장음표시 사용
361쪽
SCHEMATIS, PARTES ASSIS; librae, atque unciae si ulco ligentis necnon de earundem partium propo tione Cap. VI T
ea omnia, quae diximus, ob oculos liaberi, ac facillime, vel Bex ipsa loci ordinata distribi tione memoria retineri possint, subsequens schema apponere decreui; in quo assem, unciam, ac scripulum seorsum in partes secuimus ita
men, ut ad latera numeros apponeremus, indicantes, quoties as uncia, vel scripulus eiusmodi partem contineret. Illud etiam super adiun-Ximus, Ut quoniam as in duodecim uncias diui ditur, partibus duodenari numeri assis partes explicaremus hoc ordine, unciam unitate, seX-tantem binis, quadrantem ternis, trientem quat- ternis, quincuncem quinis, semissem senis, septuncem septenis a essem octonis , dodrantem nouenis , dextantem denis , deuncem unde Cnis , assem duodenis . Pari quoque ratione I
partium assis quos nobis reliquit Collamella.
quoniam uncia diuiditur in scripulos viginti quattuor , huius numeri partibus unciae partes expressimus atque iidem declarauimus scripuli partes nullus enim alius minor numerus admittit scripuli diuisiones. Illi vero Romani numeri, qui a latere pyramidis dextro cernuntur, hoc indicant, assem continere semisses duos, trientes tres, quadrante quattuor, sextantes seX,vncias duodecim , semuncias viginti quattuor, duellas triginta sex, sic ilicos quadraginta octo, sextulas septuaginta duas, drachmas, seu denarios nonaginta sex scripulos ducentos o ginta octo obolos quingentos septuaginta sex, se- mi obolos mille centum quinquaginta duos, stili Dquas mille septingentas viginti octo , lentes, speltas liue lupinos bis mille trecentos qua tuor. Et haec de partibus assis in uniuersum dicta sufficiant. Vnciam deinde ostendunt sinistri numeri diuisam in semuncias duas, duellas tres, sic ilicos quattuor, sextulas sex, drachmas, iue denarios Ocra, grammata, siue scripulos viginti quattuor, obolos quadraginta octo, semiobolos nonaginta lex siliquas centum quadraginta quattuor, lentes, speltas, siue lupinos centum nonaginta duos . Tandem scripulus diuisus est in obolos duos, semiobolos quattuor, siliquas sex, lentes, Espeltas, seu lupinos octo. Et quamuis haec, quae attulimus, satis viderentur ad exprimendam assis, eiusque partium diuisitones, ac proportioneS; tamen, quoniam exacta quaedam plurium ex his partibus computatio reperitur apud Columellam, cuius facilis intelligentia ex schemate de- sumi potest, quaque intellecta, non parum tota haec disputatio illustratur , eam breui percurram, numerosque omnes schemati apponam, Vt
eos omnes simi l perpendere lector possit, atque
ex eorum supputatione singulas assis partes ex minare. Et quidem Columella iugerum velut Colum liastem in partes suas distribuit, non quidem om- nes,ut ipse testatur, sed in quamplurimas. Vocat autem iugerum duas areas quadratas, ungulas ducentorum viginti pedum 11ue unam aream . ''oblongam, longitudinis pedum ducentorum qua 'draginta, latitudinis pedum centum viginti. Quae
utraeque summae , inquit, inter se multiplicatae quadrato rum faciunt pedum vigunti octo millia de occtingentos. Ac post pauca subdit Iugeri partes non omnes posuimus, sedeas, quae cadunt in aestimationem facti operisci nam minores persequi superuacanem fuit,pro quibus nulla merco dependitur. Igitur, ut diximus, iugerum habet quadratorum pedum viginti octo millia Mocstingentos, oui pedes efficiunt scrupula ducenta octoginta octo. Ut autem a minima a te, id est, adimidio scrupulo incipiam , pars quingent sima septuagesima sexta pedes efiicit quisupiaginta, id est, iugeri dimidium scrupulum . Pars ducentesima i tuageLima Octava pedes centum, hoc est, scrupulnm. Pars centesima qnadragesima quarta pedes ducentos , hoc est, scrupula duo Pars septuages una secunda pedes quadringentos, hoc est, sextula,in qua sunt scrupula quattuor Pars quadragesima oci ua pedes sexcentos, hoc est, scilicus , in quo sunt scrupula se . Pars vigesima quarta pedes mille ducentos , hoc est , semuncia, in qua sunt scrupula duodecim. Pars duodecima duo millia inuadringentos, hoc est, uncia, in qua sunt scrupula viginti quattuor Pars sexta pedes quattuor millia octingentos, hoc est, sextans , in quo sunt scrupula quadraginta octo . Pars quarta pedes septem millia .ducentos, hoc est,quadrans, in quo sunt scrupula septuaginta duo . Pars tertia pedes nouem milliain sexcentos,hoc est, triens, in qu sunt stupula nonaginta sex. Pars tertia de una duodecima pedes duodecim millia, hoc est, quincunx, in quo sunt scrupula centum viginti . Pars dimidia pede qaattuordecim mil- Ita quadringentos, hoc est, semis, in quo in scrupula centum quadraginta quattuor . Pars dimidia Muna duodecimae , pedes sexdecim millia ad octingento , hoc est, septunx, in quo sunt scrupula centum sexaginta octo . Partes duae tertiae pedes decem nouem millia e ducentos, hoc est bes , in quo fiunt scrupula centum nonaginta duo. Partes tres quartae pedes vinum 5 viginti millia, sexcentos , hoc est dodrans, in quo sunt scrupula ducenta sexdecim . ars dimidia, tertia pedes viginti quattuor millia, hoc est, dextans, in quo sunt scrupula ducenta quadraginta Partes duae tertiae una quarta pedes viginti sex milliaet quadringento , hoc est, deunx, in quo sunt scrupula ducenta sexaginta quattuor. Iugerum pedes viginti octo millia de octingento , hoc est as,in quo sunt scrupula
ducenta eloginta octo. Hactenus Columellae sunt
verba Quae nemo mirabitur posito de eadem re allata testimonia me retuliste, si intelliget nillil vel ex ij ipsis , quae receptissima sunt, in controuersiam non Verti. Vt igitur testatissimum omnibus sit in asse diuidendo consensisse omnes antiquos scriptores, haec retulisse sit ficiat, at que subieest schemate, partium assis collati ra adiecta, finem huic capiti imponam.
362쪽
CONTINET Pede quadratos scripula.
