장음표시 사용
131쪽
inuectionis concitati comitate retinentur. Modestia,per quam pudor honestitus claram,& stabilem comparat auctoritatem. Atque haec omnia propter se solum ut nihil adiungatur emolumenti,petenda sunt. Quod ut demonstretur, neque ad hoc nostrum institutum pertinet,& a breuitate praecipiendi
remotum est. Propter se autem uitanda siunt,non ea modo,quae his contraria
sunt,ut sortitudini ignauia,& iustitiae iniustitia, uerum etiam illa, quae pro,pinqua uidetur,& finitima esst,absunt autem longissime quod genus, fiden,
tiae contrarium est dissidentia,& ea re uitium est. Audacia non contrarium, sed appositum est,ac propinquum,& tamen uitium est. Sic unicuique uirtuti finitimum uitium reperietur,aut certo iam nomine appellatum , ut audacia,
quae fidentiae, pertinacia,quae perseuerantiae finitima est,superstitio, quae re Iigioni propinqua est,aut sine ullo certo nomine,quae omnia item uti contra xia rerum bonarum in rebus uitandis reponemus. Ac de eo quidem genere honestatis,quod omni ex parte propter se petitur,fatis dictum est. Nunc de eo,in quo utilitas quoque adiungitur, quod tamen honestum vocamus, di cendum uidetur. Sunt igitur multa, quae nos cum dignitat tum quoque fructu suo ducunt, quo in genere est gloria, dignitas, amplitudo, amicitia. Gloria est Kequens de aliquo fama cum laude. Dignitas, alicuius honet a &cultu,& honore,& uerecundia digna auctoritas. Amplitudo, Pontentiae, aut maiestatis, aut aliquarum copiarum magna abundantia. Amicitia, uolunotas erga aliquem rerum bonarum illius ipsius causa, quem diligit, cum eius pari uoIuntate. Hic,quia de ciuilibus causis loquimur, fructus ad amicitiam adiungimus,ut eorum quoq; causa petenda uideatur, ne sorte,qui nos de omni amicitia dicere existimant,reprehendere incipiant,quaquam sunt qui pro pter utilitatem modo petendam putant amicitiam,sunt qui propter se solum, sunt qui propter se,& utilitatem, quorum quid ,uerissime constituatur, alius
Iocus erit considerandus. Nunc hoc sic ad usum oratorium relinquatur, utra que propter rem amicitiam esse expetendam. Amicitiarum autem ratio.quoniam partim sunt religionibus iunctae,partim non sunt,& quia partim uete res sunt, partim nouae,partim ab illorum,partim ab nostro beneficio pro se cte,partim utiliores,partim minus utiles,ex causarum dignitatibus, ex tem porum opportunitatibus,ex ossiciis,ex religionibus,re uetustatibus habebitur. Vtilitas autem aut in corpore posita est,aut in extrariis rebus,quarum tamen rerum multo maxima pars ad corporis comodum reuertitur, ut in rep.
quaedam sunt, quae cui sic dicaJad corpus pertinent ciuitatis, ut agri, portus,
pecunia, lasses, nautae,milites, cη,quibus rebus incoIumitatem,ac libertate retinent ciuitates. Alia uero,quae iam quiddam magis amplum,& minus ne cessariu m conficiun t,ut urbis egregia exornatio,atcy amplitudo,ut quaeda excellens pecuniae magnitudo,amicitiarum, ac societatu multitudo. auibus re bus non illud solu conficitur,ut siluae,& incolumes,veru etiam ut amplae,ar potentes sint ciuitates. Quare utilitatis duae paries uidentur esse ,incolumitas S potentia. I ncolumitas est salutis tuta,ail integra conseruatio. Potentia est ad sua conseruanda,& alterius obtinenda idonearum rerum facultas. Atq;
in i js omnibus , quae ante dicta lunt, quid difficulter fieri,& quid facile fieri possit , oportet considerare . Facile id dicimus , quod sine magno, aut sine ullo labore , silmptu , molestia quambreuissimo tempore cono: i M. T. Rhe. L E
132쪽
sei potest dissicile autem fieri,quod quanquam laboris, silmptus ,molestiae,
longinquitatis indiget,atque aut Omnes,aut plurimas, aut maximas caulas
habet dissicultatis tamen his susceptis disticultatibus,compleri atque ad existum perduci potest. Quoniam ergo de honestate,& de utilitate diximus,
