장음표시 사용
351쪽
LEam rationem a Deo iniungi, tumiquo in foro venali iustitiae instru
is iudiciali aptissima iustitiae Dmbolaiunt.
tributorum exactores male audirent, ac peccato TRIBUTO-Leuis I9.V. EGO DOMI nus ad finem latae legis ad-hilutum, qtlasi Regia subscriptio est.
Hebraica vox iniquitatem silis pnificat, o quator an deducta filii Rotuanagabella.
V primit m ad ea accessi, quae hoc capite tractanda proponuntur , sese mihi obtulit insignis Levitici locus, quo Deus Opti
mus Maximusque Hebrae rum Rempublicam instituens, iustain iniungit mensurarum ac ponderum rationem. Quo quidem facile probare potuissem superiori capitis argumentum. Quibusdam enim praeceptionibus diuina sapie tia videtur signincare voluisse, tamdiu Rempi blicam duraturam,quamdiu menturae,ac ponde ris asta ratio tenebitur ea vero deficiente ruituram protinus Veriam quoniam in re mani se C sta diutius comprobanda immorari non vacat, ad loci interpretationem proposito capitis institu to maxime conducentem veniamus. Is autem sic habet. 7 Nolat acer iniqui)m aliquid in uricio, in regida, pondere, in men rasiatera tu a,ctaequa syntpondera, usus modius, aequusque extarius. ego Domini olem Vier Hebraiceri in i n
mi ha banaidali, bainiscalisba esuria meorne sedech, abneisedech,ephat sedech,vel in sedech, hiel lachem atri Adones.
Quae quidem verba sic conuertit Regius codex: Non facietis iniquitalcm in iudicio, in mensione, in pondere, inmensura, statera iustitiae, lapides iustitiae , cpha iustitiae, ain iustum erit vobis: ego Dominus. Quo quidem loco prae cepti huius, quod ad mensius a spectat, dignit tem primo demonstrant ipsa ad finem apposita verba ego Dominus . Hanc enim legem proponens populo Moyses , quo maiori reuerentia obseruaretur, eam quasi Dei manu 1 tibi criptam tradidit habetur enini in Hebraeo ineis bile Dei nomen . ex autem iniquitatem pro hibet , quae ni ha uel Hebraeis dicitur . Ea vox iniustitiam, iniuriam, atque id omne signitificat, quod contra leges, iura committitur, quod proximo iniuriam,vel damnum aliquod irroget id proprie, quod e corde in os, indeque in externum etiam opus contra ciuilem iustitiam prorumpit quod in publicis, ac priuatis men Eliaris, ac ponderibus facile admitti ab iniquis solet. A qua quidem voce originem sortasse duxit, quae vulgo Italice usurpatur,abella, qua CXactiones, ac principum impositiones nominantur: non quod eae omnes damnandae tamquam iniustae sint, sed quod valgus eas tamquam ni quas damnare ab initio coeperit. Cuius rei a
gumentum nobis esse poterit , quod publicani
re vocarentur ab Hebraeis . Id vero duo princi Πλ
p1bus iusta ratione permittitur , nempe t eiusta seecatore, is gulis mens iris, verbi gratia, frumenti, vini, aut ebantur He
olei, quas quis vendiderit, nonnihil minus reci h tipiat emptor, quod principi exhibeatur, Ut Rem primu bus publicam sustinere, ac tueri possit,idipsum singu nonnunquam lis ciuibus propria auctoritate facere diuina te lisiet mens VRS
ge tamquam iniquum prohibetur . diuina lege Quattuor autem sunt ea, quibus ne iniquitas uatis persenis adhibeatur, edicitur, nempe iudicium, regula, k Quibς tu pondus, mensura. Iudicium vero Hebraeis vni Iurimispha dicitur, cuius vocis notio latissime patet plura ignifi- significat enim iudicium, mensuram normam, δς'
regulam , praeceptum , legem, dispositionem. Huius vocis vim explicare videtur instignis ille ii salinus, qui totus in describendo beato, ac se xi llai homine, vel potius veram hominis felicita
tem versatur; in duos, viginti versus Hebraeis tributus, a totidem alphabet litteri perpetua serie incipientibus, atque in decima littera God, quae trima ineffabilis Dei nominis existit hanc subiungit humanae felicitatis summam, Q WDa massa, a iecalce deuaratu emispat Dis p mi sermones suos in iudicio. metietur verba sua, vel res suas in mensura, hoc est, secundum legem, mormam, vel in iudicio, hoc est, di screte . Rabbi David ad superiorem versum vi is i . . ,
cietur ea verba referre; ut quoniam IXerat,iucun in comment.
s.felix , beatus, homo qui miseretur , ct commodat metieturque res suas , id est , dona sua;& impensas suas faciet in mens ira aequali, secundum iustitiam δε iudicium . Rabbi vero Asb. Salam. Salomon reget res suas, id est, voluntates suas in mensura, vel res suas, quae sunt necessariae in cibo, ac potu, indumentisque in mensura se cundum facultates suas. Rabbi vero Abraham, Rab. Abri in Iudicio, inquit, nempe ut par est, ut decet. Euthymius: non fortuito, aut inconsiderate quetur, sed cum iudicio, di discretione, vel quia Graeca, inquit, dictio λογος logos, non tantam Verba, decinones, sed rationes etiam significat: dic qu6d vir iste, qui timet Dominum, recto ac sano iudicio rationes, negotia sua omnia semper disponet quemadmodum etiam Symma υmmach. chus re)didit. Et quidem non tant 11 ab Graecae vocis notione, Ut probat Euthimius, sumen dividetur eiusmodi interpretatio, sed multo ma gis ab Hebraicae 'In dabar, quae Verbum , ser v g, h, rimonem, aliquid significat non enim accipitur plura signifi- pro simplici voce, seu dictione, sed pro integrata, δ Hς ara , rei narratione immo pro ipsa re dicta. Iuxta quem loquendi morem intelligendi videnturi
stores, ad inuicem dicentcS: Transeamus ingue Ac Luc. 2.2. I s.
thlehem, 9 videamus hoc verbum,quo iacium est. Significat ergo Latina vox dicta, facta omnia, ita ut Psalmi sensus sit: omnia sua negotia, ac dispoNERgsolicitudines disponet in iudicio. Vox Velo alte pio mensuriaraba a iecalcet, cui Latina disponet si ibstit biitur, aut contineressignificat mensurare, vel continere quasi intra , i xpλὴμ mensurae terminos. Cui quidem voci Latinam calculi ali me nonnulli faciunt, quasi sit ad calculum, vel summam dis onere, dispentare, aut
continere. Quapropter Sanctus Hieronymia pro .Hieron.