363쪽
INDICANS QUOTIES MAIOR QUAEVIS
Neque vero schemate tantinnmodo Lectoriini, odio, siti cis me putaui, quamuis facili quodam tib discursu ipse polset singulas assis,&inciae partes deprehendere. atque ex appositis numeris intelli gere, quam Unaquaeque uiarum ad aliam rationem habeat sed&adhuc tabulam partium aliis mutuam collationem indicantem adieci, in qua primo aspectu cognoscere possit, quoties maior quaelibet assis pars quamlibet minorem conti neat ex quo nias cui atque partis ad alias omnes
lae usus ita est manifestus, ut nulla alia interpre sus facilis. tatione indigere videatur.
364쪽
in reo ad ea, quae Alaiat. vlin. lib. I.
nummariam poti iis quesia ad pondera pertinere id catur, tamen ioc loco, quod ad eius pondus potissimii pertinet inquirimus, ideoque eum linc potius referendum, quam in alium locum disse Brendum duximus idque propterea maxime, quis dpraecedenti capite de Attica drachma disseruimus, quae denario Romano aequalis pondere di citur. Atqui non vereatur densissimam opinionum siluam ingredi, in qua negotium facessere ex Otio voluisse videntur scriptores Crucem fixisse Grammaticis lini j verba fatetur Alciatus, inquam utinam non ipse impegisset Magna est enim inter scriptorem hunc, agricolam mota lis, dum hic septenis, ille octonis drachmis denarium exaequari contendit. Ille quidem litibus,& causis assuetus arcem se tueri posse, nec sinere causae iugulum perfodi profitetur hic medica
mentorum naturam ac vires perpendens, causae
caput, iugulum, latera, iis cera minime posse detendi confidit. Sane mota lis haec, si in detrimentum cedat clientum, grauis omnino sit, ac periculosa substantiam enim deperdunt Iuristarum errores, Medicorum vitam ed quoniam viX,aut nulla ratione tuemur me substantia vitam, ac nihil prodest sine vita substantia, omnia quodammodo haec magna bona horum ubi j-ciuntur decretis, eorum lites dirimere, atque unumquemque in rectam veritatis semitam de ducere perepretium si existimaui . Ac primi In uterque e aequo docte satis, eruditu partes suas tuetur, atque defendit; decipitur tamen in eo, quod alterum reprehendit. Nam si contendat Alciatus lapsum fuisse Africolam, asse serentem septenos denarios aequales fuisse ali Dquando octonis Atticis drachmis, lapsa est Al ciatus id enim plane testatur Plinius affirmans, iustum denarij pondus este, cum octoginta quat more libra signentur. Quod si octoginta quattuor denarios in duodenas uncias dis imbuas, in uenies ingulis uncij septenos denarios exae quari. At quoniam octo drachmae unciae, ut dixi, aequales sunt, communi Mathematicorum axiomate fit ut, quae sunt eadem unciae, sint e dem inter se. Deinde si contendat Agricola, deceptum fuisse Alciatum existimantem, denari j,&drachmae idem omnino pondus fuisse, decipitur Agricola namque id expresse, non obiter, aut aliud agens testatur idem Plinius, professus pri-mlim , quoniam inmensiuris quoque, ac ponde Eribus crebro Graecis nominibus utendum sibi
erat, interpretationem eorum se semel eo loco po siturum:igitur drachma, inquit, Attica fere enim Attica obseruatione medici utuntur denari jar gentei habet pondus. Haec ille Ac tandem, quoniam vera est utriusque sententia, si alter ab alterius reprehensione abstineat, in eo uterque deceptus est, quod tempora non distinxit varijs enim Tomus 3. ApparatuS.
temporibus Romani unciam in septem denarios, libram in octoginta quattuor partiti sunt, tribus denarius draclama ac septimae unciae partiaeqtialis fuit. Non decet nos immorari in confutandis omnibus omnium scriptorum erroribus, ijs maxime , qui ex si inputationi i 'ratione procedunt: nam ficile lector eoS animaduertet, si primis saltem arithmetices rudimentis sit imbutus; sin minus, eum amice hortamur, ut ab
his abstineat, vel ludi magistros consulat, prius quam opus, operam in his ludat. Sed ad litem nostram componendam reuertamur Agricola, ne nimium litigiosus videatur , triplicem
constituit Romanorum argenteum denarium; grauem, Ut pote, pendentem Atticam drachmam unam cum dimidia;mediocrem, qui drachmam,& septimam eius partem leuem, qui plerumque J VLI Idrachmam pendat. At illos graues ubi repere . '' ἡ
rit, non video neque ver, criptorum ullus di es,elima xit, immo neque somniauit, apud Romanos de unius, diminarios, non ad rationales unciae partes, conflatos
suisse. Quod si denarius eiusmodi conflaretur, aut computes se denarios, Messicient drachmas nouem, aut quinque, ellicient drachmas se plena cum dimidia, quod utrumque cum historiarum fide, Romanorum politia ex aequo pu'gnat Rationes vero fundamenta, seu fulcimenta dicas, huius fluxae, atque inanis opinionis ipsa sua sponte curruunt, clan imperuestigata potitis videantur, ad iter impediendum, quam Obla Lia et ta. Nam quamuis Liuius in triumpho Quincti, allirmet, signati argenti octoginta quattuor millia fuisse Atticorum, tetradrachmam, inquit, VO-cant, trium fere denariorum in singulis argenti est pondus, non bene tamen inde colligit Agricola, denarium sesquid raclamam pendere potitis colliget e debuisset cum Brisciano, quem ipse reprehendit, drachmam unam, ac tertiam insuper drachmae partem continere at inquit, non i stos tres denarios pendet tetradrachmon, sed D- re tres a cilm illud fere, non magis indicet, ternos denarios a iusto tetradrachmi pondere de-
sicere, quam hunc ab illis, intelligamus Liuium loquutum de denariis , qui septimam partem
Vnciae pendent, ac tetradrachmon dixisse, tres
fere, hoc est, tres semis pendere illos nam que graues denarios Agricolae, grauioribus vi ris examinandos relinquimus. Tandem Agricola totam causam Alciato relinquit, ea tan tum lege, ut concedat denarios illos drachmales leues, ac non legitimos vocitari Vertim prius quam id illi concedatur, ostendat Agricola ne cesse est, quo maiori iure potiti sint IDictatores, vel Coni illes, aut Triumuiri illi, qui denarios ex septima unciae parte percusserunt, aut, quo minori Respublica ipsa, quae, Fabio Maximo Dictatore, moneta omnes imminuit quoniam nisi
id ostendat, nos pari ratione legales compellare decreui 1 us drachmales denarios, senatusconsul to percusib idque potiori sane ratione, quam illos alios maiores, vel minores Accedit huc Por' ore lib. 1 detius, haec eadem disertis verbis confirmans: Cre se ser. scente enim, inquit auaritia, ad imitationem Graecorum pondere drachmae denari signari coeperunt, it frequentiores apud auctores , in ruinis,& in thesauris passim reperiuntur, ja- lento, minae, sestertio magis conueniunt, ex
365쪽
Plin. lib. s. c. lib. Appia lib. 3. Cie. lib. I S. iit ad Att.