nunc restat,ut de ins rebus,quas his attributas esse dicebamus, necessitudine, S aste stione perscribamus. Puto igitur esse hanc necessitudinem , cui nul Ialii resisti potest, quae neque mutari neque leniri potest. Atin ut apertius hoc sit,exemplis licet uim rei qualis,& quanta sit,cognoscamus. Uri possessam. ma ligneam materiam necesse est. Corpus mortale aliquo tempore interire neceste est,atque ita necesse,ut uis postulat,ea quam modo describebamus,necessitudinis,cui nulla ui resisti potest,quae neque mutari, neque leniri potest, huiusmodi necessitudines cum in dicendi rationes incident,recte necessitudianes appellabuntur. Sin aliquae res incident dissiciles in illa superiori possit ne fieri quaestione considerabimus. Atq; etiam hoc mihi uideor Didere,esse quasdam cum adiumstione necessitudines, quasdam simplices,&absolutas. Nam aliter dicere selemus,necesse est Cassi linenses se dedere Annibali. Aliter autenecesse est Cassilinum uenire in Annibalis potestatem. Illic in superiore adi sictio est haec nisi malint fame perire. Si enim id malunt,non est necesse, hoc in serius non item, propterea quod siue uelint Cassi linenses se dedere, siue fame perpeti,atque ita perire,necesse est Cassilinum uenire in Annibalis potesta tem. Quid igitur perficere potest haec necessitudinis distributio prope dica,
plurimum,cum is locus necessitudinis uidebitur incurrere. Nam, cum sim plex erit necessitudo,nihil erit,quod multa dicamus,cum eam nulla ratione Ienire possimus,cum autem ita necesse erit,ut aliquid effugere,aut adipisci uelismus,tum adiumstio illa quid habeat utilitatis,aut quid honestatis, erit consioderandum. Nam,si uelis attendere,ita tamen,ut id quaeras, quod conueniat ad usum ciuitatis ,reperias nullam esse rem,qua facere necesse sit,nisi propter aliquam causam,quam adiunctionem nominamus. Pariter autem inuenias
esse multas res necessitudinis,ad quas similis adiunctito non accedit. auod genus,ut homines mortales necesse est interire sine adiuncstione ut cibo uta tur non necesse est,nisi cum illa exceptione,extra quam, si nolint fame perire. Ergo ut dixi, illud, quod adiungitur, semper cuiusmodi sit, erit consideraν dum. Nam omni tempore id pertinebit, ut aut ad honestatem hoc modo exponenda necessitudo sit, necesse est hoc faciamus, si honeste uolumus uiuere, aut ad incolumitatem, hoc modo, necesse est, si incolumes uolumus esse, aut ad commoditatem, hoc modo, necesse est, si sine incommodo uoνlumus uiuere: ac summa quidem necessitudo uidetur esse honestatis, huic proxima incolumitatis, tertia ac leuissima commoditatis, quaecum his nunquam poterit duabus contendere. Hasce autem inter se saepe necesse est cormparari, ut quanquam praestet honestas incolumitati, tamen utri potissio mum consulendum sit,deIiberetur: cuius rei certum quiddam praescriptum uidetur in perpetuum dari posse. Nam qua in re fieri poterit, ut cum incoluomitati consuluerimus,quod sit in praesentia de honestate delibatum, uirtute aliquando, dc industria recuperetur, incolumitatis ratio uidebitur habenoda, cum autem id non poterit, honestatis. Ita in huiusmodi quoque re cum incolumitati uidebimur consulere,uere poterimus dicere, nos honestatis raνtionem
133쪽
tionem habere, quoniam sine incolumitate eam nulIo tempore possumus adipisci. Qua in re uel concedere alteri,uel ad conditionem alterius descendere,& in praesentia quiescere,atque aliud tempus expecitare oportebit. I n commoditatis uero ratione modo illud attendatur digna ne causa uideatur ea, quae ad utilitatem pertinebit, quare aut de magnificentia, aut de honestate
quiddam derogetur. Ait in hoc loco mihi caput illud uidetur es.,ut quaerast mus quid sit illud quod si adipisci,aut eflugere uelimus,aliqua res nobis sit necessaria,hoc est,quae sit adiunctio,ut proinde,uti quel res erit,laboremus,&grauissimam quanq3 causam uehementissime necessariam iudicemus. A F P Εctio est quaedam ex tempore,aut ex negotiorum euentu,aut administratione, aut studio hominum commutatio rerum,ut non tales,quales ante habitς sint, aut plerunque haberi soleant,habendae uideantur esse, ut ad hostes transire turpe uidetur esse,at non illo animo,quo Vlysies transiit,& pecuniam in mare dei lcere inutile,at non eo consilio,quo Aristippus fecit. Sunt igitur res quedam extempore,&eX consilio, non ex sua natura considerandae, quibus in