dis ponet, dispensabit, Latine reddit. Quae qui dem omnis rerum, ac negotiorum dispositio, vel dispensatio, vel commensuratio in iudicio,iusta trutina facienda praedicitur. Et quidem rerum Omnium aequam constitutioilem nullum aliud 'sym-
352쪽
symbolam aptius significare videtur, quam lan-
LANCIV cium acqua libratio,earumque iudicium,seu exa-
men, quini in medio librae erigitur , aptissime
tulfi demonstratur . Inter bina librae brachia styluscat quidam ad angulos e litos constituitur, hoc est, exiom. ad aequales angulos Domnes enim recti anguli' m Ii μ aequales iunt. Ex quo fit, ut suspensa ex medio libra, tunc librae stylus perpendiculari loci spondeat , clim lances aequa pondera sustin bunt. Quod si altera in alteram partem prae ponderet, in eam quoque inclinare stylumi cesse est, quo recte iudicet hanc prae astera pom
derare . Quod si ad inaequales angulos stylus
Crigatur, contra eueniet, ut tunc in medio pe
pendicularis fili constituatur stylus, cum maiore pondere pressa erit lanx illa, qua magis re cessit iniquus stylus, peruerse quoque iudicanS. Atque laoc quidem iniustitiae genus prohibetur a Deo, nempe ut in neutram partem inclinet iu- ω o, si dicaturus quisque sed in medio constans, aca
lum in iuueri tatus aequa dijudicet: idque non in foro conte cies sero, e tiosi tantum vertim etiam in venali sero . Ac
'diu 2 iopterea clun prim im negativum proposuisset
obseruanda . prae Cptam nolitefacere, inquiens, iniquum al, erae ciuit in iudicio, c. subdit affirmativum, dicens,
satera ulla, c. quasi idem sit iudicium iniquum, quod iniqua statera sicut e contra iustae , statera aequum iudicium denotat. Tribus item alijs iustitiae administris iniquitatem permiscerit 'D6 ΗΕ orollibet . nempe bamidas , in regula O surim signifi uertit vulgatuS, merito; Vsurpatur enim ea cat, qu anter vox sei semper, ad significandum pedem, palmum, cubitum, calamum idque melisiura ge nuS, quo interualla, vel rerum longitudines in timur: pia ia amisthes in pondere, quo rerum momenta crpendimus, cuius iudicio metalla , reliquarumque omnium rerum aestimatio ac pretium sistuntur atque omnia fere alia, quae qua iris mensura coaequantur: vir lata amesiar inmensura , quae duplex est , rerum liquidarum altera , vini videlicet , aut olei altera vero rerum solidarum , utpote strigum similium , quibus mensurae mox respondent ephi Pridorum , 'in liquorum , ut suis locis patebit. His igitur verbis iniungit magistratibus Israeliticae Reipublicae , quam insti
tuebat Deus , ut iustitiae illibatam nonniam in omnibus teneant , ius suum unicuique reddentes, curn in foro iudiciali, conte tioso, tum in foro venali, in publicis, iri Uatis commercij atque contractibus. Quod praestari facile poterit, creatis incorruptis iustitiae administris, animatis, quales sunt iudices, Reipublicae administratores, ac magistratus; nec non restitutis prioribus inanimatis iudicibus, quales sunt vetus regula, legitimum pondus, mensi ira iusta non nim minus humanae vitae consuetudo ab huiusmodi iudicibus pendet quam ab illis neque minus detrimenti patimur, clim ab iniqua regula, mensura, vel po dere fraudamur, quam cum ab iniquo iudice calumniam sustinemus. Quibus addendum vi
, AD IUDI detur , quod saepius his , quam illis iudicibus 'esis sisti murri ad magistratus enim non nisi disco
sal eoncti des, ac mutuo litigantes accedimus ad mens
id recurrunt ras vero etiam concordes, quantumuis aequitatis obseruatores, plerumque recurrimus . Quid enim est aliud, si reste perpendas , vina metiri continua, grauia pondere, fiuida mensiua,quam
u integris, aequai regula,ponde.' i re mensural omnis iustitiae si administratio, M.
apud eiusmodi iudicem nostra iura tueri, int gerrimique iudicis stare decretis Θ Nam quia celebratur quoddam iudicium in foro venali,cum consorte contractus, haud secus, quam in contentioso cum actore, vel reo, ideo apud omnes fere nationes, clentes usus obtinuit, iudici no mina,&phrases ponderibus tribuere, contra. Id quod disertis verbis testatur apud Isaiam Dominus: Ponam,inquit,in pondere iudicium,&iusAtiam in meni ra,Hebraicam vocem p ca Hiero nymus vertit in pondere, lineam, regulam, longi tudinis mensuram alii a fatius cum vulgato extenta, atque in directum protracta librae brachia intelligemus, quae sicut libram vocamus, sic pondus , vel ponderatorem nuncupare licebit. Quoniam autem in medio longitudinis librae examen erigitur, cuius est iudicare de aequali tate , vel inaequalitate ponderum in lancibus existentium, ideo aptissime iudicium librae, seu lineae examini tribuit , ponderibus iustitiam elegantissima bilancis comparatione significans Dominus, se iuste praemia largiturum, Velio nas pro ratione meritorum cohaeretque aptissime superioribus sensus ut quoniam inani delusos se esse conquererentur Israelitae, lapidis firmissimi Christi promissione eos firmat, in quo omnis spes vitae, ac salutis bene fundatur; i betque eos bono animo se qui enim crediderit non f sinet; vel, ut Paulus intei pretatur, non Π- fundetur . Hispanorum phrasis eodem verbo C trumque significante diceret , no se corra , non erubescat, non cadat a spe sua , longanimiter perseueret , quia iuste Deus reddet meritorum praemia, ponens in pondere iudicium Sensit mattendentes Septuaginta conuertunt ponam
iudicium in spem,&misericordia mea in statera. Neque vero hic dicendi modus , quo statera iudicium, aequo pondere iustitia significatur, si cris tantummodo literis frequens est veriunetiam profanis . Nam, Romani Imperatores aequitatem, quam ostentare, ac sibi arrogare cupiebant, suis numismatis effingebant idque νstantis, atque incorruptae virginis specie aequam bilancem dextra manu tenentis sic Vespasianus, Galba, Gordianus, macrinus apud Antonium Augustinum. Sedd Cicero Ad ea probanda , inquit, quae non aurificis statera, sed quadam populari trutina examinantur . Et iterum' sed ego hoc meis ponderibus examinabo, quid cuique debeam. Sic etiam Virgilius. Iuppiter ipse dura aes etco examine lances Sustinet, ata imo it diuersa duorum, uem damnet labor, e quo vergat pondere a
Festus vero : Examen , inquit , est aequamentum, Liudici j inuestigatio. Atque sexcentis alijs locis eadem obseruare licebit. Verum non leue argumentum ad probandum mensiuras iustitiae obseruandae aptissima esse instrumenta, desumi potest ex eo, quod iniquis Ossimi illi pauperum hostes sese ad impietatem mutuo hortantur, illis verbis ut imminuamis mensuram , utique , qua frumenta diuendi mus, ct augeamus si clam , utique illum , quo iustum siclorum , quos recipimus , pondus Oxaminamus . Quoniam enim antiqui illi pol dere siclos numismata omnia Xamin
bant cid quod hodie Romae in aureis num mi frequenterito quoddam pondus ex ae
deribus , e ponderum contra iudicijs
Aeneid. Feflo. MENSURAE obseruandae iustitiis apti sim instru
353쪽
substantiam modo,sedi liberos libertatem, ac vitam
qua sacrorum ponderum pertractatio.
re, vel quavis alia gr1ui materia prae manibus Ahabuisse credendi sunt, quod clim iustum sicli
pondus haberet, in altera librae lance constiti tum, facile ostenderet, an scius in altera Iance constitutus aequo pondere fuisset,ebve maior, vel minor . Hunc ergo siclum, vel sicli pondus di eas, augere stra iustum pondus decreuerant, quo siclos omnes iusto minores fuisse falso ostentarent; qua ratione sperabant staude capiendos emptores, qui cogerentur denis, verbi gratia , quibusque siclis siclum unum superaddere , eo quod decima sicli parte a iusto deficere siclos emptoris iniqua fraude ostenderetur. Neque vero simplici fiaude contenti, sicli pondus augebant, sed lateras dolosas supponebant , si quae merces pondere essent examinandae, fra radi paterent. Atque adeo sibi facile pollicebantur fore, ut breui, non modo pauperum substantias deuorarent, sed reipsorum liberos, libertatem, &fanguinem quod ipsi testantur , dicentes rvt possideamua in argemto egenos, pauperesst calceamentis . Cuius quidem sceleris acerbam vindictam comminatur Deus apud Micheam prophetam : Adhuc, inquiens, ignis in domo Nythesauri iniquitatis . Vix existentibus in domo impi thesauris , iniquitate, fraude , ac rapinis comparatis, ignis scelerum ultor diuitias cons mens aderit. Et mensura minor iusto irae Dei vindicis plena. Numquid uniscabo, hoc est, in iudicio iustam decernam, vel non vlai car. Ia-teram impiam , ct sacelli pondera dolosa quasi Cdicat, minime; sed vindictam sumam, non patiar, non feram. Sunt autem huiusnodi commi nationis acrae litterae plenae, quibus consulto stipersedemus . Haec autem pauca perstrinx, mus, quo non se putent a consimilis sceleris labe immunes isomnes, quorum culpa dolosae stat rae, iniqua pondera, imminutae mensurae, de curtatae regulae pro Veris, ac certis nobis inta duntur, quo non pauperum fraudi solum stud tur, sed,quod maius est, facrarum litterarum studiosis caecitatis offunduntur tenebrae, ac dum
limpidissimos sacrae historiae fontes , quasi quibusdam obscuritatis nebulis contegunt, sitie
te animi prae aquarum penuria elluant,excruciantur,torquentur,itait, quae certissima sunt, Daliarumque rerum quasi examina, ac iudices, ea diuinatione potius, quam certa scientia percipienda videantur . Apud Xenophontem Socrates illos omnes in Lanire aiebat , qui diuin tione exploranda illa esse arbitrabantur, de quibbus decernendis data est hominibus a dijs facultas. Si enim quisquam interrogat, utrum illum aurigam praefigere quadrigis melius sit, quia ne teneat artem Pan illum, qui non bene sciat: aut viri, gubernandi perito sit nauis commendanda, an imperito quaeque liceat, aut numero, aut mensura, aut pondere scire, si qui sunt, qui deos de illis interrogent, hos nefaria facturos opinabatur. Quae quidem doctrina percipi dii voluerunt, discere homines oportere; quae vero Eincerta hominibus sunt, illa diuinatione conaria dijs consequiri deos namque his, quibus pro piiij sunt, ista aperire. Hactenus ille P. Qui
quamuis certissima esse ea omnia putet, atque hominibus pervestigatione manifesta, quae nu mero, mensura, aut pondere constant, tamen si
ad haec nostra tempora peruenisset , quibus ipsam mensuram inter difficillinia quaeque i,
cebit computare, non miraretur sane, si diuina potius ope stet , quam humani ingeni j aut
alicuius disciplinae praesidio hanc disputatio
MENSURARUM GEN ERE, deque eammmutua coliatione, , aequalitate.
