장음표시 사용
101쪽
so DE INVENTIONEt qua proserantur in maiores nam,in hospites,in uicinos,in amicos,in eos, qui I bus cum uitam egeris,ineos,apud quos educatus sis: in eos,a quibus eruditus sis: in mortuos,in miseros,&misericordia dignos: in homines claros, nobis i ies,& honore usos: in eos qui ne laedere alium,nec se defendere Potuerunsit ut in pueros,senes,mulieres,quibus omnibus acriter excitata indignatio sumpmum in eum,qui uiolarit horum aliquid,odium commouere poterit, Nonus locuS est, per quem,cum alηs,quae con stant esse peccata,hoc ,quo de quaeitio est,com Paratur,& ita per contentionem quanto atrocius ,& indignius sit ilo lud.de quo agitur ostendituriDecimus locus est, per quem omnia, quae in Megotio gerendo acta sunt,quael post negotium consecuta sunt cum uniuscuius p indignatione,& criminatione colligimus,& rem uerbis,quam maxime ante oculos eius,apud quem dicitur,ponimus,ut id,quod indignum est, peroinde illi uideatur indignum ac si ipse interfuerit,ac praesens uiderit,Vndesiis mus locus est per quem ostendimus ab eo factum, a quo minime oportuerit,& a quo,si alius faceret prohiberi conueniret,Duodecimus locus est,per queindignamur,quod nobis hoc primis acciderit,nec alicui unquam usu mene rites Tertius decimus locus est si cum iniuria contumelia iuncta demo stratur. Per quem locum in superbiam,& arrogatiam odium concitatur,auartusdeo cimus locus est,per quem petimus ab ris,qui audiunt,ut ad suas res nostras iniurias relerant: si ad pueros pertinebit,de liberis suis cogitent. si ad mulieres, de uxoribus,si ad senes,de patribus, aut parentibus, a in tusdecimus est Iocus,per quem dicimus inimicis quoq; & hostibus ea, quae nobis ac Merint
indigna uideri solere,& indignatio quidem his sere de locis grauissime sumetur,Consuestionis autem suiusmodi de rebus partes vetere oportebit, Corinuestio est oratio auditorum misericordiam captans. I n hac primum animu' auditoris mitem misericordem conficere oportet quo facilius conquestione commoueri possit, Id locis communibus emcere oportebit, per quos soro iunae uis in omnes & hominum infirmitas ostenditur.qua ratione habita gratidie 5 sententiose,maxime demittitur animus sominum, Sc ad misericorodiam comparatur,cum in alieno malo suam infirmitatem considerabit,Deinoee primus locus est misericordiae, per quem quibus in bonis suerint, nunc Quibus in malis sint,ostenditur. Secundus qui in tempora tribuitur,per quo,
qui . in malis fuerint,& sint trahaturi sint.demonstraturiTerrius, Per que unumquodq; deploratur icommodum,ut in morte fit 'ipueritiae delectatio, amor,spes, latium,educatio,& siqua simili in genere quolibet de incommodo per conquestionem dici poterunt. Quartus per quem res turpes,dc humiles,& illiberales proserentur,& indignae aetate genere,fortuna, pristino hosnore,bene Riis,quas passi perpessiari ue sint. Ouintus est,per quem omnia ante oculos singillatim incommoda ponentur,ut uideatur is,qui audit, uidestre, dc re quo*ipsa quasi adsit,non uerbis selum ad misericordiam ducatur. , Sextus,per quem praeter spem in miserijs demonstratur esse, Sc cum aliquid expediaret,non modo id non adeptum esse, sed in summas miserias incidisse. . Septimus, per Quem ad ipsos,qui audiunt similem casum conuertimus,& peotimus,ut de suis liberis,aut parentibus,aut aliquo qui illis carus debeat esse. nos cum uideant recordentur, Octauus per quem aliquid dicitur esse lactuquod non oportuerit,aut non iacium,quod oportuerit,hoc modo. No affui,
102쪽
non uidi,non postremam eius uocem audiui, non extremum elas spiritum excepi. I tem,inimicorum in manibus mortuus est, hostili in terra turpiter iascuit insepultus,a seris diu uexatus communi quo honore in morte caruit., Nonus, Per que oratio ad mutas,& experres animi res refertur,ut si ad equa, domum,uestem sermonem alicuius accommodes, quibus animus eorum, qui audiunt, aliquem dilexerunt,uehementer commouetur, Decimus, per Que
inopia,infirmitas, litudo demon stratur. decimus, per Quem aut liberoorum, aut parentum aut sei corporis sepeliendi aut alicuius eiusmodi rei como mendatio fit, Duodecimus, per quem disiumstio deploratur ab aliquo, cum deducaris ah eo qui cum libentis Ismeuixeris,ut a parente, filio,fratre, familiari,Tertiusdecimus .ver quem cum indignatione conquerimur, quod ab iis,a quibus minime conueniat,male tractemur,propinquis,amicis, quibus bene secerimus,quos adiutores fore putauerimus: aut a quibus indignu est, ut sero Dis,libertis,clientibus,supplicibus, uartusdecimus qui per obsecratione suomitur, in quo oratur modo illi, qui audiunt,humili,& iupplici oratione,ut misereantur, o uintusdecimus per suem,non nostras,sed eorum,qui cari nobis debent esse,fortunas coqueri nos demonstramus Jextusdecimus est per que animum nostrum in alios misericordem esse ostendimus,& tamen amplum,& excelsum,& patientem incommodorum esse,& s iturum, siquid acciderit. demonstramus: nam saepe uirtus,& magnificentia,in quo grauitas, Edauehooritas est,plus proficit ad misericordiam commouendam,si humilitas, & obsecrati iCOmmotis autem animis,diutius ri conquestione morari non oporte