D NARIVS s. dictuS,qui dat sibus decem rei nataretur. SLSTERTIVS duos asses valet cum dimidio, quod ipse
cap. ARGENTUM quando primum Romae signatum.
3 6 APPARATUS URBIS AC TEMPLI PARS 1.
tos vidi, appensos omnes ponderi drachma , Aconuenire deprehendi, quod maximam fuisse coniecturam Romanae iustitiae Regi Taprobanes, Plinius attestatur, cum in captiua pecunia denarios pari pondere, diuersiarum imaginum reperisseti et sit magnitudinum, non imaginum in libris impressis corrupte legat tamen in antiquissimo manuscripto, imaginem, non magnitudirium legi,& recte; & hos suisse proprie dena rios,Vel magis communes, attestatur Liuius, climscribit, Acii eos a Flaminio admonitos redemi sies eruos Itali generis per totam Achaiam, eamque redemptionem centum talentis stetis se Achaeis, cum quingentos denarios pretium, quod redd retur dominis, pro singulis seruis statuissent mille enim ducentos ea ratione Achaia habuit. quod si recte compatetur, constabit talentum 2-xaginta minarum. Atticum sex millium de nariorinn extitisse . Idem Liuius, si cum Pluta cho conferatur, comprobabit denarios, drach mas eiusdem aestimationis fuisse, citan alter ipsorum drachmas, alter totidem bigatos Badio N Iano a Marcello donatos referant. Et Appianus scribit clauium quingenta drachmas Veteranis, quos e mancipi j collegerat, promissis si Cicero idem exprimens, totidem denarios dedis se scribit. Idem,si recte,& non deprauate legatur, attestatur Plinius, clan exprimit tertiam partem minae, denariorum triginta trium habere pondus ut in codice manuscripto legitur quam is, triginta octo, corrupte legatur in impressis. Hacte Cnus ille . Atque eius rationibus libenter assentimur cum Plinio Cleopatra, Plutarcho, Liuio, B idaeo, atque alijs denarium drachmae Atticae Onciere aequalem fuisse existimantes. Et hactenus fecisse satis videremur, quod ad den
Verum quoniam alias saepe occurret, ut de denario nummo , quotque assibus permutetur ne iterum hanc eandem disputationem resumere cogamur, hic breuissime subij- ciemus ea omnia, quae de denario dicenda videntur, quamuis nonnihil ab instituto distrahamur. Fili is quidem argenteus nummus sic dictus, quod decem assibus permutaretur. Huius rei testis est non modicae audioritatis Vitruvius DNostri autem , inquit, primo decem fecerunt antiquum nu- nerum, Se in denario denos aereos constituerunt, de a re allogiernum diem denari noIne retinet etiamque qua tam eius partem , quod esticiebatur ex duobus assibus, ae
tio semiisse, sestertium vocitauerunt. Sic corrigo locum
hunc ex punctis ijs, quae in teYtum e marginalibus notationibus irreplerunt, quaeque di riciliorem contextum reddebant Subscribit Vitruvio Vini sius Metianus Is enim denarius, inquit,pri in astes decem valebat, unde nomen traxit:
quinarius dimidium eius, id est, quinque asses, undes ipse vocatur: sestertius duos alles, semissem, quasi semis tertius, Grais a figura
lenta, .semita lentum eo verbo significantur. ELe etiam duodeci in tabularum argumento est, in qua duo pedes, o semis sestertius pes Voca tur sic autem scribendum est, non semissi Ster
tius. Accedit lis Plinius,tempus pariter indi cans, quo pristina signatus sui denarius Argentum signatum est, inquit, anno Vrbis D LXXXV. nihil nostra interest, siue mendum subsit huic annorum numero, siue non abio Consule, quinque annis ante primum bellum Punicum. Et placuit denarius pro decem libris aeris, quinarius pro quinque, sestertiui pro dipondio, ac
semisse Horum vero trium scriptorum, quo ne
nio in hac parte non recepit, libenter testimonia retuli ; quoniam ijdem ipsi consequenter referunt denari aestimationem immutatam, in quo a quamplurimis non recipiuntur, forte quia non
percipiuntur. Subiungit ergo allatis verbis Vib
truvius postea quoniam animaduerterunt, Vtrosque u meros esse persectos, .sex, decem , virosque in unum coniecerimi, se fecerunt persectum decusii se sic corri
go, quo Graecae voci similis facta vox, magis
conueniat; ipsi enim δεκαε, decae x dicerent. A
ius autem rei auctorem inuenerunt pedem e cubito enim cum Impti sim palmi duo, relinquitur pes quattuor palmorum; palmus autem habet quattuor digitos ita efficitur. vii habeat pes sexdecim digitos, totidem asses aereos denarius. Hoc ipsum tenet Metianus, superioribus verbis subiungens: Nunc denarius seYdecim, viructoriatus in quinarius octo, sestertius quattuor asses valet. Sed ilinium referre necessarium duxi , quo illum , dum plurium correctionum morsibus vindicamus, nostram sententiam , alia obiter scitu iucunda breui aperiamus. Is vero sic habet Librae autem pondus aeris immi nutum bello Punico primo, clan impensis Reipublica non sufficeret, constitutumque, ut asses se tario pondere serirentur cita quinque partes factae lucri, dissolutuinque aes alienu in Nota
aeris fuit, ex altera parte Ianus geminus, ex altera rostrum nauis in triente vero, Maadrante a rates. Quadrans antea tri uncis vocatus a tribus
unc ijs, postea, Hannibale urgente, abio Max. Di tatore, astes unciales facti placuitque dena rium sexdecim assibus permutari , quinarium octonis, se tertium quaternis ita Resipublica dimidium lucrata est. In militari tamen stipendio semper denarius pro decem assibus datur Hactenus PliniusnTria his lini verbis continentur , quae cum eruditissimis viris disputanda sunt. Pri inum, quod ad sexdecim denari asses spectat, in quo Budaeo erit satisfaciendum. Secundum, quod ad loci correctionem, in quo de se Xtanta
rijs assibus, de quinque partibus prilis lucratis, de dimidio lucro cum Alciato disserendum , ac tandem de stipendio militari ipsi videndus
Et quod ad primum pecLat, quamuis disertis verbis testatum sit a grauissimis viris, quos ait limus, denarium sexdecim assibus permutari soli tum, tamen asylum quoddam inuenit Budaeus, quo confugeret, tantorum testium fidem abroga re contendens Is vero Sextus Potnpeius Festus est, qui sic scribit Sextantari asses inviti esse a CO Cperunt CX e tempore, quo propter bellum Punicum secundum, quod cum Hannibale e stum est, decreuerunt Patres, ut ex assibus, quitum erant librari j, fierent sextantarii, per quos, ctim solui coeptum esset, populus aere alieno liberaretur,o priuati, quibus debitum publice solui oportebat, non magno detrimento affice