omnibus quid tempora petant, aut quid personis dignum sit, consideran dum est,& non quid,sed quo quido animo, qui cum,quo tempore, quandiu fiat,attendendum est. His ex partibus ad sententiam dicendam, locos sumi
Laudes aute,& uituperationes ex hs Iocis sumentur,qui loci personis sunt attributi,de quibus ante dictum est. Sin distributius tra stare quis uolet, parstriatur in animu,& corpus,& extrarias res licebit. Animi est,uirtus, cuius de pirtibus paulo ante dicitum est. Corporis, ualetudo,dignitas,uires,velocitas. xtrariae,honos,Pecunia,assinitas,genus,amici, patria, poteria,& cetera,que simili esse in genere intelligentur. Atq3 in his id,quod in omnia ualet, ualere oportebit,contraria quoque quae,& qualia sint,intelligentur. Videre autem in laudando,& in uituperando oportebit,non tam quae in corpore,aut in extrari js rebus habuerit is,de quo agetur, quam quo pacto his rebus usius sit. Nam fortunam quidem & laudare stultitia ,8c uituperare superbia est. Ani mi autem , & laus honesta , & uituperatio uehemens est. Nunc quoniam omne in causae genus argumentandi ratio tradita est, de inuentione prioma,ac maxima parte rhetoricae satis dictum uidetur. Quare quo niam&una pars ad exitum hunc ab superiore libro perduinctae it,& hic liber non parum continet literarum, quae restant in reliquis diamus.
134쪽
Μ. T. CIC ONI S AD QUINTVM FRATREM DIALOGI DE ORATORE OGITANTI mihi saepenumero,&memoria uetera repetenti,perbeati suisse Quinte seater illi uideri solet: qui in optima rep.quum& honoribus, & reru gesta.
rum gloria florerent: eum uitae cursum tenere potve
runt: ut uel in negotio sine periculo, uel in otio cum di gnitate esse possient. Ac suit tempus illud, cum mihi quoq3 initium requiescendi,ati animum ad utriusque nostrum praeclara studia reserendi fore iustu,& propera esse arbitrarer,si infinitus forensium rerum labor, &ambitionis occupatio de cursu honorum etiam aetatis flexu constitisset: qua
spem cogitationum,&consiliorum meorum,cum graues communium rem
porum,tum uarri nostri casus sesellerunt.nam,qui locus quietis,& traquilliotatis plenissimus fore uidebatur: in eo maxime molestiarum,& turbulentismmae tempestates extiterunt: nessi uero nobis cupientibus,atque exoptantibus studius oth datus est,ad eas artes,quibuaa pueris dediti fuimus celebrandas, inter noscis recolendas :& aetate incidimus in ipsam perturbationem disciplis nae ueteris:& consulatu deuenimus in medium rerum omnium certamen,atoque discrimen:& hoc tempus omne post consulatum obiecimus iis fluetibus qui per nos a communi peste depulsi,in nosmetipsos redundarunt. Sed tamein his uel asperitatibus rerum,uel angustiis teporis obsequar stud is nostris: dc quantum mihi uel fraus inimicorum,uel causae amicorum, uel resip. tribuetoth ad scribendu potissimum conseram.Tibi uero frater net hortati decro, ne* roganti: nam neo ali toritate quisquam apud me plus te ualere potest,necp uoluntate. Ac mihi repetenda est ueteris cuiusdam memoriae non sane satis explicata recordatio,sed,ut arbitror,apta ad id, quod requiris, ut cognostscas,quae uiri omnium eloquentissmi,clarissimit senserint de omni ratione dicendi: uis enim,ut mihi saepe dixisti quoniam,quae pueris,aut adolescentu lis nobis ex commentariolis nostris inchoata atque rudia exciderunt,uix hac aetate digna,S hoc usu,quem ex causis,quas diximus , tot tantism consecuti sumus,aliquid ηsdem de rebus politius a nobis,persectius cy proferri: soles Pnonnunquam hac de re a me in disputationibus nostris dissentire,quod ego eruditissimorum hominum artibus elequentiam contineri statuam,tu autem illam ab elegantia doeirins segregandam putes,& in quodam ingenii, atque exercitationis genere ponendam. Ac mihi quidem saepenumero in summos homines, ac summis in genris praeditos intuenti, quaerendum esse uisum est, quid esse cur plures in omnibus artibus quam in dicendo admirabiles extis Lissent,nam quocunt te animo, S cogitatione conuerteris,permultos excet lentes in quoque genere uidebis,no mediocrium artium sed prope maxima rum. Quis enim est,qui si,clarorum hominum scientiam rerum gestarum uel utilitate,uel magnitudine metiri uelit,non anteponat oratori imperatorem: Quis autem dubitet, quin belli duces ex hac una ciuitate praestantissimos pestne innumerabiles in dicendo aute excellentes uix paucos proferre possimus:
135쪽
Iam uero consilio, sepientia qui regere,ac gubernare remp. possent, multis nostra,plures patrum memoria,atqῖ etiam maiorum extiterunt, quum boni perdiu nulli,uix autem singulis aetatibus singuli tolerabiles oratores inueni rentur. Ac nequis sorte cum atqs studiis,quae reconditis in artibus, atque in quadam uarietate Iiterarum uersentur, magis hanc dicendi rationem, quam cum imperatoris laude,auictim boni senatoris prudentia comparandam putet,conuertat animum ad ea ipsa artium genera: circunsipiciat , qui in as floruerint,quami multi sint: facillime quata oratorum sit,semperoe fuerit pauocitas,iudicabit: neq; enim te fugit omnium laudatarum artium procreatrice quanda,&quasi parente,eam,quam cpime πί- greci uocant,ab hominibus doctissimis iudicari,in qua dissicile est numerare,quot uiri, quanta scientia, quatam in suis stud is uarietate,& copia fuerint,qui non una aliqua in re separati elaborarint,sed omnia, quaecun* essent,uel scientiae pervestigatione,uel dis serendi ratione comprehenderint. Quis ignorat, ',qui mathematici uocatur quanta in obseuritate rerum, & quam reconditam arte,& multiplici, subitolii uersentur quo tamen in genere ita multi persecti homines extiterunt, ut nemo sere studuisse ei scientiae uehementius uideatur, quin,quod uoluerit, cosecutus sit: quis musicis quis huic studio literarum, quod profitentur qui
grammatici uocantur,penitus se dedit,quin omnem illarum artium pene infinitam vim,& materiam,scientia,SI cognitione comprehenderit: Vere mihi hoc uideor esse dicturus,ex omnibus rjs,qui in harum artium studiis liberalissimis sint, doctrinis* uersati,minimam copiam poetarum egregiorum exti tisse,at in hoc ipso numero,in quo perraro exoritur aliquis excellens, si dis
ligenter,&ex nostrorum,&graecorum copia comparare uoles, multo tamePauciores oratores, quam poetae boni reperientur,quod hoc etiam mirabilious debet uideri,quia ceterarum artium studia fere reconditis, atque abditis e sontibus hauriuntur,dicendi autem omnis ratio in medio posita , communi quodam in usu,atque in hominum more,& sermone ueriatur,ut in ceteris id maxime excellat,quod longissime sit ab imperitorum intelligetia sensure disii istum,in dicendo autem uitium uel maximum sit a uulgari genere oratiost nis,at* i consilietudine communis sensius abhorrere. Ac ne illud quidem uere dici potest,aut plures ceteris artibus iseruire,aut maiore delectatione aut spe uberiore, aut praemηs ad perdiscendum amplioribus comoueri,aim,ut omittam Graeciam,quae semper eloquentiae princeps esse uoluit, ato illas omnia doctrinarum inuentrices Athenas,in quibus summa dicendi uis, S inuenta est, S persectia,in hac ipsa ciuitate prosect6 nulla unquam uehemetius,quam eloquentiae studia viguerunt: nam posteaquam imperio omnium gentium constituto diuturnitas pacis otium co firmauit,nemo seri Iaudis cupidus adolescens non sibi ad dicendum studio omni enitendum putauit. Ac primo quidem totius rationis ignari,qui neq3 exercitationis ullam uim,neque aliquod preceptum artis esse arbitrarentur, tantum quantum ingenio, S cogitatione poterant consequebantur. post autem auditis oratoribus grarcis, cognitis meorum literis,adhibitis* doctoribus, incredibili quodam nostri homines dicendi studio flagrauerunt. Excitabat eos magnitudo,& uarietas, multitu=dol in omni genere causarum,ut ad eam doctrinam,quam suo qtiisque situ γdio assecutus esset, adiungeretur usus seequens,qui omnium magistrorum
136쪽