bit. Quemadmodum enim dixit rhetor Apollonius,lacrima nihil citius aresicit. Sed quoniam & satis, ut videmur de omnibus partibus orationis dixi, mus,& huius uoluminis magnitudo longius processit, quae sequuntur dein ceps in secundo libro dicemus. Μ. T. CICERONI S DE ARTE RHETORICA LIBER SECUNDUS.ROTONIATA A quondam , cum sorerent omniabus copi js,& in Italia cum in primis beati numerarentur,templum Iunonis, quod religiosissime colebant. egreg0s pissituris locupleta reuoluerul. Itaq; Eracleo tem Zeusim qui tum loge ceteris excellere victoribus existimabatur magno pretio conduetiam adhibuerui. Is P ceteras tabulas complures pinxit,quarum nonulla pars uscpad nostram memoria propter fani religiosnem remansit,& ut excellentem muliebris se e pulchritudinem muta in seo se imagogontineret Helenae se pingere simulachrum uelle dixit. Q uod Crootoniatae, qui eum muliebri in corpore pingendo plurimum aliis pricitare rope accepissent ibenter audierunt. nutauerunt enim eum siquo in genere plurimum posset, in eo magnopere clas ora isset egregium fib i opus illo in sano reo
ii nurum. Neque tum eos illa opinio sesellit, Nam Zeusis illico quaesiuit ab his qualitam uirginis formosas haberenti Illi autem statim hominem duxeo
103쪽
runt in Palaestram alcue ei pueros ostenderunt multos magna preditos diagnitate Etenim quodam tempore Crotoniatae multum omnibus corporuuir bus,& dignitatibus ante steterunt,at* hone itissimas ex gymnico certa mine ui storias domum cum maxima laude retulerun cum puerorum initur formas,& corpora magno hic opere miraretur horum inquiunt illi,s rores
sunt apud nos uirgines:Quare Qua sint ille dignitate potes ex his suspicari, Praebete icitur mihi Gaeso inquit, ex istis ii rginibi s formosis limas, dum
'pingo id,quod pollicitus sum uobis,ut mutum in simulacrum ex animali exeolo ueritas trans feratur Tunc Crotonials publico de consilio uirgines unuin Iocum conduxerunt,& pictori quam uellet eligendi potestatem dederunt. Ille autem quinq; deleati,quarum nomina multi poets memoris tradiderut, 'quod eius euent iudicio probatae,qui uerissimum pulchritudinis habere iudicium debuisset. Necp enim putauit omnia,quae quaereret ad uenustate uno in corpore se reperire posse,ideo quod nihil simplici in genere omnibus ex par. tibus perfectum natura expolivit. Ita ta quam ceteris no sit habitura, quod largiatur,si uni cuncta concesserit, aliud atri commodi aliquo adiuncto in. commodo muneratur, inod quoniam nobis quom uoluntatis accidit ut artem dicendi perscriberemus non unum aliquod Proposuimus exemplum cuius omnes partes, quocun* essent in genere,exprimendς nobis necessario uidereri Sed omnibus unum in locum coactis scriptoribus quod Qui is costmodissime praecipere uidebatur excerpsimus,& ex uariis iligeniaS excellenptissima uuarm libauimus ex ins enim qui nomine,& memoria digni sent. nee nihil optime,nec omnia praeclarissime quisqua dicere nobis uidebatur. Quaproptersultitia nobis uisa est aut a bene inuentis alicuius recedere, siquo in uitio eius ostenderemur,aut ad uitia quot eius accedere, cuius aliquo bene Praecepto duceremur. Quod si in ceteris quoq; stud is a multis eligere homi nes commodissimum quod*,quam sese uni alicui certo uellent addicere, mi Dus in arrogantiam ostenderent,non tantopere in uitiis perseurraret, aliqua to ex inscitia leuius laborarent. Ac si par in nobis huius artis,atq; in illo pusturae scientia fuisset,sortasse magis hoc suo in genere opus nostrum, quam ille in sua pictura nobilis eniteret Ex maiore enim copia nobis.quam illi sirit exeolorum eligendi potestas. I lle una ex urbe,& ex eo numero uirginum, quae tum erant,eligere Potuir,nobis omnium quicunm suerunt ab ultimo principio huius praeceptionis uiuue ad hoc tempus expositis copias quodcunS fastceret eligend potestas fuit. Acueteres quidem scriptoros artis usque ab Piacssipe illo,atque inuentore Tysia repetitos unum in locum conduxit Aristote les,& nominatim cuiust praecepta magna conquisita cura perspicue conscriν Plit, atque enodata diligenter exposuit,ac tantum inuentoribus ipsis silauita
te,& breuitate dicendi praestitit,ut nemo illorum prscepta ex ipsorum libris cognoscat, sed omnes, qui quod illi precipiat, uelint intelligere,ad hunc quao si ad quendam multo commodiorem explicatorem reuertantur. At hic quidem ipse& sese ipsum nobis,& eos,qui ante se fuerant,in medio posuit,ut ceteros,& seipsum per se cognosteremus. Ab hoc autem, qui profecti sunt, qua quam in maximis philosophiae partibus operae plurimum consumpserunt, scut&ipse cuius instituta sequebantur,secerat,tamen permulta nobis prae.