Quorum verborum fides quam sit suspeeta , indicant ea, quae censoris iudicium adhuc exquirunt tot enim mendis scatet, ut, si Xpurgari velit, in suam a quocumque sententiam perduci
facile postit. Et illud in primis reliquorum hiastorijs
366쪽
DE POND. ET NUMIS . LIB. II. DIS P. II CAP. X. 3q7
stori, non concordat , quod bello Punico se A deinceps sexdecim permutari praeciperetur, in singulis denarijs sex asses lucrabatur Respubli
cundo tr.idit, asses primum sextantarios consti ruto , cum primo facis constet. Sed quamuis, quod ad asses attinet, septennio tantummo do perdurasse se xtantarios, concederemuS Budaeo,& Festo, tamen non propterea denarios ad primaevam institutionem redijsse concedendum L S. ἰι. zde effet,ctim vel maxime Iustiniani constitutione ,
ρη atque apud alios, atque alios probatissimos scriptores sestertium assibus quattuor, denarium sex Varro ib. decim aestimari legamus.Neque his obstant a de ling. ro, Apuleius, Aruntius, Pompeiusve, scribentes Pμ denarium asses decem, quinarium, seu vi ria-γλissi tum quinque, sestertium duos, semissem Va' eis libis liuilei quonIam, Ut bene notat Antonius Auzu., qui excedunt medietatem denum a At quoniam militum maximo tunc indigebat Respublica, ne eorum subiret indignationem, a uit pariter, ne huius inodi numismatum immutatio quidquam detrimenti militibus pareret in m vero lucri tantundem,quantum Reipublicae. Atque hoc significare voluit Plinius: In mili tari tamen stipendio, inquiens, semper denarius pro decem assibus datus quamuis deinceps D cum, vel etiam Imperatorum auaritia factum, ut pro denario decem asses darentur id quod conqueruntur apud Tiberium rebellantes milites, attestante Tacito. Enimuero, inquiunt, mili
stinus , hi omnes scriptores praeteriti temporis B iam ipsam grauem, infructuosam, denis in diem lib. i. Cmia
Ant. fugus aestimationem expresserunt, id, unde primae- lib. a. emend. vaearum vocum institutio manavit Parique o
P Z ratione Plutarcho, Dionysio, ac ceteris respondendum censet, e quibus argumenta erroris Optimi quoque viri desumpsere. Eiusdem rei argumentum apparet in quodam C. Titini iden rio, capiti Romae, quCd in altera parte signatum est, adiecta hac nota I. ut in alijs multis X. nempe , quia feriundae pecuniae is praefectus fuerit, cum assibus sexdecim permutatus est denarius, qui prodecem antea dabatur, tauerar. est Dalecampius, Fulvium Vrsiinum sequutus.
suimus, illud est, quod Alciatus verba Plini j, quae praepostere in sermonis contextu posita , Ccrucem iXisse Grammaticis tradit, ipse in crucem tollere, ac disturbare videtur contendit enim non sextantario pondere, sed dextantario asses percussos, osque sextantarios di cras, quia sextans illis deesset. Redarguit vero hanc vo cum perturbationem Festus, sic scribens Graueae dictum a pondere , quia deni asses, singuli pondo librae, efficiebant denarium ab hoc ipso numero dictum. Sed de bello Punico Populus Romanus pressus aere alieno, ex ingulis allibus libralibus senos fecit, qui tantundem valerent. Quibus verbis Festus ipse se explicat, ne putet Alciatus paruo detrimento affectum dici popi Ium, cui sexta pars aeris ablata est, qui maximo o ouo ste tacessi t, si quinque sexta partes in singulis κε us ih . asstibus perdidisset: nam ad monetae pretium re
qui aque partes spexit FestuS, non ad aeris pondus. Cumque lucrata iit, iam tantundem valerent sextantarii asses, quantum
asse, ex libs, Valcbant libraleS, non magno detrimento assi Ebus Dei: ciebantur cives , quibus eXtantarii dabantur pro libralibus. Ex quibus manifestum quoque fit, Rempublicam tunc quinque partes,non quin cram partem lucratam filisse. In eo vero maxime alucinatur Alciatus , quod subdit Plinius Rempublicam videlicet dimidium fuisse lucra tam , chininciales asses fecit exseXtantarijs, denarios sexdecim assibus permutari mandauit. Veritati propius accessit Budaeus,qui scopum penitus attigisset,si de solis assibus loquutus fuisset Plinius, in Rempublicam Axit dimidium tu lcratam uncia enim dimidium sextantis est . vertim, clim pariter enumerasset asses unciales,
Rivo oo denM iocieXdecim assitum fac os, tunc ea verba adi sit, plane significans triusque monetae permutatione, dimidium lucri obtigisse Reipublicae id quod in aereben e collegit Budaeus;
assibus, animam, corpus aestimari hinc vestem, arma, tentoria hinc saeuitiam Centurionum, vacationes munerum redimi,&c. Nec
aliud leuamentum, quam si certis sub legibus militia iniretur, ut singulos denarios mererend. Hactenus ille. Cumque haec, Malia quamplurima postularent, placide respondit missis litteris Tiberius,4 inter alia concessit, ut denarius diurnum stipendium soret. Quo loco bene inotat Lip lictor. sius denarium tunc temporis, non denos, sed plures asses valuisse. Ab eo tamen non possumus non lis lentire, qui duodenum assium, aut praeter propter filisse coni cit denarios, cum sexdecim aD 1ium fuisse comprobatum sit tot scriptorum manifestis testimcnijs Illud tamen praetermittendum nulla ratione auxi, quo confirmari quodammodo pollet, denarium drachmae aequalem fuisse:
siquidem denarius militis Romani stipendium fuit, drachma Graeci, quod ex Thucydide d cle colligit idem Lupsius. Sed de denario iam
GENERE UTI DECEAT mensurarum, ac ponderum
indagatores, ne decipiantur. Cap. X.
crata sit Rel- publica, cum lasses unciales
is se in iiij in argento Vero manifestum het,si perpendamus, .lςcit, O delia denatium tunc decem asses Valuisse: cumque
UM staterae genere uti deceat cysi mensurarum indagatorem, de arandum hic cst. Atque id
quidem praetermisissem l benIS,sicut alicui sors an omnino praetermittendum videretur; nisi densissimis tenebris, ac tetra caligine, inquam magno Reipublicae litterariae damno Pe tum, atque eius asseclas iniqua statera cni ccc rat, in clarissimam lucem, b1lancis ac pondemni
beneficio tandem aliquando emersi semus. Id quod eo magis necessarium duximus, quod Romae degimus, Vbiiquod pace omnium dixerim vi sit vlla commerci j ratio, in qua propter staterae modos, quos induaei cupiditas, Vix,aut noviuquidem certus possit esse emptor, sic iust una pondus
367쪽
inaequalia a.dem brachia vitanda irraxi Leuit. C. V. 36.