ci testimonio, tres percensen venalis isti
iudices ad hos enim Omne 4M M.
iudicium defertur. Sive enim agros, domos, praedia i
terualla, pannos, aut vestes metimur, ea Omnia regula examinantur, aequa num sint, maiora, vel minorari aut auram, a gentum, aes, medicamenta, aut quaevis alia ponderantium genera conserimus; quae quidem omnia statera, ac pondere eXaminantur: Velia dem vinum, oleum, aut quosvis liquoreS, siue fiumentum, hordeum, aut fruges, aliasve eiusmodi res examinamus, ea omnia mensura dij dicantur. Duplex vero mensurae genus,ephis gum,&'in liquorum inibi percentetur. Neque plines his adinvenire licet; numeri namque ratio uniuersalis est quae omnia pariter recenset rQuare quo sint interualli pedes, passus, stadia , cubiti;quo sicli, unciae, mina talenti; nec non logi, sextari j, bati, aut ephi examinandum est. Atque adeo ad haec tria capita deducenda duxi
mus omnia mensurarum, ac ponderum genera ,
ad regulam, pondus, id mensuram, quaed plex est , liquorum altera , altera frugum, ad eadem capita omnem nostram disputati ne reuocabimus. Prius tamen, quam ad si gula pertractanda veniamus, agendum videtur in uniuersum de mensurarum, ac ponderum mi tua collatione in aequalitate . Non enim te mere praealtato Levitici textu, linea, pondus, ephi, hin simul reeensentur, pari aequitatis norma seruanda praecipiuntur , sed accurate satis, summa quidem prudentia atque consilio: ea enim omnia intantum sibi mutuo conue- pG ut Aniunt, connexa sunt, ut, si regulam teneas, s
pondera atque mensuras facillime consequaris su δοῦ, pondeatque e contrario, si mensuram ignores, aut pon 'Idui dera , reliquas ignorare cogaris . Pendet enim ignoratis illa pondus a mensura, mensura componitur regula; μ'qu Nn
atque e ipsa mensura facillime, sicut a ponde ὀά μ*--ψ re, deducitur regula . Nam si numquam satis laudatum est in Romana Republica , quod ad regulam omnes mensuras exegerit, chin falso id illa sibi arroget, quasi eiusmodi rationes prima inuenerit, quid dicendum est de Republica illa, infinitis propemodum saeculis ante Romanam diu
uinis legibus instituti Dicenias sane id, quod
354쪽
DE POND. ET NUMIS. LIB. II. DIS P. I. CAP. III. 33
ROMANr res est aemulatores quidem politiae Romani Alaralipomenon termille Batos . Cuius senten- . . tiae difficultatem emollire conatus vulaata , P. .
mu merunt non auctores imitatores fuerunt, non
uentores fue InuentoreS. edi I laude digni sunt ni, qui alio-M . rum bonos mores imitati sunt, quanto magis illi, apud quos primo viguerunt, quique omnis prudentiae,tamquam a Deo instituti, exemplar fu res Fuit sane laude dignum Romanis, quod ex regula , pedis inquam humani longitudine, liquorum mensuram trina dimensione parem secerunt quam propterea quadrantal nuncupa Here, eiusque tertiam partem modium frugum mensuram constituerunt. Idem vero ipsum, vel
si quid perfectius in Dei populo excogitari pol
rat, extitisse, ac perpetuo conseruatum fuisse non dubitabimus non enim decebat a Deo institu- editionis auctor, tria mugia metretas aptissima, tione, quam suo loco ostendemus, scripsit. Quae quidem testimonia necessario exigere videntur. duplici mensura commensuratum fuisse idem vas, quod harum tria millia caperet, illarum vero duo, milliaci fuisseque maiorem minoris sesquialteram tantundem enim ternarius numerus binarium superat, quantum maior minorem superabat. Fuisse autem ex his mensuris maiorem se RATV NA-micubiti, vel palmi cubici vel ex eo constareta poterit, quod aenei maris forma eiusque Ongitudo, latitudo, altitudo, ac circuitus, cubitis laude priuari, quae maxima est. Nam si certa ratione exaequetur regulae pondus, huic mensura, quis cogitatione persequi poterit, nedum M A XIM E verbis exprimere, quot, quantas eiusmodi pO : w derum, lineae atque mensurae analogia at feratiae mes si ii hominum societati Vtilitates, commoda e quis pondera , fru tus percensere poterit, quos inde perciperent ciues quam facile sua quisque iura tueretur, dum iustam mensurarum, ac ponderum rationem sibi speraret futuram esse praesidio clim, si quid de regulae longitudine subtraetum fuisset, facile mensura permanens prodere, di quid his detractum dolo malo fuisset, facile pondus pli Im,aesti commensurata describuntur in sacris litteris. Extam Rempublicam, a qua ceterae, quidquidis B quo fit, v si geometricas rationes sequaris, faci- quam habuerunt ornamenti, mutuatae sunt, hac le inuenias bathi maioris capacitatem aequalem γε s N A-
omnino fuisse semicubito cubices id quod nos
proprijs quoque rationibus suo loco subducemus. Ex quibus omnibus rationibus, clim pri- intim manifestatae a nobis fuerint , manifesta quoque fiet regulae, ac mensurae proportio, aequalitas. Alia duo supererant probanda nem-
pe, liquorum ac fiugum mensuras aequales. liquorum , ehaS, atquei Ilas ad iustam ponderis rationem ex etas fuisse. Quae quidem pari ratione probantur ad pondei ut celeberrimo illo Ezechielis testimonio, quod si ira αὐpra a nobis explicatum est, atque infra latius per 'traetabitur; siquidem in eius gratiam totus hic susceptus est labor. Is vero sic habet : Statera , 'ecb. bra demonstrare potuisset Quae quidem ratio C iusta, o ephi iri tum, qatus unus erit υobis P. --ς μ.
condecens maxime videri poterit, Rempublicam a Deo, optimo, sapientissurioque principe instit tam , sanctissurisque legibus instructam, hisque potissimum, quae ad mensuras, pondera spe tant, iuxta ea, quae superiore capite ostendi muS. Quapropter non coniectura modo, sed aia serendis manifestis rationibus hoc primo statui
mus, Cainum palmo suae manus, longitudine , inquam extensae manus, ab extremo maximi ad palmo mense eXtremum minimi digiti, quae longitudo dimitivis,& pondera dio cubito aequalis est, vas quadratum omni excp Qitu parte, cubum Geometrae vocant fieri curas a idque niabath dictum, quo fruges , cliquida pariter metiretur mox hoc vas hordeo plenum ponderasse idque pondus Ma chicha dictumit lentum vocare licebit pondus omnium maxi-ARGUNT N mum atque legitimum constituisse. Ac tandem,
tum totiu di liorami atque tritici seruata proportione,tantun'
inensuit dem ponderis e tritico appentum vas aliud conponderibus. stituit, quod bath nuncupauit , quem distinctionis gratia minorem Batum apellabimus.