cepta dicendi reliquerunt. Ais alii quot alio ex sente praeceptores dicendi
104쪽
emanaverun i, qui item permultum ad dicendum si quid ars proficit,opitula.ti lunt. nam,suit tempore eodem Quo Aristoteles ma onus, S nobilis rhetor Isocrates,cuius ipsius quam constet este artem. non inuenimus. Dis pii lorarautem,ati eorum,qui protinus ab hac sunt disciplina prosem , multa de arte praecepta reperimus. Ex his duabus diuersis sicuti simili js, quarum altera cuuersaretur in philosophia,nonnulla rethoricae quom artis sibi curam assumebat, altera uero omnis in dicendi erat studio,& praeceptione occupata,unum quoddam est conflatum genus at posterioribus,qui ab utrisq; ea, que commode dici uidebantur,in suas artes contulerunt, quos insos simul atq; istos superiores nos nobis omnes, quoad facultas tulit, Pposuimus, Sc ex nostro quolnon nihil in commune contulimus. Quod si ea,qus in his libris exponuntur, tantopere eligeda fuerunt,quanto studio eleeta sunt,prosectio neq; nos, ne alios indultriae nostrae poenitebit. Sin autem temere aliquid alicuius preter isse,aut non satis eleganter secuti uidebimur docti ab aliouo facile. & libenter sententiam commutabimus, non enim parum eo Inosse. d in parum cognisto stulte,& diu perseuerasse turpe est propterea quod alterum communi hominum in frmitati,alterum singulari uniustulusq; uitio est attributum. Quare nos quidem sine ulla affirmatione simul quaereptes dubitanter unu quodo rue dicemus,ne,dum paruulum hoc consequimur,ut satis commode haec per
ripsisse uideamur,illud amittamus, quod maximum est,ut ne cui rei temere atque arroganter assenserimus. Verum hoc quidem nos, S in hoc tempore, S in omni uita studiose quoad sacultas seret.consequemur. Nunc autem. ne
Iongius oratio progressa uideatur,de reliquis,quae praecipienda uidentur es lse,dicemus. Igitur primus liber exposito genere huius artis,& offlato A fine, i& materia,& partibus, genera controuersiarum,Sc inuentiones,& constitu itiones continebat. Deinde partes Orationis,&ineas omnes omnia praecepta. Imrare,cum in eo ceteris de rebus distinctius dustum sit disper te autem deco tfirmatione,et de reprehensione nunc certos confirmandi. 8c reprehendendi δin singula causaru zenera locos tradendos arbitramur, Et quia quo pacto tracitari conueniretari umentationes in libro primo non indiligen ter exposi Τtum est, hic tantum inla inuenta unamquam in rem exponentur simpliciter , me ulla exornatione,ut ex hoc inuenta ipsa ex superiore autem expolitio in luentorum petλturiQuare haec,quae nunc praῖcipientur ad confirmationis S reprehensionis partes reserre oportebit.
