acceptio cum pun-
et liquod aiunt sinistri nota, exspectare , arbitrari, seu considerare significat, ut apud Isaiam: Non
exsectabunt, qui risendunt in lacum, veritatem tuam. Non intuebuntur conuertit, interpretatur Forei rus quoniam quae exspectat quis, ea fixis intuetur oculis qua etiam ratione in psalmo usurpatur ea vox, ubi nos legimus: Oculi omnium in te sperant possemus reddere, spectant, coras mili significatione, defixis oculis manus tuas intuentur, inde sperantes sibi subsidia vitae necessaria mox affutura , se tu das sam Porum in tempore opportuno , sumpta metaphora a catellis qui edunt de micis quae a sint dem 1fa domino rum suorum, quos videre est dominum attenti iis intueri, quo se sperantes ostendunt. Quoniam autem utriusque Verbi notio usus, ad huius orationis intelligentiam conducere non parum videbatur, ideo in omnibus, quos videre potui, Hebraicis exemplaribus, haec vox 'trumque infixum habet pune tum, tam in praesenti l co quam in eo, quo mox repetitur. Hinc maximam collige sollicitudinem , qua murum intuebatur, eiusque omnes partes, rationesque,d modum perpenderet, quo quam citissime instaurari posset. Et considerabam tirum dissipatum, vel muros uti. ebraeo vertit in Regio codice agninus Ieru item, qui ipsi ni et os emisi rupti; id enim proprie significarea vox ruptum, seu rupturam , diuisionem, seu interruptionem . quo probari poste videtur, quod supra attulimus, de muro non omnino euerti, sed interrupto E Et transiui ad portam Fontis , ct ad aquaeductum Regis. Quam longe a veritate aberrent, qui portam hanc cum orientali Aquarum confundant duplici, utraque firma ratione probari hic poterit. Prima ex utriusque portae nomine desumpta est, quarum altera vocaturo glia in oculi seu fontisci altera vero ' mum aquarum; quae quidem voces quam maxime a se inuicem distant
in Hebraeo nec miniis, quam ipsae mei portae loco aduersae sunt, prout suis loci patebit. Illud tamen eius sententiae viris omnem et fugi spem adimit, quod portam fontis cum Regis aquae ductu coniungit sacer historicus quo quidem loco, quamuis piscinam possimus ex Hebraeo Graeco
Hier salem non mnino euersiis, sed interruptus.
Fontis longe diuersia ei a porta aqua.
169쪽
AQVAE- ductus ad Occidentem stud Dorchard p.
Cedron o Aquilone in Neridiem defluxisse
conuertere, quae V suo loco ostendemus, ad Occidentem quoque sita erat nos tamen vulgatae nostrae lectionem amplexi, ipsum quaeduinum
aquas ducentem in piscinam accipimus, de quo sic scribit liber Paralipomenon is es Ezechias,
qui obturavit superiorem fontem aquarum Gihon, is auertit eas subter aquaeductum priorem Salomonis, quoniam alium non memini me legisse, ad Occidentem Drbis David. Ecce locum eius, ex quo sacile intelliget Lector, quam partem muri adhuc perlustret Nehemias. Et quidem cui profundis vallibus circumdatam undique urbem fuisse tam OS, quam Omnes fere eiusdem scriptores constanter tradant, nulla ratione fieri potuit, ut in urbem inducerentur quae, nisi fornicibi is quibusdam, altius terra elatae illas voragines superarent; quia ad ima valliscas deprimere, talde operosium, minus utile videbatur neque vero coniectura solii in in hanc ducimur sententiam, verum etiam plurium oculatorum testium , quorum ve1ba praesentes de hac re excepimus. Minime contemnendae auctoritatis est Borchardus, qui eam portam, quam nOSFontis dictaria putamus, Dauidis vocans, si scribbit Prima igitur portarum urbis, erat porta D uid, in latere montis Sion, illo in loco, ubi duae , voragines a se inuicem separabantur, qua ruri una contra Aquilonem, alia extendebat se contra Orientem, eratque ibi testudo tacta ultra voraginem, contra portam, per quam patebat exitus extra ciuitatem ad dexteram huius