nolingula Sy quidem Batus priori minor est subsesqui
subsesquialtera altera proportione quoniam subsesquialtera pr Pr pQmOΠ in portione pondere superatur a tritico hordeum. Mcolupta ita Neque tantum bati hi, hordeo, atque frumento pleni talento Hebraeorum pondere exaequantur, verum etiam hic minor batus grauiori vino rubro Palaestinae plenus talentum pendet. Quae quidem omnia,subductis rationibus, suis quaequia locis probabuntur. Interim tamen viam tantummodo lectori ostendam, quam in probandis his, quae proposuimus , tenere decrevimus qua
etiam ratione totius Operis quasi argumentum proposuisse videbimur. n hynhλ Ac primit in duplicem batum probant Sacrae
tu probatur Scripturae testimonia, quae templi aenei maris
ri, capacitatem commemorant : nam in libro Re
s 'g. icium mille batos capere dicitur; at in libro
Iphi, ta batus aequalia, o in mensurae erunt; is capiat decimam partem cori batus, ct decimam partem cor ephi iuxta mensuram cori erit aequasibratis eorum . Probatur autem infra sumus, quod Qeodem Ezechielis capite manifestum fuit,bathum liquorum mensuram fuisse utpote , A Way- qua oleum mensu aretur ephi vero mensuram 'orum men- aridorum, utpote, quae frumentum,&hordeum etia usu commensuraret. Quare prima fronte apparet in sura acidorum. textu, ephi aridorum menturam parem omninosuisse bato liquorum mensurae. Alterum cro MENfings, quod probandum supererat, manifestum Omnmo, pondera ae- fiet, si consulantur Hebraea, in quibus mensura fuisse adicitur Mn hochen, libratio vero natanti mathcutitho, b. . ipsa Hebraica vox.
D quae utraque voca eodem verbos thachan deducitur, quod est mensurando Xpendere , pensum mensurare, mensurata pensitare. Cuius
rei exempla quamplurima adduci potuissent ii, ludunum pro omnibus eis poterit, quod habetur in libris Regum Dabant eam pecuniam iux , cta numerum atque mensuram , Hebraice Nnd P. O. hamthuchan, id est,pondere mensuratani vel potius in numero , ac pondere . Inde deduciturinthochen, mensura appensa, vel pensium ad mensu ram. Vnde rectissi:n ,&ex propria verbi noti ne vertit Hieronymus, chira scripsit Lerit a qua libratio eorum . Nam pondere Xaminabaturbathus, an legalis esset, ac iustae mensurae; a'
pensis videlicet vino, vel frumento, quoiathus compleretur. Qua etiam ratione talenti pondus
Bati cro latus iuxta mensuram palmi exa quabatur. Quae quidem omnia clam sibi mutuo responderent, tum mensurae omneclegitimae , legitimumque pondus habebatur . Haec autem omnia, atque eorum singula quoniam suis qua que fundamentis fulta manifestanda sunt, ideo nunc praetermittenda duximus illud tantum'
355쪽
modo ex dieiis assii mantes, luriusmodi analogiam,qua nulla posset dici, vel excogitari ingeniosior, vel magis commoda, in Hebraeorum Republica diuinis legibus instituta perpetuo asseruatam fuisse. Qua ratione nobis pollicemur fore, ut, si semel iulium talenti pondus, vel bati ae Huam capacitatem et eae actam cubiti longitudinem a sequamar, cetera quoque nenturas OmneS, Omniaque pondera facile consequuturos.
Ac primunt e periri conabimur , num certi quidquar, rimari possim iis, quo manifestam po
cirrum rationem percipiamus. Nam quamuis
ea, quae ad Hebr.leorum pondera spectant, ita nobi manifesta viaeant ur in sacris litteris , ut pro reliquorum omnium fundamento quasi prinnis princi ijs assumi possint; ea tamen tot sunt quaestionibus, atque discuitatibus4:nplicata , ut vix explicari sint magna disti cultate queant. Atque adeo ad aliena pondera Xaminanda , ct mutuo conferenda, quasi quadam impressa vi
cogimur accedere. Nostero ea ex omnibus anti
qu is primum eligenda duximus, quae, antiqua
cum in aetati tamen nostrae prae caeteris essent tempore,nominibus,&ratione coniuncti Ora.Sunt autem ea Romana pondera quamuis de Graecis etiam nonnihil dicendum sit sic enim fiet,ut, pluriam scriptorum de diuersis ponderibus colutatis testim ijs, atque mutua omnium ponde
nam contensione probata, magiς firma, ac stabilis maneat nostra sententia . atque ita euenturum speramus, ut Deo nos bene iuuante, lucem ali quam si putationi de Hebraeorum ponderibus at ferre positi nus; quae mediante,&alias eorundem mentura longitudines facile percipiamus, quas ad pondera referentes examinabimus. Quo autem consilio de Romanis, ac Graecis mensuris libro hoc, qui res sacras tantummodo tractare statuit, agamus,sequenti capite aperiemus.
A paribus comparare, alienas cum alienis, vel alienas cum suis atque omnino ostendere conati sunt, quoties maior ex alienis contineat minorem ex proprijs, vel quoties una eX his contineat aliquam ex illis; ut, cum una aliqua ex illis cum alia quapiam ex proprijs, vel ex aequo respondere noscatur, vel eam data proportione superare, vel ab ea deficere, tunc arithmetica supputatione, reliquae omnes mensurae cognoscantur. id quod si a Min ponderibus,pari ratione contingere necesse aetatis, aetest. Quapropter mirari nemo poterit,si,qui suae publicae in Reipublicae suaeque aetati mensura pertra' ai cstarunt, breuissime, ac nullo paene negotio rem me, ac milli
AC GRAECIS PONDERIBUS, mensurisque agendum, quo niam ea mutua coliatione percipiuntur.