v LEGANS hvperbole ad dest ciendum
in i admirabilis prouiden. tia Patera significat .
dus accipere etiam in pretiosissimis quibusque in mercibus quod in auro ipso, argento OC- mendo ego ipsi e Ypertus sum. Constituamus igitur hoc primum oportere eum, qui mensuras, pondera indagare cupit, stateram illam deuitare, cui inaequalia brachia sunt, cuiusque idem pondus in longiori brachio motum, distinguit, ac si gnat varia pondera Hispanis R mona proprie dici
tur, qudd eius usus Romae maxime Vigeat.Nam, praeterquam quod infinitis propemodum errori bus subiacet, prout infra manis Ultum erit, ea quo dammodo prohiberi videtur lege, qua iusta bi lances haberi praecipiuntur. Statera usa, ct aequa sint pondera Hebraice prim a N: mo et ne sedec abnest sede bilanx iustitiae, lapides iustitiae. Est autem Vocuimo in ne deducta radice iis Maii , quae aurem significat, proferturque frequenter duali fornaa, quod duas lances quasi binas au res habeat. Huius meminit silmus Verumtamen vanissi homi mendacessit hominum in teris, ut decipiant ipsi de vanitate in Hesum.
Ex Hebraeo sic conuertit atabius Verumta men fili hominum vani sunt, mendaces fili viri;¬at filios hominum vocari plebeios, infimae sortis filios viii,principes, Optimate S prae stantes, merito leguntur enim in Hebraeibi nac illae voces, de quibus supra lati is prosequiturque interpretationem psalmi his verbis si si-imul ponantur inbi lance, ipsa vanitate leuiores errent. Hunc cum lcm psalmum dum interpretatur Genebrardus, bilances nobis ob oculos po Cnere videtur ait enim si ascendat in alteram librae lancem inanitas in alteram vero niue sum humanum genus, profecto inanitas ipsa praeponderabit. Et gans plane hyperbole, Maddeijciendum omnem laumanum iastum aptistima. Non me latet usurpari etiam ab Hebraeis vocemma pel s, quam in stateram conuertunt Corum
normissili, an sue diuersam esse arbitrantur abi lance Rabbi enim Himmanuel manifestum cst, inquit, quod o a pelas, citares mornat)rnsint
nonnina imposita instrumentis, quae sunt facia
ad clauandum ponderabilia. Et d a pes a qui- dein e sit sicut virga ferrea, quae est apta atque disposita ad ponderandum magna pondera at ut EP iano naij est instrumentum ad ponderan Ddum parua lapides ponderales fiunt in na parte, venalia in altera. At Rabbi Dauid sic scribit v, a petes est rectitudo staterarum, est illud, quod ponderans sua capit manu, in cuius medio est lingula laterarim . Hanc vero interpretationem, utpote radici vocis magis consonam, sequutus fui iste videtur Vulgatae interpres tum inal aia, tum in Ecclesiaste θ: Isaias enim ait: ut appendit tribus digitis πο- lem terrae, libravit in pondere montes, ct co es instatera Dei primi sapientisssimam prouidentiam omnipotentiae connexam , mirabili hac translatione praedicat Isaias Deum enim b-lertissimo comparat artifici, qui argentea, verbi gratia, vel aurea plurima vas a fabrefacturus, O Etam pri iis auri massam altera lance constituens, altera vero pondera, libras, uncia sue totidem ac bi lancem filo, quod in medio eius est, tribus digitis eleuans, iuxta sapientiae suae artem consti tui ponderis , quantum toti operi sit praescribendussa, ac mox singulis vasis, aut operi partibus condecentia distribuit pondera, huic maio
ra, illi aequalia, alij minora. Id enim significat
molem terrae, montes, tolles librare. In quo non tantum de naturali elementorum constitutione loquutum crediderim prophetam, sed multo magis de rerum humanarum dispositione , ac peculiari prouidentiari creata nam qu omni . hominis institutioni , usibus a benignissimo creatore destinata sunt. Quo loco vocemi, a pelas in ponderis conuertit Vulgatus, qua lancis iudi cium, vel examen significare voluisse videtur potitis, quam diuersae staterae genus. Ex quo liquido constare videtur, perperam voces explicari ab Himmanuele . Nam qui bi lance in paruis, sta tera in magnis rebus ponderandis utuntur artifices, id instrumentorum defectu, viriumque imbecillitate blent; non vero quod rerum ratio, aut natura id exigat. At veryciam Dei omnipotentiam X primere vellet propheta, ut id apti l
sine signin caret, ipsissim inducit tribus digitis libram sustinentem, cuius altera lanx totam terrae molem, altera vero tanti indem ponderis contineat . Atque eiusdem sapientiam mirifice ex pressit in fabricando lancis accuratissimo instru mento, citius tam immensi magnitudo nihil impediat , quo in is exigui etiam colles eodem possint appendi, minutissimi ponderis granalis dijudicari. Atque hoc ipsum, quod perpetua allegoria indicauit Isaias, expressi ac declarauit Sapiens, sic scribens: Nondus, ct latera iudicia Domini j unt, or opera eius omnes lapides a culi, vel sacculi. Vbi etiam pro voce Hebraica n, petes, Vulgatus vertit aptissime pondus, examen, lingula,1iue iudicium lancis, di fatera, iudicia Domini sunt. Non eget Deus optimus mechanicis his, stris instrumentis, ad dijudicandum rerum pondera , vel aestimationes sed ipsa Dei iudicia sunt eius statera,amussis, lances,& libra. Neque putetis deesse Deo poste lapides ponderales, op ra eius sunt omnes lapides sic uti hoc est, omnia ponderum genera, quae omnibus anteaetis, prae sentibus, vel futuris saeculis excogitari postulat. Alium non longe diuersiim indicat sentiam tu ius modi versio Vatabli Statera,bilanx, iudicium Domini sunt , omnia pondera opus eius sunt: quasi dicat proprium Dei est, omnia iusta truti na ponderare Decipiuntur omnino, qui propria
industria, ali putant rerum gubernation S, status, aut regna posse, aut ultra praescriptam a Deo magnitudinem augere, aut citra, aliorum sta tus comprimere, quod vulgo Romae dicitur, da labilancia, cinnit lanx,& pondera, quibus mundi re gna, vel deprimuntur, vel eleuantur, Vel aequi ponderant, in hominum non sint potestate Do-ntini enim propria sunt. Lapides sacculi hoc loco conuertunt ex He braeo quamplurimi, duplicem Hebraeorum o rem pariter indicantes alterum quod pondera e lapidibus conticiebant durioribus alterum quod, quo simul ea reponerent, ac conseruarent, sacculis imponebant. Vtrumque respeXisse videtur Dominus in Deuteronomio huiusmodi legem ferens: Non habebis in sacculo diuersa pon dera is, maluis minus; nec erit in domo tua modius maior, e minor Pondus habu iustum, e verum, σmodivi aequalis, ct verus erit tibi. Ex Hebraeo
sic verti potest: Non erit tibi in sacculo tuo lapis& lapis, maior, minor: Non erit tibi in domo tua ephi&ephi, maior, minor lapis integer
siue retributionis , quod Hispani diceremus
STATERA ET pondera Dei quae sint.