praecepta superaret. Erant autem huic studio maxima,quae nunc quom sunt, proposita praemia,uel ad gratiam, uel ad opes,uel ad dignitatem: ingenia ueoro ut multis rebus possumus iudicare)nostrorum hominum multum cete ris hominibus omnium gentium praestiterunt,auibus de causis,quis non tu remiretur,ex omni memoria aetatum, temPorum, ciuitatum, tam exiguum loratorum numerum inueniri Sed nimirum maius est hoc quiddam, si homi nes opinantur,& pluribus ex artibus,stud risi collecitum: quis enim aliud in maxima discentium multitudine,sium ma magistrorum copia prestantissimis 'hominum in genris,infinita causarum uarietate,amplissimis eloquentiae pro positis praemi is esse causae putet, nisi rei quandam incredibilem magnitudine ac disticultatem est enim S scientia comprehendenda rerum Plurimarum. sine qua uerborum uolubilitas inanis,atq; irridenda est,ct ipsa oratio consor rmanda non solum electione,sed etiam constructione uerborum,& omnes ani Imorum motus,quos hominum generi rerum natura tribuit penitus pernosce ldi,quod omnis uis ratioq; dicendi in eorum,qui audiui,mentibus, aut sedan dis,aut excitandis exprimenda est. Accedat eodem Oportet lepos quidam,si cetiael,& eruditio libero digna,ccle iras cy,& breuitas, & respondendi, &Iacessendi subtili uenustate, atque urbanitate coniuncta. Tenenda praeterea est omnis antiquitas,exemplorum P uis, neq; legum,aut iuris ciuilis scientia negligenda est: nam quid ego de actione ipsa plura dicam quae motu corpo/ris,quae gestu, quae uultu quae uocis conformatione,ac uarietate moderanda est,quae sola per se ipsa quanta sit,histrionu leuis ars, dc scena declarat: in qua cum omnes i oris,& uocis,& motus moderatione elaborent,quis ignorat, si pauci sint,suerintl,quos animo aequo spe stare possimus quid dicam de thesauro rerum omnium memoriatus nisi custos inuentis,cogitatis V rebus.&sierbis adhibeatur,intelligimus omnia etiamsi praeclarissima suerint in ora tore peritura. Quamobrem mirari desinamus,quae causa sit eloquentiu pauoc talis cum ex illis rebus uniuersis eloquentia constet,quibus in singulis ela. horare permagnum est,hortemuri potius liberos nostros, ceteros*, quo. rum gloria nobis,& dignitas cara est,ut animo rei magnitudinem complesistantur,ne* rjs,aut praeceptis,aut magistris,aut exercitationibus,quibus ututur omnes,sed aliis quibusdam se id ,quod expetunt,cosequi posse confidant. ,Ac mea quidem sententia nemo poterit esse omni laude cumularias orator, nisi erit omnium rerum magnarum ater artium scientiam consecutus etenim e rerum cognitione Morescat.& redundet oportet oratio. quae, nisi sit bestres ab oratore percepta,& cognita,inanem quandam habet elocutionem, fienene puerilem Neq; uero hoc ego tantum oneris impona nostris presertim oratoribus in hac tanta occupatione urbis,ac uitae,nihil ut i js putem licere nescire,quanquam uis oratoris, proseisoqi ipsa benedicendi hoc suscipere , aepolliceri uideatur, ut omni de re, quaecunque sit proposita,ab eo ornat copiose* dicatur. Sed quia non dubito,quin hoc plerisin immensium, infinitum luideatur,& quod graecos homines non solum ingenio,& doctrina, sed etiam otio, studioq; abundantes partitionem quandam artium fecisse uideo, neque in uniuerso genere singulos elaboralia, sed seposuisse a ceteris dictionibus eam partem dicendi,quarin forensibus disceptationibus iudiciorum aut deliberationum uertaretur,& id unum genus oratori reliquisse, non complectar
137쪽
in his libris amplius,quam quod huic gener re quaesita,& multum disputa
lassium morum hominum prope consensu est tributum,repetam cy non ab incunabulis nostrae ueteris, puerilis indoctrinaequendam ordinem preceptorused ea,quae quondam accepi in nostrorum hominum eloquentissimorum, &omni dignitate principum disputatione esse uersita,non quod illa cote na, quae graeci dicendi artifices,& doetores reliquerunt,sta,quum illa pateant,in' promptui sint omnibus,neque ea interpretatione mea,aut ornatius expli, cari aut planius exprimi possint,dabis hanc ueniam mi frater, ut opinor , ut eorum,quibus summa dicendi laus a nostris hominibus concessa est,auctori
VM igitur uehementius inueheretur in causam principum consili Philippus,Drusi cntribunatus pro senatus auctoritate susceptus, infringi iam,ac debilitari uideretur, dici memini ludorum romas norum diebus L.Crassum quasi colligendi sivi cause, se in Thuseu, Ianum contulisse,uenisse eodem socer eius, qui fuerat Q. Mucius, dicebatur, 8c M. Antonius homo &consiliorum in rep. socius, Sc summa cum Crasso