testudinis, c. Haec ille. Quem nos ut vera dicentem imitati, fornicem, seu pontem quendam in nostra descriptione efformavimus, qui quidem pons aquas simul fontis Gihon in urbem induceret,in viam aperiret egredientibus porta, quae propterea Fontis dicebatur. Et huius pontis impedimenta indicat Nehemias, dum hiabdit: ct non erati cus iumento, uisedebam, ut transiret Intelligendus enim est Nehemias pertina vallis ambulare decreuisse, cui subtus praedicti pontis testudinem transeundum necessario erat; propitis enim ad murum urbis accedere equitans minime poterat muru enim ad extima rupium exstruditis fuisse creditur,ne facilem hostibus praeberet accessum. Quod si quae via custodibus,muro proxima umquam relicita fuit, ea ruinis murorum facile interclusa intelligetur, ac multo magis imae voraginis fauces, in qua deuoluti lapides esummis murolum, aditum non iumentis antlim, verum ipsis hominibus omnino praecluderent. Quod probant Hebraea, quae sic licet conuertere: Et non locus iumento ad transcundum sub eo, nempe quaeductu . Quare merito coni j ci potest, Nehemiam montem Gihon circumdedisse , donec iterum ingrederetur meridianam voraginem montis Sion,&inde egrederetur in vallem Iosaphat, perueniretque ad torrentem Cedron. Quoniam autem deinde a Meridie versus Septemti ionem progrediebatur Nehemias, ctim dicat se ascendisse per torrentem, ipsum torrentem ab
Aquilone versus Meridiem defluxisse patet, quod lati iis suo loco probabimus . Quinimmo&murum ipsum una cisim torrente ascendisse a Meridie in Aquilonem, probant Septuaginta , qui sic scri bunt. Et eram ascendens in muro torrentis cui consonat, quod capite sequenti habetur de aedificatoribus a Meridie in occidentem procedentibus Mursem autem a porta equorum aediscatierunt sacerdoses o C.
XVI. Et ascendi e torrentem nocte, ct con derabam V.
mrerum Eadem hic vox habetur, quae supra a nobis explicata est: quapropter pari quoque ratione Septuaginta vertunt, fui conueri an S in muro Et rursus Veni ad portam Vallis, o redij. Ex quibus verbis constat Nehemiam totius urbis muros , immo irbem totam in circuitu perambulasse . Hoc agnouit Beda, scribens Diuersa Vrbis destruetae loca lustrando peruagatur,4 singu-Ia haec quomodo debeant reparari, sollicita mente scrutatur.
Magi ratus autem Hebraice dua ,seganim, quae VOX principem magnum significat, diciturque is, qui secundus a maximo est, ut videre est in sacris litteris Septuaginta, custodes vertunt ubi non custodes urbis intelligendi sunt, sed custodes ciuitatis, aut regionis nempe illi, qui in custodiam prouinciae a Rege constituti erant, qui omnes alienigenae erant, infensissimique Iudaeorum genti. Quare quadam velut distributione populum in Varia membra partitus, commemoratis magistratibus, quasi diuersam natione gentem commemorat, dicen. Sed se Iudais: nomen est omnibus ijs, quos deinceps recenset, commune; facer
dotibus, quasi dicat sed se Iudaeis, nempe face dotibus, o optimatibus, ct magistratibus Iudae
rum, i reliquis qui faciebant opus. De quibus an ur fa- nunc loquatur Nehemias, libentius aliorum audi cientes O- Iem sententias, quam animi mei coniecturam pro PR 'serrem verum in js, quae a nemine pertractata
sunt, non contemnendam operam nauare Utan
dus est, qui in uestigandi viam aperit, difficilem
quamuis Marduam. Vox enim rizes la mei achatam
late significatione patet in Biblijs, ut vi in alis quam aliam possit alterius diomatis transferri significat enim opus, industriam, artificium trans ops krs
ferturque eleganter ad significandum diuitias, nomen late Capaene Omnia, quae humana industria parta, in patet in usum ac ministerium hominum cedunt siue antes, , Π, R1iue pecora, siue quidquid eiusmodi. Sic in Prouer Prouer. ar.