NI de mensuris, ac pon deribus tractatio eo potissimum spectare videtur, ut me si iras cum mensuris conferre noscamus , cum ponderibus pondera. Facili enim negotio una aliqua mensura cognosci tur omnes non ita, nisi cum cognita illa conferamur. Ex quo fit, Vt omnes,quotquot de mensuris,ac ponderibus agere instituerunt, institue runt autem quamplurimi, nihil aliud egisse videantur, quam vel proprias mensuras inter se rimatores, videlicet, cum au Otibus vel pare cum totam expedierint; quoniam nimirum eiusmodi mensurae cribenti pariter, ac legentibus assidua
l experientia erant notissimae at contra, qui CX
ternas, vel diuturnitate temporum a se longe re motas tractauerunt . infinitis propemodum dissicultatibus se implicuerunt, cingentia Vol mina conscripserunt an vero id, quod instituerant, feliciter consequuti sint, nondum omnino iudicio comprobatum est. Nam&illud ipsum, quod rebus omnibus caducis, ac fiugis euenire consueuit,id omne mensuris ipsis, ipsisque ponderibus contigisse, ac eorundem disputationi simul accidisse cognoscimus. Etenim quo magis
Unaquaeque mensurarum ratio, a nostra aetate, temporum interuallo, distare probatur, eo γgis quasi vetustate detrita ab hominum pene memoria excidisse cognoscitur ac vix tandem,
post assiduos,in pervestigandis scriptoribus multorum annorum labores, unum, aut alterum 1
uenire conceditur, qui unam aliquam ex antiquioribus mensuris cum aliqua alia ex proprijsita comparet, ut eius certa ratio haberi queat. Ideoque,dum omnium mensurarum antiquisset mas, utpote mundi primas inquirimus, necessario cogimur, quasi per gradus ascendendo,atque
aetatum seruato ordine procederes ita ut antiquas primitim inuestigemus, mox antiquioreS, a tandem ad antiquissimas deueniamus. ROMANAE Et quoniam hoc eodem antiquitatis ordine a V x rx
noura aetate ieiunguntur Romanorum Impera Graecae antitorum mensurae, hae a Graecis, ab his He quiore , ac
braicae, fiet, ut disciplinae ordinem sectantes a R0
U notioribus nobis IncipiamUS , quarum Om braeorum mea
paratione postmodum, illas ipsas ab hominum surae per uesti. memoria maxime remotas percipere possimus. i GAtque adeo in hoc , ac sequentibus huius partis libris ita progrediemur,ut de Romanorum antiquis ponderibus numismatiS, atque mensuris primum disputemus, ea mutuo inter se conserentes deinde Graecorum mensuras eas de ipsas inter se postea cum Romanis antiquis mensuris conseramus Demum Hebraeas mensuras pondera, atque numismata inter se, deinde ea cum Graecis, ac Romanis antiquis, ac tandem omnia cum nostris Hispanis ac Romanis com parabimuS. Et quamuis ea, quam diximus, firmissima ratione disputare de Romnais mensuris, ponderi busque minime cogeremur de eis tamen agendum esset, vel propterea saltem, quod earum ROMANI exemplo comprobare facile possemus id, quod quidqmd poli-
superiore cap1te de menturarum, ac ponderum e est, re mutua collatione percensuimus Romani enim thu obserua-
illi antiquae Reipublicae auctores , quidquid Πt, id omne politicae artis,in exteris quibusque gentibus,Ob si ieruare potuerunt, id omne in suam Rempubli esset re conari
356쪽
eam transferre omni ope , atque opera conati sunt; quoniam, ut dixi, ex pede longitudinis mensura quadrata liquorum mensuram composuere,& ex lioc rursum duplicato medimnum, atque ex tertia quadrantalis parte modium,frugum mensuram secere. Neque his tantis contenti suerunt mensurarum aequis rationibus,sedo his
pondera,&ponderibus has ipsas mensuras examinanda proposuerunt. Ex quo fit, ut qualibet mensura, aut quocunque pondere perspecto ac cognito, reliquae omnes mensurae, ac pondera reliqua facile examinentur , ac dignoscantur Quae omnia suis quaeque locis latius probaturi
i humanis,ac di vinis poenae censentur in i vitiatores pon
non contemnendi , integra volumina non parua coni cripserunt OS Vero , quoniam illa in omnium Vertantur manibus , a longioribus quaestionibus abstinentes, ea praelibabimus tantummodo, quae, si abessent, mutilam ac mancam hanc noliram disputatio nem redderent. Et quoniam ponderum aequitatem utilitatis, ac fructus non parum Reipublicae afferre consueui sse, initio huius libri ostendi muS,damnaque quamplurima oriri probauimus ex iniquitate ponderum , ideo praetermittam etiam commemorare leges, ac iura,quae grauissimas poena censent in eos, qui pondera immutauerint. Comminationis porro, indignationis diuinae aduersus eos, qui pondera, vel mensuraS vitiant,plena sunt sacra loquia eorum nonnulla supra retulimus, nunc omnia praetermittimuS Hoc tamen notandum maxime initio duxi, R manos,vel hac una poturimum ratione permotOS, unicum tant in pondus, unicam libram suis omnibus commercijs adhibuisse, quo omni prope modum immutandorum ponderum ratio, ita iniquis lauaris uniuersis intercluderetur . In quo Hebraeos imitati a Graecorum diuersitate maxime recesserunt. Hoc ita ab omnibus receptum est, ut a nullo, quod sciam, negetur ita vi Grsepsius,cuius omnis labor in eo versatur, Ut Omnes mensuras, omnia pondera multiplicet, nullam inuenerit vel leuissimam coniecturam qua poste libram Romanam, sicut alia omnia pondera, eli mensulas discindere, &, quasi con
Est autem libra a librando dicta. Primaeva sui institutione libra instrumentum illud significat
duas habens utrinque lances, quibus aeque ΟΠ'stitutis, vel earum alterutra depressa, aut eleuata iustum deprehenditur rerum, quae examinan B tur, pondus. Huius rei elegantissima transsatione Cicero meminit Quo loco quaero , inquit,
quam vim habeat libra illa Critolai, qui cum in
alteram lancem animi bona imponat, in alteram corporis, externa , tantiim propendere illam bonorum animi lancem putat, ut terram, Ἀγria deprimat. Hactenus Cicero . Et quamuis hoc ita sit, usus tamen apud probatissimos scriptores obtinuit, ut libra plerumque surpetur pro certo quodam, firmo Romanorum pondere,quo omnia ponderanda librabantur. Idem ipsum librae pondus indeclinabili voce significabatur ideoque ni fallor, librae vox pondo additur Latinae linguae isus peritissimis. Nam Liuius coronam auream librae pondo Ioui dicatam fuist se; columella, calami pondo libram scribit. Neque librae tantummodo addebatur pondo; verumetiam cuicumque ali ponderi .Plautus. Neque piscium Iam unciampondo hodie cepi. Vertim tamen est,nonnunquam pondo, clibram seorsum usurpari atque idem ipsum quod separata significare, ut videre est apud Catonem, sic scribentem adipis pondo duo casei libram. Et Plinius Quibusdam generibus, inquit, per se pondus , sicut alearico modio tritici panis pondo triginta reddit , quibusdam in binis mystris, ut Cyprio. Alexandrino , viginti prope libras non excedentibus . Haec ille iusmodi libram assem quoque appellatam fuiste tradit Varro Multa, inquit, pecuniae signatae invocabula sunt,aeris,& argenti haec, as ab aerei, dupondius a duobus ponderibus , quod unum pondus assi pondium dicebatur, id ideo, quod aserat librae pondus Hactenus Varro Huius vero denominationis originem, lationem redde re videtur Plinius Is enim dum tacite reprehen dit luxum, atque intemperantiam populi Roma ni, quae a minimis incipiens paulatim excreuerit ad magna,pecuniam,quae omni luYus atquet intemperantiae radix est, percensere aggreditur, eius cie Tusca
piobatis scriptoribus, de cuiuis eius parti. Liu lib. a. Colum.lib. I
C. γωVarro lib. . de ting. Lat. et Iin lib. 33.
357쪽
eiusque excessis, atque varias mutationes enu Amerat, utpote quae ab aere ad argentum, ab a VSV AR gento aci aurum usque peruenerit. PopuluSR
Cisti'stia manus,inquit,ne argento quidem signato, ante mani, esse Pyrrhum Regem deuictum usus est Libratis,un- coeperit. de etiam nunc libella dicitur dipondius appendebatur assis Petus legit appellabatur , nec displicet eiusmodi lectio. His verbis Plinius illud prinatim significare videtur quid diceretur assis, nempe una libra aeris quae usque ad Plini j tern-pora assis quoque libella vocabatur, sicut duo as ses,siue duae librae dipondius.
Et quoniam omnium monetarum Vim appen se tunc aere supplebant, fiebat, utina, binis, vel pluribus aeris libris appensis commercia eXerce rentur omnia, stipendia tam militum, quam ser BASSI UNDE uorum, artificulam soluerentur ex quo fiebat,
ας- tisi breuitatis studioso as diceretur, quasi aes, subintelligendo librale, atque ideo unam libramastem dicebant, teliquas dupondium, tripol dium,centumpondium, c. Plautus his usus est,
Hinc plures orta loquendi phrases, de quibus vlis, bis ' Plinius Quare, inquit,aeris grauis poena dicta. TR Et adhuc expensae in rationibus dicuntur: itcmb. impendia,&dependere. Quin militum stipen
ua unde dicta diorum, hoc est,stlpis ponderandae pentatores 1
bri pendes dicuntur qua consuetudine in his en ptionibus, quae mancipi sunt,etiamnunc libra , Cinterponitur. Haec ille. Hoc ipsum sensisse vide-ν l. apud tur Paulus apud Festum: Pendere poenas,inquit, Fen. Pomp. soluere significat, ab eo quhd aere graui climVte rentur Romani, penso eo,non numerato debitum soluebant,unde etiam pensiones dictae Poenas pendere proprie dicitur, qui ob delictum pecuniam1blui quia penso aere utebantur. Hacte- Λ DAM nus Pauli sunt verba. Quibus duo maxima po-na ait Erretia ' puli dispendia significantur , quae rudis illa acuis lora inrauis stetis pensio asserebat Alterum,
cem, aut staterem alterum, illud quidem grauissimum, quod di incillima cuiuis est et diuisio, ac maximi ponderis pro minimo pretio asportatio. Quae incommoda non diu potuit ad incre Dmenta vergens populus sustinere, rerumque assi dua experientia doctus, ea cupiens vitare,ae pri Flin ubi Dp mum signauit. Huius auctor est idem Plinius: a V Iri P I Servius Rex primus signauit aes antea radiis sinus omae Remetis tradit signatum est nota pect
itan νεξ dum; unde jecunia appellata. Haec Plinius.