familiaritate coniuncitus: exierant autem cu ipso Crasso adolescentes,& Drusi maxime familiares,& in quibus magnam tum spem maiores natu dignitatis suae collocarant. C.Cotta, qui tum tribunatum pl. petebat,& P. Sulpicius, qui deinceps eum magistratum petiturus putabatur.hi primo die de tempo ribus illis,del uniuersa rep.quam ob causiam uenerant, multum inter se us ad extremum tempus diei collocuti sentiquo quidem in sermone multa diuis nitus a tribus illis consularibus Cotta deplorata,& commemorata narrabat, ut nihil incidisset postea ciuitati mali,quod non impendere illi tanto ante uidissent.eo autem omni sermone confecto,tanta in Crasso humanitatem sutose,ut cu lauti accubuissent, tolleretur omnis illa superioris tristitia sermonis, ea esset in homine iucunditas,&tantus in iocando Iepos,ut dies inter eos curiae fuisse uideretur conuiuium Thusculani. Postero autem die,cum illi maiores natu satis quiessent,in ambulationem uentum esse dicebat,ium Scaeuo Iam duobus spatijs,tribusue factis dixisse,cur non imitamur Crasse Socrate illum,qui est in Phedro Platonis nam me haec tua platanus admonuit, quae non minus ad opacandum hunc locum patulis est distula ramis,quam illa, cuius umbram secutus est Socrates,quae mihi uidetur non tam ipsa aquUIa,quae
describitur,quam Platonis oratione erevisse, sed quod ille durissimis pedi bus secit,ut se abiiceret in herbam, ait ita,quae philosophi diuinitus serunt esse dictia,loqueretur,id meis pedibus certe concedi est aequius. Tum Crassiim Immo uero comodius etiam, puluinosq; popostisse,& omnes in iis sedibus. quae erant sub platano,consedisse dicebat. Ibi,ut ex pristino sermone relaxarentur animi omnium solebat Cotta narrare, Crassum sermonem quendam de studio dicendi intullisse,qui cum ita esset exorsus. Non sibi cohortandum Sulpicium,&Cottam, sed magis utrunm collaudandum uider quod tantam
iam essent facultatem adepti,ut non aequalibus suis solum anteponerentur, sed cum maioribus natu compararentur. New mihi uero quidquam inquit praestabilius uidetur, quam posse dicendo tenere hominum coctus,mentes allico uoluntates impellere,quo uelit,unde autem uelit, deducere: haec una res
in omni libero populo, maximel in pacatis,tranquillisi ciuitatibus praecis
138쪽
I3o DE ORAΤost 'spue semper floruit,sempero dominata est. Quid enim est aut tam admirabiole, quam ex infinita multitudine hominum existere unum, qui id, quod omnibus natura sit datum,ueI solus,uel cum paucis facere possit aut tam iucundum cognitu ,atq; auditu,quam sapientibus sentent0s, grauibus p uerbis ornata oratio, & perpolitae aut tam potens, tam P magnificum,quam populi moditus,tudicum religiones,senatus grauitatem unius oratiori e couerti quid tam porro regium,tam liberale,ram munificum,quam opem ferre supplicibus,excitare afflii hos,dare salutem,liberare Periculis, retinere homines in ciuitate quid autem tam necessarium,qua m tenere semper arma,quibus uel tessitus imse esse possis,uel prouocare improbos, uel te ulcisci lacessitus: Age uero ne semper forum,subsellia,roura,curiami meditere,quid esse potest in otio aut iucundius,aut magis proprium humanitatis,quam sermo facetus, ac nulla in re rudis Hoc enim uno Prs stamus uel maxime feris,quod colloquimur internos & quod exprimere dicendo sensa possumus. QSamobrem quis hoc noiure miretur, summet in eo elaborandum esse arbitretur,ut quo uno homi nes maxime bestris praestent,in hoc hominibus ipsis antecellat in uero iam ad illa summa ueniamus,quae uis alia potuit aut dispersos homines unum in locum congregare, aut a sera,agresti P uita ad hunc humanum cultu, ciuile deducere,aut iam constitutis ciuitatibus,leges,iudicia,tura deseriberer Ac ne plura quae sui pene innumerabilia,consecte comprehendam breui: sic enim statuo,persedit oratoris moderatione,& sapientia non solum ipsius dignita tem, sed & priuatorum plurimorum,&uniuersae reiP.Llutem maxime contineri. Quamobrem Pergite,ut facitis,adolescentes,at in id studium,in quo estis, incumbite ut 8c uobis honori,& amicis utilitati,& re .emolumento esse possitis. Tum Scaevola