HEBRAM lapideis ponderibus utebantur, quae fac-culo alteruabant. Devi. 2s.'
368쪽
de chrytomar,&iustus erit tibi ephi item iustus erit tibi. Quam quidem legem minitae obserua tam ab Hebraeis tuisse exprobrat apud Micheam Dominus oratione illa, indignationis Grae ple- subea 6 na: Numquid iusis ab sateram impiam , Dcculi pomis a solos , in quibus diuites eius re plei sis iniquitate c. Quibus omnibus locis,
clim,quoties staterae, aut bilancis fit mentio, lapidum quoque ponderalium indicetur Usus, DB rL A N Cis ni festum fit, bilancisistim Hebraeorum Reipu-
usus,f pote blicae fuisse communem eundemque a Deo in
phisis iunctum utpote aequitati magis conli,num;
Dco praescri quem tenuisu quoque Romanos illos antiquos,bi:ur omnis politicae aequitatis aemulatores, proba
re poterit Marci Catonis locus, inter cellae ole
cui Romanisma Instrumenta haec commemorans Dorutis
m. nam unam centumpondium incertum Vnum, pondera certa. Quem locum accurate sane in Luc. Metu terpretatur Lucas eius, cuius verba referre
lib. s. depon operaepretium duxi, quoniam antiqua Roma-derib norum pondera, qualia fuerint, bene explicant: Incertum, inquit, centumpondium intelligo ego pondus librarum centum , ex diuersiis diuersi, Ium ponderum massis; non autem ex una Olamassa constitutum habebant enim antiqui pondera ex lapi ibas quibusdam nigris, venis qui busidam viridibus obscurissimis commaculatis,
quae non nisi madidis lapidibus , diligenter
intuentibus appatent, si licea duritia, expolitionem ita recipientes, ut intuentium imagines redderent e quibus maiora duobus ei reis anu Clis, sue ansis, insuperiore parte plumbo ferruminatis , minora no suspendebantur decem pondo, infra id pondus plerumque sine ansa ;quorum adhuc maxima copia diuersarum magnitudinum, a centum usque ad selibras, triet tes,4 quadrantes Romae inspiciantur c qua
tur Cato , inquit, ut ad eum redeamuS, ne patremfamilias multis ponderibus , se ponde Drum massis oneraret , in ca olearia cella cen Iampondium Vnum incertum requisituit, id est, tot certa pondera , ut puta massam alteram ii brarum quinque , alteram decem , aliam vi ginti, aliam viginti quinque , aliam quadra ginta , quae summam librarum centum consti tuerent , ut ex his certis ponderibus illud in tes certum de certum centumpondium constitui posset. Ce r rebus credi tum enim Iurisconsultus Paulus illud appella it r. ri testatur , cuius pccie , vel quantitas aut nomine suo , aut ea demonstratione , quae
nominis vice fungitur, qualis, quantaque sit, ostenditur ideoque istud centumpondium appellauit incertum Cato , quia per se corpus non haberet , sed ex alijs diuisis certis ponde Eribus , re exigente , constitui posset putauit enim ille lio modo emptori venditori , in paruo magno librarum numero consultum esse post , cum amphorae seriae , vasa alia , albas oleum dicti usum conseruabatur , vi centumpondium excedere possent. Hactenus eius . Quae Vel propterea tantiam
reici elida vid 2bantur , quod ipsius testimonio
liquido appareat in trutinae usu lapsum fuisse
eum, quem non latuit, bilance ac vari, ponderibus antiquos scis fuisse, non vero trutina, unico pondere. At quamuis bilan decepti ni ac iniquitatibus miniis subijciatur , quam trutina , modum tamen ad inuenit malitia, quo certi nihil ipsa bilance, ac ponderibus dijudicari , aut percipi possit. Nam ctim librae perfecta ratio in eo potissim in consistat , quod ex reeta regula a medio suspensa , ex utraque qu*ς parte sit ibi uniformiter aequalis , crassitudi P- - ne, longitudine , figura, pondere, atque tomnino recta sit,& ab eius extremis binae ac tua les, in uniformes pendeant lances. tamen Romag, quas vidi bi lances , omnes ex curuatis sursum regulis pendent, e quarum constitutione hoc unum necessario sequitur , ut quamuis aequil
sim pondera lancibus adhibeantur , qui e cere tamen nulla ratione possitnt atque adeon cessarium it ponderantem , dum ponderat semper i lancem tabulae admouere, ut in aequiti libri brachia librae constituat , ac mox et uare, ut videat, in quam partem propendeat. Quod si tabula , quae subtus est, inclinata sit, non ad libellam constituta, in inferiorem par tem inclinare necesse est hilancem eiusmodi, aequissima quamuis pondera sustineat. Mitto hic infinita propemodum alia decipiendi genera , quae illo breuissimo tempore, quo bilania venditore suspenditur , admisceri post int, quo minus emptor deprehendere possit, aequi ponderentne i lances, aut secus. Porro utriusque bilanci ς
guram apposui, quo ab iniqua diiudicari possit, quae aequa sit.Verum quoniam non Reipublicae iura dicere, aut ciuium iniurias repellere statui, sed mensurarum examinatorem monore' illud Vrbis tuaestoribus perpendendum relinquo hoc unum tollertem Lectorem adnioni tum velim, ut, si mensuras pondere, aut pondera ipsa examinare desiderat iniuncem adhibeat, quae recta sit , quaeque adhibitis aequis ponderibus , ac eae aliquo fab1li clauo suspensa immota maneat, ita ut semel iterum, atque iterum examinare dijudicare possit , num in
alteram partem inclinet, a quantum ac INOX
idem ipsum commutatis ponderibus e lance in lancem certissime dijudi a re possit semper enim decet eum , qui propria experientia aliquid certi statuere cupit, sibi non nimis fidere , sed diu multumque est suspectum , vel propterea maxime,quod ipse expertus fuerit, se fuisse deceptum , vel saltim propter Hippocratis celeberrimum illud dictum, experimentum fallaX. Sed de trutina,atque bilance iam satis, ad eius usus explicandos propcrem S.