IMnis 5 demonstrativa,&deliberativa,& iudicialis causa necesse
test in aliquoeorum,quae ante exposita sent, constitutionis Renere uno,pluribusue uersetur. Hoc quisquam ita ea tamen cum como
imuniter quaedam de omnibus praecipi possint. separatim quoque rigaeΑnt uiusque generis,& diuersa receptiones. Aliud enim laus,aut uituperatio. Aliud sententiae dichio. Aliud accusatio aut recusatio conficere destheidniudiciis quid aequum si e quaeritur . In demonstration ibus Quid honest deliberationibus. ut nos arbitramur, quid honestum sit, & quid utile. Nam ceteri utilitatis modo finem in suadendo,& in dissuadendo expo/ni oportere arbitrati sent. Quorum igitur generii fines,&exitus diuersi sunt, comm Praecepta eadem me non possunt. Neop nunc hoc dicimus non easdeincidere constitutiones,ueruntamen oratio quaedam ex ipso fine, dc genere
105쪽
causae nascitur,que pertineat ad uitae alicuius demostratione,aut ad sententisi dictionem. Quare nuc exponendis controuersi is in iudiciali genere causaru. prsceptorum uersabimur.Ex quo pleracp in cetera quom causarum genora simili implicita controuersia nulla cum dissicultate transierentur, poli a tem separatim de reliquis dicemus. Nunc a coniectiirali constitutione profio ciscemur, ius exemplum sit hoc expositum. In itinere quidam proficiscente
ad mercatum quendam,& secum aliquantum num orum ferentem est comitatus,cum hoc,ut sere fit,inuta sermonem contulit,ex quo fastum est, ut illud iter similiarius sacere uellent. Quare,cu in quandam rabernam diuertissent, simul cenare, & in eodem loco somnum capere uoluerunt Cenati discubueo runt ibidem, caupo autem Criam ita dicitur post inuentum,cum in alio maleo
ficio deprehensus esset cum illum alterum uidelicet, qui num os haberet, anis maduertisset noetia postquam illos aristius ut fit,iam ex Ias Illud me dormire sensit accessit,& alterius eorum,qui sine numis erat, gladium propter apposi lium e vagina eduxit,& illu alteru occidit,num os abstulit. gladium cruetu in 'Daginam recondidit. ipse sese in Iedium suum recepit. Ille autem, cuius gladio loccisio erat faeta, multo ante lucem surrexit.comitem illum suum iclamauit se mel,& saepius. Illum somno impeditum non respondere existimauit. ipse gIasdium,&cetera,qus secum attulerat, sustulit. sbius prosectus est.Caupono multo post conclamauit hominem esse occisum,& cum quibusdam diuersbribus illum, qui ante exierat,consequitur.in itinere hominem comprehendit. gladio Um eius e vagina educit,reperit cruentum,homo in urbem ab lillis deducitur, ac reus fit. I n hac intentio est criminis occidisti.depulsio. non occidi. Ex qui bus constitutio est.o uestio eadem in cole mirati quae iudicatio,occideri me., Nunc exponemus Iocos quorum Pars aliqua in omnem coniecti uralem in eidit controuersiam. Hoc autem & in horum locorum expositione. & in ceterorum oportebit attendere,non omnes in omnem causam conuenire, Ut enirimine nomen ex aliquibus,non ex omnibus literis scribitur, sic omnem in cati ssam non omnis argumentorum copia,sed eorum necessaria pars aliqua con rueniet Omnis igitur ex causa. ex persena ex fusto ipis coiectura capi eda est. ἰCausa distribuitur in imouisionem S in ratiocinationem. , Impulsio est, que cogitatione per quandam asseetionem animi facere aliquid fortatur, ut
amor,iracundia, spritudo,uinoletia,& omnino omnia,in quibus animus ita , uidetur astedius suisse,ut rem perspicere cum consilio,& cura non potuerit,&γid,quod fecit,impetu quodam animi potius, cogitatione secerit. Ratiocina rio autem est diligens.& considerata faciendi aliquid ,aut non faciendi exco gitatio.Ea dicitur tum interfuisse,cum aliquid faciendum, aut non facienduceria de causa uitasse,aut secutus esse animus uidetur, ut si amicitiae quid causa sed tam dicetur, si inimici ulciscendi, si metus, si glorie,si pecunie, si denique ut omnia generatim amo lectamur alicuius retinendi,augendi,adis edi uecoomodi ut contra re aciend i,diminuend i,deuitand i 'ue incommodi causa. Nam horum iri genus alterutrum illa quoq; incident,in quibus aut incommodum aliquod maioris uitandi incommodi eausa,aut maioris adipiscendi commodi suscipitur,aut commodum aliquod maioris adipiscendi commodi aut malos
his uitadi incommodi preteritu Hic locus sicut aliquod senda metum est liuoius constitutionis. na nihil factum esse cuiqua probaturinisi aliquid quare iis
106쪽
ctum sit,ostenditur, Ereto accusator.cum aliouid impulsione factum esse dis si illum impetum Sc quandam commotione animi assectionem uerbis A
sententiis amplificare debebit,& ostendere quanta uis amoris sit Quanta ani perturbatio ex iracundia fiat,aut ex aliqua causa earum,qua impulsium aliquem id fecisse dice Hic 5c exemplorum commemoratione qui simili impulda,S considmnd'Defenser autem ex cotrari Primum im Pulsionem, aut .