comiter,ut solebat,Cetera inquit assentior Cras o, ne aut de C. Laetri soceri mei,aut de huius generi,aut arte,aut gloria detraha, sed illa duo Crasse uereor,ut tibi possim concedere. Vnum,quod ab oratori hus ciuitates,& ab initio constitutas,& saepe conseruatas esse dixisti. Alter quod remoto foro,concione,iudici js,senatu statuisti oratorem in omni genere sermonis,& humanitatis esse perseetum .iniis enim tibi hoc concesserit, aut initio genus hominum in montibus,ac siluis dissipatum non prudentium consilias compulsum potius,quam disertorum oratione delinitum, se oppi. dis,moenibusq; sepsisse. aut uero reliquas utilitates aut instituendis, aut cono seruand is ciuitatibus no a sapietibus,& sortibus uiris, sed a disertis, orna tel dicentibus esse constitutas et An uero tibi Romulus ille, aut pastores, Scconvenas congregasse,aut Sabinorum connubia coniunxisse, aut finitii noruuim reprelsisse eloquentia uidetur,non consilio,& sapientia singulari Quid in Numa Pompilio quid in Servio Tullocquid in ceteris regibus quorum
multa sunt eximia ad constituendam remp. num eloquetiae uel tigili apparet Quid exadiis regibus tametsi ipsam exactionem mente non lingua peria ctam L. Bruti esse cernimus,sed deinceps omnia non ne plena consiliorum, inania uerborum videmus Ego uero,si uelim S nostrς ciuitatis exemplis uti Sc aliarum plura proferre pollim detrimenta publicis rebus,qualm adiumenta per homines eloquen tissimos importata, sed ut reliqua praetermittam, omnium mihi uideor,exceptis,Crasse uobis duobus, eloquetissimos audisse Ti.& C. Sempronios,quorum pater homo prudens, & grauis,haud quaquam
139쪽
LIBER I. eloquens,& saepe alias, Sc maxime censor saluti reip.fuit,atq; is non accurata quadam orationis copia,sed nutu atq; uerbo libertinos in urbanas tribus trastulit,quod nisi fecisset,rem p.quam nunc uix tenemus,landiu nullam habere. mus. At uero eius filii diserti,&omnibus uel naturae, uel doctrinae praesidi js ad dicendum parati,cum ciuitatem uel paterno consilio,vel mitis armis floretissimam accepissent,ista praeclara gubernatrice, ut ais,ciuitatem eloquentia remp. disssipauerunt. Quid leges ueteres,moresq; maiorum: Quid ausipicia,
quibus & ego, & tu Crast e,cu magna reip. salute praesumus quid religiones& cerimoniae: quid haec iura ciuilia quae iampridem in nostra familia sine ulla eloquentiae laude uersantur,rium aut inuenta sunt,aut cognita,aut omnino
ab oratorum genere tractata Equidem & Sergium Galbam memoria teneo diuinum hominem in dicendo, Sc M. Aemilium Porcinam, & Cn. ipsum Carbonem,quem tu adolescentulus perculisti, ignarum legum, haesitantem in maiorum institutis,rudem in iure ciuili,& haec aetas nostra,praeter te Cras se,qui tuo magis studio,quam proprio munere aliquo disertorum,ius a nobis ciuile didicisti quod interdum pudeat,iuris ignara est. Quod uero in extreo ma oratione quasi tuo iure sumpsisti, ratorem in omnis sermonis disputatione copiosissime posse uersari, id nisi hic in tuo regno essemus, non tulissem,
multis v preessem,qui aut interdicito tecum contenderent,aut te ex iure maonu consertum uocarent,quod in alienas possessiones ta temere irruisses. Agerent enim tecum lege primum Pythagorei omnes,atP Democritici, ceterit in suo genere phisici,uindicaretq; ornati homines in dicendo,& graues, qui bus cum tibi iusto sacramento contendere non liceret.Vrgerent preterea philosophorum greges,iam ab illo sente,& capite Socrate,nihil te de bonis reo hus in uita,nihil de maIis,nihil de animi permotionibus, nihil de hominum moribus,nihil de ratione uite didicisse, nihil omnino qussisse,nihil scire con, uincerent,& cum uniuersi in te impetum fecissent tum singulae familiae litem tibi intenderent. Instaret academia,que quidquid dixisses,id teipsum negare cogeret. Stoici uero nostri disputationum siuarum,ato interrogationum la meis te irretitum tenerent. Peripatetici autem etiam haec ipsa,quae propria oratorum putas esse adiumenta,atq* ornamenta dicendi,ab se peti uincerent oportere,ac non solum meliora, sed etiam multo plura Aristotelem, Theo phrastumi de his rebus,qualm