niae dicast . Fuisse autem hanc primam pecuniam librarium
assem,eiusdem Plini j verbis illis planum fit, quae alias a nobis pertractanda sunt. QVARE AS Assem, libram, pondo in duodecim partes
in duod Π seeuerurit Ronaani , quorum singula Vocarunt numerum sit UnclaS, quasi Vnas. Hoc autem si iunt potissi distra butus. tim in partitionibus numero, quod is Vitruvio Vix Maio 3 test e, ex duobus senari j perfecti numeris con-
P stet nisi Min hoc etiam, sicut in quamplurimis Ealijs rebus Hebraeorum imitati sunt mores Romani, hoc uno ab illis distantes, quhd illi eius rei
causam Deo auctore cognouerunt , hi penitus ignorabant. Aliam vero rationem assignare vide
Unctaque in libris pars es, quae mensis in anno.Quasi vero naturae ordinem, ac distributionem imitari voluerint Romani duodenatio numero:
videbant enim non tantum humano ingenio, sed natura ipsa duce solarem cursum, quem annum appellarunt, duodenis Lunae cireulis, quos menses dixerunt, ut plurimi in compleri Aliam, rh rationem potissimam fuisse crediderim, quod duodena ius numerus in plures aliquota partes diuidatur, quas paulo inferius ostendemus id quod in bene ordinata Republica obseruatum est, atque obseruari debuisset in omni Singulas autem unciarum partitiones suis proprijs nominibus distinxerunt, quae supra retulimus, Atque a minimis partibus progrediemur ad ma-Ximas, idque Varronis exemplo atque testimo Varro lib. q.
nio Vncia, inquit, ab uno sextans ab eo, quod imS Lψ sexta pars assis, sicut quadrans ab eo, quod quarta,& triens tertia pars, emis, quasi semissis,id est b, ii, si dimidium assis ut supra dictum est istunae assii nominae
septem uncia collisum reliqua obscuriora , sit inponenti quod ad diminutionem, Mea, quae demuntur, 'M δ ι' ita sunt, ut eYtremassyllabas habeant, ut aduodecimina dempta lacia,deunx, dextans dempto sextante, dodrans dempto quadrante,bes, ut olim des dempto triente. Haec ille Quae portet a UA VOCES tentius percipiat, ac memoria retineat lector, si Nςmψr
tacum 11b1 aditum adlequentia Velit patCrace rium si ad se re harum enim ignoratione vocum quampluri,quentia intel-ma ignorari necesse est. Ideoque nos Fannisquo bgςndδ que ea de re versus, ac compendiariam quandam harum partium enumerationem steremus; si prilis tamen Pompei alteram bellis interpre Sext.Fo p. tationem commemoremus Bes,inquit, appellatum est, quod bis triens sit, quamuis dura compositio fiat bellis es triente bellis unciae octo sunt, triens quattuor. Haec ille Fannius ver,sic. Uncia nam libra de s dixere deuncem minius. Atys extantem retrahas erit icte decuncis. Vocem hanc, quae diuersa est ab illa receptissi DLcvNxma Varronis , composuisse videtur Fannius ex unde dicta . duabus,decem, incijs sublatis enim nonnubiis litteris fit decuncis Difficiles admodum staquentes duo verius sunt: eos tamen adhibuisse videtur,quibus binas illas voces semuncia, atque AseXcuncta eaeponeret ca propter Meos explicare debuimUS.
Sed nudum reliquo nomensemuncia certum Vς Dempta dabit nec enim es huius sistancia
Semundia composita vox ex semis, incia: Omis vero quasi emissis dicitur, hoc est semis assis iuxta Isidorum. Haec si auferatur ex asse, reli Lutabr. EM.quum, nempe undecim, ac semiS,nulla certa Voce 16. orig. cap. non mari potest. Vox autem sesqui uncia unam a unciam ac semis denotat, hoc est, re semuncias ea vero si dematur ex asse, nullum reliquo certum nomen dabit repetendam enim censeo
prioris partis periodi sententiam, ad intelligendam alteram.
De particula veris illa, sesqui, plura Budaeus, B o. I. de quae tantumdem ac semis significat,si cuilibet re partibili iungatur,ut sesquipes sesquidigitus,scs- qui mentis, sesquiopera, iis te imilibus. Si
gnificat etiam superparticularem quam vocant Mathematici proportionem , ac tunc numero iungitur; dicimusque sesquialteram, sesquiter SESQUItiam,sesqui millesimam proportionem. Quoniam' k0 Odoviur
verbi vi Clauius tradit eius sunt plures pecie , clivi δερ
unaquaeque distinguitur numero, cui iungitur demit. . s. particula haec , set qui . Nam sesquialtera pro Euclid. portio ea est, quae quantitatem contiue eiu que
358쪽
que alteram partem sesquitertia tertiam insuper partem,& sic reliquae Graeci Uero,quoniam una voce carent, qua hanc proportionem ignificent, elegantio ipsi utuntur paraphrasi pro sesquimina tres semimina scribentes. Cuius rei plura exempla qui cupit, legat Budaeum nos enim illud tantummodo hic notabimus,Fannium Graecorum phrasim imitatum, sesquiinciam semunciae triplicem dixisse. Sed ad reliquos Fanni j ve
sus accedamuS. Dodrantem reliquum vocitant quadrante retracri.
Cumque triens defit,bessem dixere priores. Iidem septuncem, fempto quin un e,vocarunt. Posiae missis olidipars maximafertur. Nam quae dimidiumsupera pars esse negatur, Ut Acuit tenui cribens in puluere musa , sHi quidem versus illud exigere videntur, ut duodenari j numeri naturam attentilis perpendamus, quae non huic tantummodo dis butationi usui es
se possit, sed Malijs. Id quod sequenti capite
decim as diuiditur, id exami nandum pri is est, quare hoc potitis, quam alio diuisionis numero usi sint antiqui Ni merus hic in partes sibi mutuo aequales, quas aliquota vocant, quincuplici diuisione tribuitur cuiuscumque diuisionis partes sic denominabis, binas,ternaS,quaternaS, senas,duodenas; non enim in plures aliquota diuidi potest. Atque unaquaequeri: qu. huiusmodi partibus a numero diuisionis de
tinetur, deno nominatur: nam quae bifariam diuidit, semis diminatur, par Citur, quae in tres, triens, quae in quattuor, Ua'
diuisionis numero nomen accepit, sed ab unitate di Ita est
numero denominantur partes,sunt minoreS,quae a minori,maiores, ut ratio ipsa in schemate par tium assis infra apponendo ostendet, fit, Vt,quoniam numerorum minimus est binarius, parteS, quae eo diuidente procedunt,simi omnium maXimae, id quod figura ipsis demonstrat. Nan aliquot pars est,Vnitas,binarius, ternarius, qu ter narius, senarius, lic est reliquorum innium
ct deunx potitis dicendi sunt partes,quam parS,id quod intuenti in ipsa figura manifestum fit in qua etiam apparet ratio, propter quam peritissimi
illi Romanorum institutores semissem, trientem, quadrantem, sextantem a propriae diuisionis numero compellarunt bessem verb, dodrantem dextantem, deuncem ab ea parte, qua aste minores erant partis enim potissima ratio habenda est, reliqui non ita atque adeo partes,Vt,residua parte dempta, ab ipsa denominentur parte, quae
habet suae diuisionis proprium nomen . Sed ad alia de aste consideranda propitis accedamuS.