vi aliquid commiserint,& similitudinum collatione,& ipsius animi a fleetioonis explicatione curandum est,ut non mirum uideatur siquod ad facinus tali Perturbatione commotus animus accesseriti Cum autem non impulsione. uest prum ratiocinatione aliquem commisisse quid dicetiqiiid commodi sit secutus 'aut quid incommodi fugerit.demonstrabit.& id augebit quam maxime post terit,ut quoad eius seri possit, idonea quam maxime causa ad peccandum horFrata uideatur. Si gloriae causia,quantam gloriam cosecuturam existimarit. Ite . si dominationis,si pecuniae,si amicitiae,si inimicitiarum,S mnino Quid uid serit Quod cauis sui se dicet,id summe augere debebit,& hoc eum magnovereῖ considerare oportebit,non quid in ueritate modo uerum etiam uehementius quid in opinione eius quem arguet. ueri , Nihil enim resert non fuisse, aut no ede aliquid comm di aut incommodi si ostendi potest ei uisum esse, qui aringuatur,Nam opinio dupliciter sulit homines.cum aut res a Inmodi est ac putatur,aut non is euentus est quem arbitrati suntd es alii modi est tum, cum aut id, quod bonum est,malum putant.aut contra quod malum est, bonum. Rut quod nec malum est,nec bonum,malum aut bonum,aut quod malum. aut bonum est,nec malum,nec bonum. Hoc intellecto, siquis negabit ullam esse pecuniam atris aut amici uita, aut deni officio suo antiquiorem, aut silauiorem,non erit hoc accusatori negandum. Nam in eum culpa,& summa odium transferetur qui id,quod tam uere,& pie dicetur,negabit. Verum ito Iud dicendum erit,illi non ese ita uisum quod sumi oportet ex ηS,quae ad Personam pertinent,de quo post dicendum est, Euentus autem tum fallit,cum aliter accidi atq; ri,qui arguuntur,arbitrati esse dicuntur. ut siquis dicatur aliuoccidisse,ac uoluerit quod aut similitudine,aut suspicione,aut demonstratione falsa deceptus sit,aut eum necasse,cuius testamento non sit heres, quod eius restamento se hsredem arbitratus sit. Non enim ex eventu cogitatione speetari oportere,sed qua cogitatione,& spe ad maleficium proselliis sit,considera re,& quo animo quid quis faciat,non Quo casia utatur ad rem pertinere, In hoc autem loco,caput illud erit accusatori, si demonstrare poterit alii nemini ccausam fuisse faciendi. Secundarium,si tantam,aut tam idoneam nemini. Sin 1
suisse alηs quoqi causa faciendi uidebitur,aut potestas atris defuisse demostra Ida est,aut facultas,aut uoluntas. Potestas,si aut nescisse,aut non affuisse, aut lconficere aliquid non potuisse dicetur. Facultas,si ratio adiutores,adiumenta λεc cetera, quae ad rem pertinebunt,defuisse alicui demonstrabuntur. Voluris tas,si animus a talibus faetis uacuus, & integer esse dicetur, Postremo, quas Pad desensionem rationes reo dabimus .us accusator ad alios ex culpa eximen 'dos abutetur. Verum id breui faciendum est,& in unum multa sunt conduceda,ut ne alteriuraesendendi causa hunc accusare,sed huius accusandi causa de findere alterum uideatur,at p accusatori quidem haec sere sunt in causa facien
nullam fuisse dicet ut si fuisse concedet,extenuabit. 6c paruulam qu
107쪽
i suisse demo strabit,aut no ex ea solere huiusmodi sae a nasci docebit. Omoeriet in loco demonstrandum quae uis & natura eius sit affectionis, qua impulsust aliquid reus commisisse dicetur, in quo SI exepta,& similitudines erunt pro serendae,& ipsa diligenter natura eius asse stionis quamleuis lime quietissui mam ad partem explicanda,ut & res ipsa a facto crudeli, & turbulento ad quoddam mitius , S tranquillius traducatur. 8c oratio tamen ad animum eius cui audiet, & ad animi ouendam intimum sensum accommodeturi Ra Bocinationis autem suspitiones infirmabit, si aut commodum nullum fuisse, aut paruum aut aliis magis suisse,aut nihilo sibi magis,quam alius aut incom3 modum sibi maius,quam commodum dicet,ut nequaquam fuerit illius com modi,quod expetitum dicatur, magnitudo,aut cum eo incommodo, quod aciciderit,aut cum illo periculo,quod subeatur, comparanda. qui omnes loci sio
'militer incommodi quoque uitatione tractabuntur i Sin accusator dixerit eum id esse secutum, quod ei uisum sit commodum,aut id fugisse,quod puta. Lxit esse incommodum,quamquam in falsa fuerit opinione, demons randum erit defensori,neminem latae esse stultitiae,qui tali in re pessit ueritatem igno Frare. Quod si id concedatur,illud non concessum iri, nec dubitasse quidem'
hunc quid eius iuris esset sed id quod falsum fuerit,sine ulla dubitatione pro