bijs: Vidisti mirum Delocem in operesuo, hoc est, in dustrium, sollertem in rebus agendis ξ coram Re- gibus abit. Tales enim a principibus amantur,atque in aulis versari decet, nec erit ante ignobiles. Et in libro Paralipomenon. Habes qMque, inquit,
plurimos, arti ces, latomos, o caementarios,arti
cesque lignorum se omnium artium ad faciendum opus prudentissimos. Et in Exodo de Beseleel sic loquitur ad Moyse in Dominus. Et impleui eumfli p. a. ritu Dei,sapientia, ct intelligentia, cientia in omni opere, agendo inquam. Iuxta hanc igitur vocis istius acceptionem, haud disti cile iit verum verborum Nehemiae sensum eruere, quo se nihil cuiquam hactenus aperuisse ex instituto consi Vsth; lolio testatur. Percenset enim breui omnem popu- ta Hieroso
lumin diuersa capita distributum, nempe in alie- nigenas magistratus, qui constituti fuerant ab Artaxerxe ad populi Israelitici curam, administrationem; in Iudaeos. Hos autem rursus subdiu, dit in quattuor classes, nempe sacerdotes,optima tes, qui genere sapientia, diuit ijs, rebus quoque bene gestis aliorum optimi iudicabantur nullam tamen Reipublicae partem gerebant,d magistratus, qui habita facultate a superioribu illorum Acites nomine negotia curabant inferior . Vltisnuim es opus potandem, ac infimurn hominum 111 Republica go p ii vulgus nus fuit facientium opus,vel negotiationis, velaria 4 Q μζ'tificij,&reliquum vulgus, ac si diceret atque hi
quidem omnes, nes)iebant, qu sibitisem, aut quid
170쪽
COMMV-nia mala e-- perientia, a liorum que rellis, atque assidua meditation perciprun
S, quae suos tueri non potest, merito ab incolis deserta est. Ioseph. II. anitici. c. I.
aedificationem hortatur, atque
Ei Exi eis, subintelligendum aliquid videtur,
nempe conuocata concione, Mininum locum redactis ijs omnibus, quos percensuerat ad Iudaicum populum pertinuisse, quibus tantummodo se eousque nihil indicasse testatur, postmodum vero dixisse eis: Vos nouis experientia edocti, fratrum querellis, atque assidua rerum meditatione, quali solet in arduis rationabilium hominum mens sollicitari: quapropter Hebraeus n)m roim scribit, videntes estis, aut videtis, afflictionem, in qua et mus , Hebraice nam n haraglia, malum. Vocem hanc supta pluribus interpretati sumus sui et Ieru lem deferta es, se portae eius consumptae uni igni. Nec mirum incolis desertam urbem, quae munitionis praesidio ab hostium incursibus suos tueri minime potest. id quod apud Iosephum testatur
Hanani interroganti enim Nehemiae, qu omodo se
haberet ille populu&, de caput eorum Hierosolyma, malo se νhabere respondit, eo quod eius moenis diruta sient, circum vicinis gentes lilia mala Iudaeis inferrent, die, noctuque agros excumonibus ac rapinis populantes, is multos ex ea regione, atque adeo ex urbe ipsa captiuos abducentes. Haec
ille. Quae omnia mala, quae ipsim et pati se norunt, vereri merito possent eadem, vel etiam maiora se in dies passuros; ideo ob ocillos eorum proponit, quod speret populum facile excitandum adoinnia commoda, labores, pericula sub unda, ut aliquando ex tot calamitatum quasi pelago salui incolumesque enatent atque ut eos in spem erigat, sequentia atteXit. Et indicati eis manum, potestatem ac Virtutem , robur Dei mei, qu)desset bona fati orabilis mecum .ctum rei luculentissimum eis protuli exemplum, nempe, verba Regis quae locutus esset mihi. Et aio,surgamus. Pari quoque ratione Septuaginta verterunt; vertim ex Hebraeo ali interpretantur; dixerunt, nempe populus, 4mnes, qui me audierant, surgamus,4 aedificemus: existimant videlicet, lectione nostra exhortantis Nehemiae verba contineri Graeca autem Cum Heblaeis ea referunt,quasi verba si1nt se mutuo exhortantium omnium, ad opus arduum difficile
peragendum. Quae quidem licet diuersaei torrentibus, ct comedant
praecipua nostrarum, operatio num instru- menta, quae
, metus, igna- . uia, vel lan- guor dissol. nit, eaedem consilio, fa-
videantur lectiones, in idem recidun . Nam Nehemiam credimus populum eiusmodi verbis excitasse, populumque sese mutuo eisdem verbis ad opus urgendum commonuisse nisi malis Nehe naiae, ac totius populi simul ea verba esse, in quae
quodam nouo excitati spiritu omnes proruperunt, dicentes Surgamus, ct aedificemus is conforta tae sunt manus eorum in bono . Hebraice pr plualecharΚu,& consortauerunt est enim verbum in charach pSura significans denotat enim firmam apprehensionem, vel firmam retentionem cum comprehensione ut cum corpus constringitur, aut retentione spiritus confirmatur, aut res inhian S,nec cohaerens resarcitur, ut firmi is consistat.