369쪽
AGRICOLA, dum restituere ponderi conia tendit, nihil de eis probari
rales , siue etiam denarij ad restituenda ponderaminus
QUIPPIAM STATUI POSSIT de Roman sponderibus, qVoeorum ratio habearzr.
R A R I sane Lecito non debet, si ea, quae hoc capite pertractanda proponi
mus, ita dubitanter proponamus, ac si praeter morem illum , quem perpetuo C-nuimus , quaeltionem in uere , ciliorum sententias percensere , dein
de nostram aperire, confirmare, ac tandem,ssa confirmata, aliorian fundamenta ration Sol V
dissoluere dialeducorum more velimus; iam con traseres habeat. Nam si in alijs fugienda mihi est ea disputantium methodus, in his maXim , in quibus coniectandi ars plurimiam, experimenta non multum, ratiocinatio minimum valere censenda est tot enim , ac tam vari j difficulta tibus, ententiarumque multitudine obuoluitur, ut non iam, quot si in capita, tot sint sententiae, sed quot possunt capitum partes excogitari, vel
potius, quot sunt hominum cogitationes, tot re Cperiantur in re hac opiniones, argumenta, coniectura ,experiminia, quae Vim mentis quasi ob tundere, excaecare videantur. Qua in re ita
desperandum videbatur posse nos in claris imae veritatis sonitam deduci, ut arrogantiae ad scri bi posset, si quis lac tempestate aliquid de Dea re certo aflirmare praestimeret. Huius igitur notae labem Vitare cupi Crates , rem totam
in dubium reuocauimus, quo Lectorem lusipensium t neremus, ac dubium, donec edtis ijsim nibus, quae nos proponimus, quid de eis sentire debeat, ecum ipse statuat. Nos enim totam hanc ijsiputationem dilucide ac quam breuillime poteri nus, explicare decrevimus.
Ac primum lecto integro Agricolae libro de restituendis ponderibus, atque mensiuris, illud mihi visus sum consequutus , Ut rem arbitrarer inuentu non solitan dissicinem , quam in quirimus , verum etiam impossibilem . Nam res naturales, cuiusmodi sunt fruges, singulas primum percentens, incertas esse contendit, mox ad numismata , denari OSque antiquos descendit Portium refellit, quod suam libramari et antiquae aequalem fuisse, c inaneque, qua id ratione probet , explicet , C Jae a quam suam libram appellet, id enim usui est potuisset , ut alijs experimento notum esset an deceptus fuisset Portius : Alciatum de inde , Budaeumque redarguit inubd non de narios adhibuerint iustos, neque os, quos ad Ehibere debuissent: ac tandem ipse in ea sententia conquiescit , ut putet, septenis appensis aequis, paribusque denarijs, unciam restitui de bere, qua mediante reliqua pondera, atque mensurae restitui facit possint . Veritin, cum difficile non minus sit credere Agricolam iustos denarios , paresque antiquis inuenire potuisse, quam ipse credat Alciatum, aut Budaeum
aequam denariorum rationem tenuisse, ideo ad huc animus haeret, dubiusque est vel propterea maxime , quod Agricolae opinio circa dena rium miniis , ut Vidimus , certa Yplorataque sit. Certiorem viam ingressus fuit ante non mul to annos Petus, ingeniolus vir, ac sollers, ni in seliciter invia ita deficeret, ut posteris fere omnibus a vero aberrandi causi esset auctor: aquam enim ad examinanda pondera aptissimam adhibuit, utpote quae minimiam ponde
re Variet: quippe, quum ego ipse viginti quae
uncias ex diuersissimis aquis ponderauerim, vixque repererina drachma una a se inuicem distare. Quod ipsum antiquorum quoque exemplo,testi moni j ique probabitur Mensuram certam CX clamque adhibuit idem Petus, cui licuit Farnesianum antiquum congium apud se habere, metiri, eXaminare, ponderare optimo, ni fallor, iudici acumine eam tenuit e multis sententiam in ponderum , ac mensurariam proportio ne censenda , quae vera , certaque est , nimirurum congium Romanum aqua plenum deconsili bras Romanas pendere . Quod nos firmis simis testimonij confirmaulinus, eumque certi rem reddidit conueniens interpretatio illarum duarum litterarum , quae congio adscriptae sunt, P. X siquidem pondo decem ipse, ut de buit, legit. Quis vero credat huiusmodi virum tot ac tantis praesidi j munitam,tot quasi pra euntibus facibus ad optatam veritatis sedem peruenire non potuisse adhibita namque trutina, quae ponderum omnium aequissimus essesbi et iudex, omnium ponderum rationein consequi facile potuisset . Sed, proh dolor, iniquum s ,rtitus iudice in eiusque sequutus sententiam, Moleum. operam perdidit, parum abfuit, quin ingenia falleret , acuti si ima quamuis,
perspicacilsima. Sicque plenuni, inquit, cum bustissi
inri truti a , qua hodie Romae utimur, cum apperi lictori, in Uen aqum , quaerit compleucrani, libras nostri temporis nouein inclara sex semi e ceres, quibus uncias quinque drachii a quattuor, scripulum unum , grana quattii de
cim cle quilius nullam rationem habendam si putaui extariiquis libris praedictis pendere inueni mactenus ille
Ea vero multis nominibus mihi suspecta fuerunt. Quibus omnibus praeterinissis, illud unum mihi maximo arguinent,sait, illum fui se deceptum, quod trutinam adhibuitie testatur, cuius ussequena est Romae: nam ctara ea, quae luperiore capite de trutina dixi, diligenter perpendissem, atque assidua multorum annorum eXpr-rientia comperissem,omnium deceptionum aptis simurn esse trutinam seminarium; inde fieri existimavi, 't,ad quam quisque vellet Opinionem, Romanam recentem trutinam facile posset accom-1nodare. Atque ideo cogitare coepi, num ego ipse postem eiusdem esse experimenti particeps, Oculatusque testisci verebar tamen maximopere, ne si quid ego in medium proferrem, quod praedicti Scriptoris testimonio aduersaretur , vel meusti minus haberetur certum, vel utriusque pariter in leuitatis, ne dicam falsitatis sit spicio nem incideret Verii Dei optimi benignitate νfactum est, ut eiusmodi testes adhibere nostri experimenti possim, quorum auctoritas,& fides nulli possit est e suspecta Quapropter cogor nostri
quoque expertinenti rationem reddere longio-rCm, atque eo magis,quo maior est auctoritas ,
laus eius Scriptoris, quem refellimus. Quum
qtiae mini- munii pondere variat, aptissima est ad exa-
370쪽
Quum igitur Illustrissimo ac Reuerendissimo Domino doardo Cardinali Farnesi significa