salso,quod veru pro uero probasse. Quod si dubitavcrit, summae fuisse ameotiae,dubia spe impulsum certum in periculum se committere. Q remadmoduautem accusator,cum ab atris culpam dimouebit,desenseris locis utetur,se iis locis, qui accusatori dati sunt,utetur reus: no in alios ab se crimen uolet trans serre. E X PE R S O NA autem coniec tiara capietur, si eae res, quae personis attributae sunt ii igenter cosiderabuntur,quas omnes in primo libro exoositismus .nam Sc de nomine nonnunquam aliquid spicionis naseitur. Nome autem cum dicimus,cognomen quoq; itelligatur oportet. De hominis enim certo,& proprio uocabulo agitur,ut si dicamus iccirco aliquem Caldum uocari quod temerario, repentino consilio sit,aut si ea de re hominibus grsccis imperitis uerba dedisse,quod odius,aut Caecilius,aut Mutius uocarentur. Et de natura licet aliquantulum ducere suspicionis.omnia enim haec, uir an mu Iter,suius an illius ciuitatis sit, quibus sit maioribus, quibus consanguineis, qua aetate, quo animo,quo corpore, quae natura sunt attributa, ad aliquam colei turam iaciendam pertinebunt, Et exulatu multae trahuntur suspiciones, cum quemadmodum,SI apud quos,& a quibus educatus,& eruditus sitque ritur,& quibus cum uiuat, qua ratione uitae,quo more domestico uiuat. Et, ex fortuna *pe argumetatio naseitur,cum seruus,an liber.pecuniosus,an pauper. nobilis,an ignobilis. selix, an infeliκ. priuatus,aricu Potestate sit,aut sue rit,aut futurus sit,consideratur,aut denique aliquid eorum qusritur,quae sors turiae esse attributa intelliguntur,Habitus autem, quoniam in aliqua perseocta, & constanti animi, aut corporis absolutione consistit,quo in genere est uirtus,stientia,& quae contraria sisnt, res ipsa causa posita docebit, eequid hic quoque Iocus suspicionis ostendat. Nam assectionis quidem ratio per spicuam solet prae se gerere coniecturam, ut amor, iracundia, molestia, proopterea quod & ipsorum uis intelligitur, & que res harum aliquam rem eono sequantur,saciIes cognitu sent. Studium autem, quoniam est assidua, & uehe mens ad aliquam rem applicata magna cum uoluntate occupatio,facile ex eo ducetur
108쪽
ducetur argumentatio,quam res ipsa desiderabit in causa. Item ex consilio sitio metur aliquid suspicionis. Nam consilium est aliquid factedi, non faciendiue excogitata ratio. I tem sed a dc casus Sc orat nes, quae uni omnia ut in conpfirmationis preceptis die una est in tria tepora distributa,facile er uidere, ecquid asserant ad coniecturam conssrmadam suspicionis . Ac personis qui
dem res eae sunt attribulae,ex quibus omnibus unum in locum coactis accusastoris erit improbatione hominis uti.Nam causa laesti parum firmitudinis ha/het, nisi animus eius,qui insimulatur, in eam suspicionem adducetur, ut i tali culpa no uideatur absorruisse. Vt enim animum alicuius improbare nihil attinet,cum causa quare peccauerit,non intercesserit,sic causam peccati interceodere leue est,si animus nulli minus honestae rationi amnis ostenditur. Quare uitam eius, quem arguit,ex antefactis accusator improbare debebit,& ostenodere,siquo in pari ante peccato conuictus sit. Si id non poterit Jquam in si milem ante suspicionem uenerit,ae maxime si fieri poterit,simili di quonge nere eiusmodi cauti aIiqua comotu peccasse aut in aeque magnare aut in mainiore aut i minore,ut si quis pecunia dicat inductu fecisse,possit demostrare alinua in re eius aliquod laetum auaru tem in omni causa naturam aut uictum,autatulum,aut sortunam,aut aliquid eorum,quae personis attributa sunt, ad eam causam, qua commotum peccassse dicet, adiungere , atque ex dispari quoque genere culparum,si ex pari sumendi facultas non erit,improbare animum aduersiarri oportebit, si auaritia industum arguas fecisse, Sc auarit m eu, quem accuses demonstrare non possis,aliis assinem esse uit is doceas,& ex ea re non esse mirandum, qui in illa re turpis,aut cupidus aut petulas fuerit, hac quoque in re eum deliquisse. Quatum enim de honestate S auctoritate eius, qui arguitur,detractum est,tantum de facultate totius est de sensionis diminutum. Si nulli aflinis poterit uitio reus ante admisso demonstrari,iocus itidust cetur ille, per quem fortandi iudices erunt, ut ueterem famam hominis ni hil ad rem putent pertinere. Nam eum ante celasse,nunc manifesto teneri. Quare non oportere hanc rem ex superiori uita spe stari, sed superiorem uis tam ex hac re improbari,SI aut potestatem ante peccandi non suisse,aut causam, aut si haec dici non poterunt, dicendum erit illud extremum non esse misrum, si nune primum deliquerit. Nam necesse est eum,qui uelit peccare, ali quando primum delinquere. Sin uita ante acta ignorabitur,hoc loco praeterito,& cur praetereatur demonstrato, argumentis accusationem statim constfirmare oportebit, Defensor autem primum,si poterit, debebit uitam eius,