Et quoniam,quae hactenus diximus, de iona to librali asse intelligenda sunt, id etiam animaduertendum occurrit, non semper librales asses custos tam grauis enim pecunia asportationi, &commerci j inutilis erat molesta occasioneque arrepta cautum fuit, ut minores asse ferirentur, Assps LIBRA quo ciuium sui pariter ac Reipublica emolu tatin es usi. mentis consuleretur. Huius rei auctor est Plinius Plin. lib. 33. sic scribens Librae autem pondus aeris imminu cap. 3. tum bello Punico primo, cum impensis Respublica non sufficeret, constitutumque ut sies seXtantario pondere feriren turi hoc est ex sextante assis binas pendente uncias ita quinque partes factae lucri, dis lutumque aes alienum,&c. Postea vero, inquit, Hannibale urgente. Fabio maximo Dictatore,asses unciales facti. Haec ille. Sed de partibus assis iam satis illud tantummodo notandum superest, assis nomine plura si Assisitor gnificare consueuisse Romanos, num innumC batur unitas ro nonnumquam Exstat eius rei exemplum apud Columellam Duco, inquit, quinctam partem longitudinis, fiunt ducenti quadraginta, 'ui ctam partem longitudinis, hoc est, viginti quattuor his utriusque summis singulos asses adij-cio, qui essiciunt extremos ordines, quos Vocant angulares. Fit ergo altera summa ducentorum quadraginta unius, altera viginti quinque. Haec ille Eandemque saepius loquendi phrasim ibi dem usurpat.&Vitruvius Supra se adiecto asse Vitru.lib. 3. εκτοι ephecton quem locum quamuis paulo in μι- feritas nos aliter referamus, ut pari ratione deseptenario,atque alijs numeris loquatur, sextantem pro asse scribamus, tamen posset etiam assis maIaere,si pro unitate in numero accipiatur. Sed&Romanus etiam pes in totidem assis partes di h Q
uisus, eisdem quoque vocibus bl et distingui duini. mpa Huius rei frequens est usus Vitruvi, Deinde,in te' diuitatur. quit, regulae bipedales ex una palle supra margi Vit V lib. I. nem canalis imponantur, ex altera parte bessali Ubus laterculis pilae struantur Besales laterculos vocat Vitruvius eos,qui octo unciarum essent. Et iterum de templorum gradibus Crassitudines autem eorum graduum ita finiendas censeo, ut neque crassiore dextante, neque tenuiores dodrante sint collocatae. Quo loco dextantem posuit pro decem dodrantem pro nouem pedis Romani uncijs. Ille ver peculiaris est dicendi modus, quois is est Columella sed non est, in Cost m. lib. quit, dupondi j,4 dodrantis altitudo, quae istud a . '
duobus pedibus, quasi pedes asses ponderales es bus pedibus. sent. Sed huiusmodi loquendi modus, quod ad assem,& partes eius spectat, frequens est interdi risiperitos id quod Vlpianus his verbis testatur: ψ.ἰ servi m. Hereditas plerumque diuiditur in duodeciminia η' de hered. cias, quae assis appellatione continentur. Habent autem hae partes propria nomina, ab vncia usque ad assem, puta haec sextanS,quadranS, triens, quincunx, semis, septunx, bes, dodrans, dextans, deunx, as,d alibi saepe fit harum par tium mentio Vnicum vero ego tantummodo egemplum Ciceronis nunc afferam, quo ostendam, non tantum assis partibus usos in diuidenda hereditate antiquos, veruim etiam in ipsius n-ciae diuisione, de qua post pauca agendum nobis est. Is sic: Facit haec, inquit, heredem ex deunce,& semuncia Caecinnam, ex duabus seX- tulis M. Fulcinium, Ebutio sextulam aspergit. Quo loco illud obiter notandunt duxi, deuncem&s
359쪽
semunciam vocari a Cicerone assis decem Apartes cum dimidia, quibus nempe ad assis complementum semuncia desit : idque duplici voce , quoniam una carent eiusmodi voce Latini, sicut supra e Fannio notatum a nobis est. Neque vero duodenis tantummodo assis partibus praedictae denominationes tribuebantur , sed etiam senari j numeri partibus. Quod clim sine uvlla notatione usurpaverit Vitruvius, cui maxima debetur in his fides, argumento mihi est non leui, quemcunque numerum, quascumque etiam diuissibiles res his partibus, atque earum nominibus diuidi, denominari consucuisse. Locus autem Vitruvi celeberrimus est, qui quoniam deprauatus valde, nec satis a commentatoribus explicatus est, operae pretium me facturum e&isti Binaui, si illum pristinae integritati restitutum quam breuissime explicauero . Mathematici vero,
inquit contra disputantes, ea re perfectum esse dixerunt numerum,qui sex dicitur,quod is numerus habet partitiones eo rum rationibus ex numero conuenientes sic sextantem unum,
trientem duo , se misisem tria. Hactenus partes sena-rij, quas partes tanti in vocari dixit supra relatus Fannius , nosque aliquota partes vocari dixi
mus, enumerauit Vitruvius Atque ea ratione senarium numerum persectum dixerunt Nathematici,quod hae omnes partes insimul sumptae senarium reddunt. Nana unum,duo, tria
efficiunt sex Hasque Mathematicorum rationes ex numero conuenientes vocavit Vitruvius, teli
quas senari j diuisiones, quae partium sunt, multiplices subiungit his verbis . essem , quem iam
quem πενταμοιρον pentam ero dicunt , quinque ,
perse istum se . Hucusque parum variant odiuces deinceps mendosi sunt omnes. Nos vero sic textum reseremus, ut conteXtus coniectura corrigendum i iasit quicumque volet lectionem nostram cum alijs conferre, facile inueniet, quibus partibus , inua ratione ab illis dissentimus: nam non esse huius loci duximus, singula verba seorsum examinare. Cum autem, inquit , supputatiotatio crescit supra sese, adiecto sextante, sextans
crescit supra sese, adiecto sextante , sextans alterum, qui εῖεκτον ephceton dicitur, cubi facta sunt octo, quod est tertia adiecta, triens alterum, qui πιποιτο epitritos dicitur: dimidia adiecta, cum iacta sunt nouem , sesquialteram, qui D uis que hemiolios appellatur , quia duabus tertij parti bus additis, S decussi facto , bes alterum, quem Pπιδίμοιρον epidimoeron vociaanici in undecim numero, quod adiecti sunt quinque, quinctarium alteriura, quod et πενταμοιρον epipentamoeron duodecim autem, quod ex duobus simplicibus numeris est effectus, δι πλασίωνα diplationa Mucus
que Vitiuuij sunt verba , quibus plures explicat
antiqua locutiones, quarum una tantummodo
nobis est nisu qua explicata, reliquae omne manifestae sient. Nam sicut numerum, qui solidum continet, ac insupc semissem alterius, let qui alte rum dicimus, quasi semis alteruto,sic etiam olim dicebant sextans alterum eum, qui solidum con Et inebat,& sextantem parique ratione de reliquis omnibus ratiocinandam videtur. Eiusmodi vero numeri omnes senario comparati, longe diuersas apud Mathematicos sortiuntur appellationes, quas quicumque voluerit, videre poterit apud Clauium. Sed de se iam satis reliquum est, ut
deinciae quoque partibus non nihil dicamus.
CIA ab uno dicta, quod sit naue duodecim partibus as
sis. Fuit autem Romanorum proprium pondus, sicut ipsa voeindicat, quod ad Graecos tranflatum, pondere, voce idem omnino semper fuit quod paulo inseritis probaturi sumus, dum drachmam exami nabimus. Quoniam vero non omnis duodenaria diuisio magnum aliquod totum susticienter diuidit, necessarium fuit ipsi in rursus unciam in alias, atque alias partes tribuere. Ac prim in induas semuncias, sic dietas, quia,Varrone teste, se, valet dimidium, ac si dicas, secta uncia Paulus semis, inquit, semodius, semuncia ex Graeco trahuntur , sicut latia multa , quaeri, literam pro aspiratione eorum habent, ut Hrco
septem υλ siluari sic ista ab eo , quod illi di
cunta μισυ, declinata sunt. Haec ille Eius meminit Columella illis verbis: Pro silphio mellis ad ij cies pondo semunciam pondo usurpauit pro
uniuersali, non pro certo pondere, clim alias consueuerit pro libra usurpari. Eandem unciam rursum diuidunt in partes tres, quas duellasio cant, qua deductione, non latis teneo ea enim, quam affert Petus , haud satis mihi probatur. Dieta est, inquit, a duabus coniunctis sextulis: pari enim ratione quaelibet assis,ues unciae pars, quae alicuius minoris est et dupla, dici potui Tet duella. Neque Peto fauet allatus ab eo Fannij versus, huiusmodi. Sextula cum dupla es, veteres dixere duel m.