Quod ver ad praesentis instituti nostri rationem magis pertinet, trequens illa phrasis explananda est, qua humanarum actionum, ac motuum potissima instrumenta manus inquam, ac pedes quae, Vel metus, vel ignauia, vel languor dissoluerat ac debilitarat, consilium, fauor, auxilium,speSconfortant, atque corroborant. Omnem huius verbi vim exprestit Isaias, vel potius apud Isaiam Dominus: Confortate, in st,manus di lutas,ctse a debilia re rate qua autem potissmiim ratione haec praestanda forent , indicat subdens: Dicite in Paximis, confortamini, nolite tim
poenae timor, ne ad ira ala sint procliues, non de MANUS, sunt etiam, qui manus ad mala confortent. Quo qua poenae rum grauis limum scelus expostulat Dominus apud V EZechielem: Et confortas is, inquit ad pseudoprophetas manus imp=, non reuerteretur a via tantista; - Ἐμ mala, viveret. Idemque ipsi In argumentum P 'P ς δ late plosequitur Ieremias: Et confortatierunt, in 'Clint,manus pessimoriam,vi non conuerteretur unus ide . qui que a malitia sua facti funt mihi omnes ut Sodoma, liberam sibi peccandi licentiam assumentes. Contra vero fecisse dicitur populus, de quo est sermo praesens : Confortata sunt manus eorum in bono; hoc est, abiecto omni timore, a X ima spe concepta, resumptis, tribus atque animis, ob- firmarunt studia sua in bonum, nempe ut bonum praestarent , atque exsequerentur . Quod chm AD VpR- primum quis in animum inducit, ecce mox om nommnium aduersariorum concitantur copiae, atque odio minuidia acinati omnes uertere con miti tantii ii Ox
Audierunt autem Sanaballat, reliqui hostes XIX. Israel, Iuda, is sub meta erunt nos , dese-ψriuat: Hebraice mi, V, Uybri,ai ighagia lanu vatib2u, subsannaverunt nos,& despexerunt. Septua ginta Veio, ι εξε γελασαν μοῦ in ἔλθιν 4, , hae
uerunt nos,&venerunt super nos. Verbum au SUBSAmtem y lapha significat subsannare, hoc est, irrita a V quid si dere , pertinetque proprie ad gestum , quando ' i' nempe contortis oculis, aut ore qui irridetur. Quare aptissime vulgatus ve1bum hoc sic conuertito ita despicit pauperem , exprobrat factori P u. II. eius, vel ut habent Septuaginta, irritat euria, qui ν-J fecit illum: cuius quidem singillaris deliciti oriqinem,' caput damnat subdens, ct qui ruina a latur alterius, non eris impunitus. Ad huius verbi notionem respexit in Prouerbijs Salomor . O A T ι. o. Ium,mquit, quin annat patrem, O qui deficit .i7. partum, hoc est dolores, quos in eo parturiendo sustinuit materi eos igitur dolores, ac omnes reliquos labores partus nomine comprehendit Sapiens' mois suae, emoriant eam corvi de pii, eum iij aquilae Poenam terribilis,
commemorat iure debitam oculis, qui instrumenta fuerunt aliquando , quibus Pater, aut mater
contemptui haberetur, aut derisui. Verbum au rident.
te fia barat, proprie despicere, contemnere significat, quod corde quidem fit, aestimatione. Sic in Genesi, ubi nos de Esau legimus, ct abiis parvipendens , quod primogenita vendidisset despexit Esau primogenituram suam sic ex Hebraeo Pagninus . Quoniam autem eoS, quo qui 'Pugnin.in despicit hostes, facile aggreditur, Septuaginta , dictionar. potiti sensum reddiderunt, quasi interpretari volentes, in quo despexerint Hebraeos, dum scripsere venerunt super nos, haud aliter quam si nos proterere, conculcare voluissent . Dixerunt que, quae est haec res, quam citisse numquid con CONSUE-tra Regem vos rebellatii Consueta Regij mini inm J ςἶ ,
stris accusatio, qui quidquid proprijs commodis qui ἡ
aut honoribus obesie ulla ratione suspicantur, id, pr omne quasi contra Regiam Maiestatem fictum adstruere conantur, quo Regia potestate, non tan iam tibin propria se a suis vindicent hostibus, vel non tur,id omne subditis Qua ratione Aman contra Mardochaeum ψoty Re iratus, quod se non adoraret, in totam Iudaeorum gentem iram effundere cupiens, Regem alloqui ctum astur, atque idem Regi necessarium sere suadet, ii MCre pro
ut ea gens periret. Ea, inquit, popultis per omne, prouincias Regni tui dissorsus, ct a mutu/yepa s.;