qui insimulabitur,quam honestissimam demonstrare. Id faciat, si ostendet ali
qua eius nota ,& eommunia ossicia, quod genus in parentes,cognatos, amist lcos, amnes,necessarios, etiam quae magis rara, Sc eximia sunt,si ab eo, cum magno aliquo labore,aut periculo, aut utraqare, cum necesse non esset ossis cit causa,aut in remp. aut in parentes, aut in aliquos eorum,qui modo expo isti sunt, facta esse dicet..Deinde si nihil deliquisse, nulla cupiditate impedi
tum ab ossicio recessisse, quod eo confirmatius erit,si cum potestas impune aliquid faciendi minus honeste fuisse dicetur,uoluntas ei faciendi demonstrabiotur absuisse. Hoc autem ipsum genus erit eo firmius, si eo ipso in genere,quo arguetur,integer antea fuisse demonstrabitur,ut si cu auaritiae causa secisse ar. Luatur,minime omni in uita pecuniae cupidus suisse doceatur. Hic illa magna
109쪽
ν DE INVENTIO NE eum grauitate inducetur indignatio iuncta coquestioni,per quam miserunt sacinus esse,8c indignum demonstrabitur,cum animus omni in uita fuerit auitiis remotissimus,eam causiam putare,quae homines audaces in fraudem ra
pere soleat castissimum quom hominem ad peccandum potuisse impellere.
aut iniquum esse,& optimo cuiq3 perniciosissimum,no uitam honeste actam tali in tempore quamplurimum prodesse sed subita ex criminatione,quae cosingi facile posse,non ex ante acta uita, que neque ad tempus fingi, neq3 ullo modo immutari possit,facere iudicium, Sin autem in ante aeta uita alique turpitudines erunt,aut salso uenisse in eam existimationem dicentur,aut ex Hisquorum inuidia aut obtrectatione aut falsa opinione aut imprudenti 'necessitudini,aut persuasioni.adolescentia ut alicui non malitio is animi affectioni attribuentur,aut disssimili in genere uitiorum ut animus non omnino integer,sed a rati culpa remotus esse uideatur, Ani nullo modo uitae turpitudo. aut infamia leniri poterit oratione negare oportebit de uita eius, & moribus qufri,sed de eo crinale, quo de arguatur,quare ante factis omissis,illud, quod initet,aῖi oporter' EX FACTO autem ipso sit spiciones ducentur si totius adminiitratio negotii ex omnibus partibus pertentabitur,at hae suspiciost
nes Partim ex negotio separatim,partim communiter ex personis,at ex negotio proficiscenturi Ex negotio duci poterunt,si eas res,quae negoti is attri hutae sunt,diligenter considerabimus.Eκ hs igitur in hanc constitutionem couenire uidentur Senera eorum omnia, partes generum plere*. Videre igitur Primum Oportebit,quae sint continentia cum ipso negotio,hoc est,quae ab re
separari non possunt. O uo in loco satis erit diliuenter considerare,quid sit ante rem fidium,ex quo spes perficiendi nata,& iaciendi facultas quaesita uis deatur,quid in ipsa re gerenda quid postea consecutum sit. deinde ipsius est
negoth gestio pertractanda. Nam hoc genus earum rerum,quae negotio at tributae sunt,secundo in loco nobis est expositum. Hoc ergo in genere spectabitur,l us,tempus,occasio facultas. quorum uniuscuiusq; uis diligenter in confirmationis praeceptis explicata est. Quare, ne aut hic non admonuiste, aut ne eadem iterum dixisse uideamur, breuiter demonstrabimus,quid qua in parte considerari oporteat. In loco igitur opportunitas.in tempore longi
quirasi in occasione commoditas ad siciendum idoneapha facultate copia, dc Porestas earum rerum,propter quas aliquid facilius fit aut sine quibus omnino confici non potest,consideranda esti Deinde uidendum est, quid adiunctust nenotio, hoc est,quid maius,quid minus,quid aeque magnum sit,quid sis mili,ex quibus coniecstura quaedam ducitur, si quemadmodum res maiores. minores,aeque magnae,similesq3 agi soleant,diligenter considerabitur. aio in genere euentus quom uidendus erit, hoc est quid ex una qua re soleat
euenire,magnopere considerandum est,ut metus,laetitia . titubatio, Quarta autem parS erat ex ns, quas negotiis dicebamus esse attributas consecutio. in ea quaeruntur ea,quae gestum negotium consessim, aut ex interuallo conse quuntur,in qua uidebimus ecquae consuetudo sit ,ecquae lex,ecquae asstio, ecoquod eius rei artificium sit,aut usus, aut exercitatio hominum, aut approb uo,aut offensio,ex quibus nonnunquam elicitur aliquid suspicionis. Sunt auo em aliquae suspiciones,quae communiter,& ex negotiorum,& e Personaruattribullonibus sumutur.Nam ex fortuna, & ex natura, bc ex uictu, studio.