Ea enim poetica phrasis nihil aliud significat, quam illa eiusdem Fanni j:
Trachman Agemines, aderit quem dicier audis Sicilicus. Pro duella duas sextulas usurpauit Cicero, mox afferendus, quod ea voce: ut miniis eleganti uti sorte noluerit. Idemque obseruatum a Columes-la fuit, qui plures assis partes enumerans dueniae non merninit. Sicilicus igitur quarta est unciae
pars sic dicitur Festo, quod semunciam Ecet, qui sicilicium neutro genere protulit. Sicilici mentio sit apud Plinium, vertim de partibus pedis loquentem sed nihil refert,ctim partes assis, librae, ac pedis eisdem prorsus nominibus, atque eadem
proportione censeantur . Tribus cilicis, inquit,
infra quattuor pedes , totidemque infra semipedem cras
situdinis. Qui quidem dicendi modus perinde est, ac si dixisset, meniam latam fuisse pedes tres, Vncias undecim , cum quarta unciae parte crassam uncias quinque cum quarta item unciae
Sextula sexta est unciae pars, quod ipsum nomen indicat id quod expresse testatur Varro: Aeris, inquit, minima pars sextula, quod sexta pars sit unciae. Eius quoque meminit Cicero: Testamento facto, inquit, mulier moritur facit haec heredem e deunce,ec semuncia Caecin
nam ex duabus extulis M. Falcinium libertum
cap. 17. DUELLA quare dicatur. L. Petus lib. s. depond.
Var. lib. . de ling. Latina. Cic. pro Cae-
360쪽
Cleopatra lib. de mundiai s. Dioscor. lib. de ponderib. calen lib. 6.
de comp. medi cam secvnd. i DRACHMA
lt eadem Roma ii is,quae Gl aecis , sicut aiadem Graecis uncia, quae Romani S.
SCRIPULI quo in uncia. SCIUPVLVM quare dica-
superioris viri Ebutio sextulam aspergit. Quo
loco Cicero, ut bene notat Budaeus, hereditatem, hoc est, assem, in deuncem, semunciam, tres sextulas diuisit. Ex quo liquet, sextulam temtiam partem fuisse semunciae, unciae seXtam, at que totius ictis septuagesimam secundam, id
quod in schemate infra apponendo liquet. Drachma Iulio Polluci dicitur, quod sit quasi manipulus obolorum, quem δραγμόν Magminvocant. Fuit autem drachma, sicut nomen ipsum indicat, Graecorum proprium pondus, signa tum numisma, quod, clim rerum potirentur Graeci, ad Romanos translatum, ab ipsis frequenter usurpatum est sicut e contra Romanorum unciae pondus, nomen ad Graecos translatum est. id quod afferenda Graecorum ac Latinorum te Bstimonia facile demonstrabunt. Fuit autem drachma octaua unciae pars, quod disertis verbis testatur Fanni S. Uncius drachmis bis quattuor. Ex quo, arithmetica supputatione, constabit, libram, iue assem drachmis constare sex iona ginta; octies enim duodecim hunt nonaginta sex, ex quibus quattuor tantii desiunt, ad complendum numerum centenarium. Quae omnia illis verssibus complectitur Fannius. Accipe praeterea, par quam nomine GrajMnam vocitant, nos trique minam dixere priores
Centum hae sunt drachmae, quod si decerpseris illis Cauattuor e scies hanc noninam denique libram. His concorda Cleopatra Libra, inquiens, habet uncias duodecim, drachmas nonaginta sex, scripula ducenta octoginta octo. Vncia habet drachmas octo, scripula viginti quattuor. Hoc ipsum testatur Dioscorides: Uncia vero, inquit, drachmas habet octo, scripula viginti quattuor. Atque Galenus Idcirco, inquit, quod ponderalis uncia ocra drachmas pendet. Ex quibus Omnibus testimonij illud liquido constare poterit, unciam Romanam ocra drachmis Graecis constare, ocioque drachmas Romanas unciae Graecorum aequales esse siue, ut clare loquar, non aliam esse apud Graecos unciam ab ea, quam re,& nomine a Romanis sunt mutuati sicut nullius alterius drachmae fit mentio Latinis ab ea, quam
re, nomine Graecorum more usurparunt. Eam veto peregrinae Ocis numerationem merito
praetermissi Columella, quid ducllam quoque non connumerauit inter partes alliis, quod hanc, ut disi, minus elegantem, illam omnino barba ram iudicaret. Sed iam reliquas unciae partes prosequamur. Quoniam uncia scripulos continet viginti quattuor , ijdemque grammata dicuntur, drachma tribus constat scripulis, assem di uidunt in scripulos ducentosi ginta ocra scri pulus vero diuiditur in duos obolos, se mi obolos quattuor, siliquas sex, lentes, seu lupinosi .
quae omnia, ne diutius immoremur, commemoTatis Fannij carminibus manifesta fient. Illud unum praenotandum duXimus, nos consulto Fannium imitatos , scripulum dixisse, quoniam subtiles alias scripuli indagationes tamquam in is pro fcuas abiecimus. Adde his etiam, quod, quoniam non eundem, quem Fannius, sequuti sumus ordinem, ne confusionem pariat ijs, qui tum eius carmina, tum has nostra tractationes percipere cupiunt, nostrum schema illis ob oculos propo- Tolu 3.ApparatuS.
nendum esse censemus sic enim fiet, spero, ut singula nullo negotio percipiant. Is vero sic habet. Ordia 2 minimis, post haec maiora quentur. Nam maius nihil es aliud, quam multa minuta. Iuxta subiectam materiam verum plane dicit; physicas vero, subtilesque disputationes sicut ii te non curat, sic nos ratiare non decet. Semioboli duplum es, ob lus, quem pondere duplo Gramma vocant , scripulum noHri dixere Semina sex alis liquis latitantia curuis Attribuuntscripulo, lentes eraciter octo, Aut totidemspeltas numerant, tristesque lupinos. Is duo sed par generatim his pondus inesset,
Seruarent eadem diuersae pondera geutes. Nunc variant: etenim cuncta non foedere certo Natura , d lege valent, hominumque repertis. In scripulis ternis drachmam, quo pondere
Argentifacilissignatur pondus Athnis. Nolorque 2 drachma non re sed nomine differt. Drachmam gemines, aderit quem dicier audis Sicilicus Drachmae scripuli se adiecti at,
Sextula, quaesertur,na ex his et ncia consat.
Sexttila chm Hrpia e Veteres fixere duellam. Uncia sit drachmis bis quattuor: unde putan
Grammata dicta quod haec Diginti quattuor Uncia habet uot enim formis vox Graeca no-
Horis quot mundus peragit, noctemque, diem
Vnctaque in libra pars est, quae mensis in anno. Haec maior Latio libra H,gentique togatae. Attica nam mmor est, c. Hoc ipsium confirmari potest Galeni testimonio , Galan lib. de qui libram Romanam duodenas uncias habere. ponderi
testatur in subdit. Vncia drachmas octo 'ae Sr
oicae quibusidam dicuntar . Olca , quae S drachma , habet cerati , id est , liquas octodecim. Aiuntque in
ea esse re scrupulos, scripulos potitis legendum, ut supra notaui, in scrupulo obolos duos. Quae Omnia Galeni verba cum Fanni versibus apprime concordant illud tamen addere videtur, drachinam siliquas continere octodecim, quod etiam manifestum fiet, si quae dicta sunt a Fan ni bene computemus is enim drachmae cripulos tribuit tres, scripulos ex siliquas ex quo sit , ut drachma octodecim contineat siliquas; te cnim sex sciunt octodecim. Reliquas a tem Galeni diuisiones praetermittendas duxi, quod eae non concordent cum aliortu scripto rum diuisionibus illa tamen excepta, qua liquas ceratia vocat tria enim ceratia in obolo constituit, in quo totidem sint siliquae, ut videre est in si ibiecto schemate, quod ad finem sequentis capitis adiecimus quoniam difficilli muni est iudicauimus, omnes assis, liciae, atque scripuli partes memoria retinere neque facili iis fore librum uoluere, ac pluribus locis in quirere, quid de singulis partibus agatur . ideoque omne in num scherna congestas in locum