rem desiderium, quo tenebar videndi, pariterque mensura, ac pondere examinandi antiquum illum congium, quem in suo ditissimo antiquarum rerum promptuario diligenter asseruat, magnique facit is, tum propter innatum studium, quo bonarum artium tenetur tum vel maxime pro pter singularem animi beneuolentiam, qua ordinem nostrum prosequitur, annuit, quamuis illi antea neque de nomine, ut credo, notus essem: neque tantum hoc, quod petieram, concessit, sed Millud promisit, quod neque optare quidem auderem, se velle haec nostra experimenta suo benignissimo aspectu honestare, suaque dignitate- , atque auctoritate ab omni falsitatis, atque deceptionis suspicione tueri. Igitur statuto die, quiluit tertio nonas Mariij, anni proxime praeteriti nonagesimi octaui, hora quoque statuta, cum iustam bilancem, quam attuleram, filo appendis sena ex alio ferreo, qui in media fenestra pendebat, variaque pondera, alia maiora, alia minora attulissem, ex durissimis saxis in eadem bi lance Dexaminata, allatus est mihi congius, a Luca Peto relatus, rubra cera, qua possem tenuissimas congi rimulas obturare. Adstitit mox Illustri simus Dominus, a quo perhumaniter Xceptus sui, adstitit pari ter nobilis vir Petrus Albertinius Iuris utriusque ocior , eiusque publicus professor in alma huius urbis Academia , eiusdemque Cardinalis familiaris, cuius opera hoc in me beneficium fuerat collatum aderantque ex eadem familia aliquot viri nobiles pariter, atque ingeniosi Aderat Pater Christophorus Griembergerus e nostra societate, cuius admirabilem sollertiam in exquirendis his rebus
alias commemorauimus, quemque mihi socium adsciueram, vel potitas eorum Omnium, quae peragenda forent, experimentorum effectorem,
iudicem Ministrabantque nobis ad nutum Cardinalis iussu adstantes eiusdem famuli. Igitur primum vas illud antiquum aqua bene dilutum fuit, ne quid postea quae ponderandae sua ina
biberet siccitate, atque exinanitum, in altera pendentis librae lance erectum constituimus in altera Vero lance pondera temperauimus, inani vasi aequi ponderantia . Mox eidem lanci, in qua erant pondera , lapidem unum imposuimus, decem aequas libras pendentem. Ait Ieramus ios ampullam vitream, vulgo, Italis, Hispanisque una caravis, in qua saepius appenderamus aquae purae uncia viginti, a gnauera
musque extrinsectis in angustiori collo eiusmodi aquae terminum. Et quoniam congi denae iubrae uncias viginti supra centum complectuntur, quarum sexta pars sunt unciae viginti, ideolo gati constanter afferebamus, ampullam illam ad usque praedictum colli signum plenam, sexies Llasam , totum illud magnum vas Xpleturam. Quod quamuis admirationi fere omnibus, qui tunc aderant, fuit non enim semper aequa iudicat inexpertus Oculus rem totam breuissimo quodam experimento confirmandam testaba mur Allata est igitur continuo P limpidissima cisterna aqua purii sima quinquies ampullam in vas illud magnum effuderat Pater Griemberge rus, lonam sextae partem, cili adhuc vas eleuatum, sidente pondere, manebat tantaque Omnes expe tatione, ac sollicitudine tenebantur, ut
vehementer etiam ipse Pater Griembergerus di bitare inciperet nec tamen propterea paulatim aquam injundere desistebat Mirum dictu, ef fusa tandem ampulla, vas usque ad colli termi num evaequo plenum pondera simul eleuata , libraeque e qamen ita in medio fixum stetit, ut non mobilis libra videretur, sed fixa, ac perma nens atque ita permansit, donec cominus omnes accedentes, oculati possent esse testes iustae librationis vasis ex aequo pleni ita tamen, Vt aqua madeficeret potitis, quam operiret latiorem lulam Vasis partem, quae, ut bene notauit PetuS, addita videbatur ad conseruanda suprema comgi labra. Verum, quo omnes certiore magiS multo redderentur, non defuit adstantium unus, qui numerum infusarum aquae ampullarum in dubium reuocaret . quare congium in argenteum magnum guttum paulatim profundere coepimus, ne quidquam quae efflueret, atquec deinde ampullam implebamus, in argenteam perpulchram concham se Xies, omnibus pariter numerantibus , effudimus . quo factum
cst, ut eadem aqua, congi mensurae, seYtariorum numero, ac decem librarum ponderi Omnium probante iudicio, ex aequo responder probaretur. Supererat tamen aliud experimen tum, quo non miniis tunc indigere arbitrabamur, quam reliquis nondum enim illas omnes mathematicas rationes, quas libro superiore expli Cauimus, excogitaueramus; ideoque cubicum
inane ligneum vas, cupressinis tabulis, ac nuccise semipede Romano antiquo confecimus, quem, perlectis plurium scriptorum sentent ijs , Ostris nos permoti rationibus elegeramus quod quidem vas ita oleo coloribusque quibus pieiores tuntur, obliniuimus , ut aquam continere facile posset, effundere, aut imbibere nulla ratione posset. Hoc igitur vas aquam illam, quam mensura, pondereque examinavimus, ex aequo capere testati sumus id quod in is v risimile videbatur : nam late patens in argentea concha limpida illa aqua tanta erat, ut ligneum illud vas bis expletura videretur vertim ita illud ex aequo compleuit, Vt ne una quidem quae
gutta vel addi, vel detrahi posse ad iustam cubi
mensuram iudicaretur. Quapropter me S, a que animus eiusmodi experimentis ita conquieuit, ut non amplius in dubium reuocet, aquam,
cuius congius ille capax est, pondere lapidi illi aequalem esse, quem nos decem librarum fuisse
Vertim clim alioqui nos integro ac libero it cio comperissemus, libras illas singulas, duoden is unciis constare ex ijs, quarum tum in tota fere Hispania, tum Romae, ut supra diximus, usus est frequens ita etiam constanter afferimus, antiquam Romanorum libram, unciam, ac pondera tot aetatum successione ac Romani imperi pe turbationibus minime immutata fuisse , sed ea dem per manus tradita, usque ad nostra tempora perdurasse id quod facile sit aderi cuiuis posset, numismatum M ponderalium lapidum indicio, quorum apud antiquos illos Romano tanta fuit copia, ut non solum ad proximos quosque integra permanarent Ver imad nos usque ab ea tempestate maXime semotos Merito igitur Al
ciatus sic scribit: Uncia apud antiquos eadem stit, quae
nune est . cuius rei duplex est algumentum alterum, quod Plinius auctor est, aureos, qui apud veteres didrach-