110쪽
Mtis,casu,grationibus consilio,& ex habitu anim aut eo poris vlarach pertinentac addem res, quae rem credibilem, aut incredibilem facere politi hi, Scum factii sitispicione iunguntur. Maxime enim quaeri oportet in sacconstitutione. Primum potuerit te aliquid fieri. deinde ecquo ab alio potuerit. Deinde facultas,de qua ante diximus. Deinde utrum id facinus sit,quod poenitere suerit necesse. t tem quod spem caelandi haberet. Deinde necessitudo, in qua num necesse fuerit id aut fieri aut ita fieri quaeritur. Quorum pars ad
consilium pertinet, quod personis attributum est, ut in ea causa, quam ex Posuimus. Anterem erit, quod in itinere se tam familiariter applicauerit, quod sermonis causam quesiverit, quod simul diuerterit, dehinc coenarit. In re, nox, somnus. Post rem, quod solus exierit, quod illum tam familiarem comitatum tam aequo animo reliquerit, quod cruentum gladium habuerit. horum pars ad consilium pertinet. auaeritur enim utrum uideatur diligen ter ratio faciendi esse habita,& excogitata an ita temere ut non uerisimile sitquequam tam temere ad maleficium accessisse. In quo queritur num quo alio modo commodius potuerit fieri,uel a sortuna admini Urari. Nam saepe,si pocunte adiumeta,si adiutores desint,facultas fuisse faciedi non uidetur hoc modo, si diligenter attendamus, apta inter se esse intelligimus haec, quae negoo ths,& illa quae personis sunt attributa. Hic neque facile est, neq; necessarium distinguere,ut in superioribus partibus, quo pacto quid Φ accusatorem, Sc quomodo defen sorem tradiare oporteat. Non necessarium, propterea qu6d causa posita, quid in qu1l conueniat,res ipsa docebit eos,qui non omnia hiese inuenturos putabunt, sed ad ea,quae praecepta sunt, comparationis modo .quandam in commune mediocrem intelligentiam conferent. Non facile auo.tem,quod& infinitum est tot de rebus utran in partem singillatim de unaquaque explicare,& alias aliter haec in utraq; partem causae solent conuenire..Quare considerare haec, quae exposuimus, oportebit. Facilius autem ad i Mentionem animus incedet,si gesti negoti &suam,& aduersari j narrationem
sepe,& diligenter pertractabit,& quid quaein pars suspicionis habebit, elis ciens considerabit. Quare,quo consilio,qua spe perficiendi quid cp secium
sit. cur hoc modo potius, quam illo. cur ab hoc potius,quam ab illo cur nulolo adiutore, aut cur hoc. cur nemo sit conscius, aut cur sit, aut cur hic sit .cur hoc ante factum sit. cur hoc ante factum nos t. tur hoc in ipso negotio. cur hoc
post negotium,aut quid factum de industria,aut quid rem ipsam consecutumst.Conltecne oratio aut cum re,aut ipsa secum. hoc huius nerei sit signum,an illius,an huius,& illius,& utrius potius. quid factium sit, quod non oportuo rit, aut non laetum, quod oportuerit. Cum animus hac intentione omnes Totius negoth partes considerabit,ium illi ipsi in mediunt conseruati loci pros cedent, de quibus ante dictum est,& cum ex singulis, tum ex coniunctas
argumenta certa nascentur.quorum argumentorum pars probabili,pars riest
cellario in genere uersabitur. Accedunt autem ad conicetiaram saepe quaest stiones,testimonia, rumores, quae contra omnia uteri simili uia praecepto 'rum torquere ad suae causae commodum debebit. Nam &ex quaestiones Zpiciones,&ex testimonio,& ex rumore aliquo pari ratione ut ex causa, & ex persona, di ex saeto duci oportebit. . auare nobis Sc η uidentur erra ore qui hoc genus suspicionum artificii non putant indigere, & i , qui aliter