omnes dicendi magistros scripsisse ostende rent. Mitas facio mathematicos, grammaticos,musicos,quorum artibus, uestra ista dicendi uis ne minima quidem societate coniungitur. Quamobrem ista tanta tam 3 multa profiteda Crasse no censeo,satis id est magnum,quod potes praestare,ut in iudic as ea cause,quan cun* tu dicis,melior, & pro babiIior esse uideatur,ut in concionibus,& sentent as dicendis ad persuadendum tua plurimum ualeat oratio,deniq; ut prudentibus diserte, stultis etiam uere dicere uidearis: hoc amplius siquid poteris,nori id mihi uidebitur orator,sed Crassus sua quadam propria non communi oratorum facultate posse. Tum ille, Non sum cur quionescius Scaevola ista inter graecos dici,& disceptari solere: audiui enim summos homines, cum quaestor ex Macedonia uenissem Athenas florente academia,ut temporibus illis serebatur,quum eam Carneades,& Clitomachus: & Aeschines obtinebant, erat rata Metrodorus, qui cum illis una ipsum illum Carneadem diligentius audierat,hominem omniu
140쪽
I3: DE ORATORE in dicendo,ut serebant,acerrimum,& copiosissimum,irigebat* auditor Pa ν naetia illius tui Mnesarchus, & Peripatetici Critolaus, & Diodorus: multi erant prsterea praeclari in Philosophia,& nobiles,a quibus omnibus una peν
ne repelli uoce oratorem i gubernaculis ciuitatum,excludi ab omni do strina rerum I maiorum scientia,ac tantum in iudicia,& conciunculas,tanquam in
aliquod pistrinum detrudi,& compingi uidebam. Sed ego neq; illis assentiebar,neq: harum disputationum inuentori,S principi longe omnium in dicedo graui ismo,& eloquentissimo Platoni,cuius tum Athenis diligentius Ie gi cum Carneade Gorgiam,quo in libro in hoc maxime admirabar Plato,nem,quod mihi in oratoribus irridendis ipse esse Orator summus uidebatur: uerbi enim controuersia tandiu torquet graeculos homines contentionis cupidiores,quam ueritatis. Nam siquis hunc statuit esse oratorem, qui tan tum modo in iure,aut in iudiciis possit,aut apud populum,aut in senatu copiose loqui tamen huic ipsi multa tribuat, V concedat necesse est: neq; enim sine multa pertractatione omnium rerum P. neqῖ sine legum, morum, iuris sciens tia,nem natura hominum incognita,ac moribus,in his ipsis rebus satis calli
deuersari,S perite potest.qui autem haec cognouerit,sine quibus ne illa qui dem minima in causis quisquam recte tueri potest,quid huic abesse poterit de maximarum rerum scientia Sin oratoris nihil uiseise,nisi composite,ornate, copiose eloqui,quaero id ipsum,qui possit assequi sine ea scientia, quam ei non conceditis dicendi enim uirtus,nisi et,qui dicit,ea de quibus dicit, percepta sint extare non potest. Quamobrem si ornate locutus est,sicut sertur,& mihi
uidetur ph ysicus ille Democritus,materies illa fuit physici de qua dixit, ornatus uero iple uerborum oratoris putandus est,& si Plato de rebus a ciuilibus controuersiis remotissimis diuinitus est locutus,quod ego concedo,si ite Aristoteles,si Theophrastus,si Carneades in rebus iis,de quibus disputauerunt, eloquentes,& indicendo suaves,at ornati fuerunt,sint hae res, de quibus disputant,in aliis quibusdam studias,oratio quidem ipsa propria est huius unius rationis,de qua loquimur,& quaerimus. Etenim videmus ηsdem de rebus te iune quosdam,& exiliter,ut eum,quem acutissimum serunt Chrysippum, disputauisse,neq; ob eam rem philosophiae non satis secisse, quod non habuerit hac dicendi ex arte alienam facultatem. Quid ergo interest. aut qui discernes
corum,quos nominaui,in dicendo ubertatem,& copiam ab eorum exilitate,
qui hac dicendi uarietate, & elegantia non utuntur Unum erit prosecto, quod i j,qui bene dicunt,asserunt proprium,compositam orationem,Scornatam,& artificio quodam,& explicatione distinctam: haec autem oratio,si res non subest ab oratore percepta,& cognita,aut nulla sit necesse est,aut omniuirrisione ludatur: quid est enim tam furiosum,quam uerborum uel optimoruatq; ornatillimorum sonitus inanis nulla subiecta sententia Quidquid erit igitur quacunque ex arte,quocunque de genere,id orator,si ta quam clientis causam didicerisi dicet melius,5c ornatius, quam ille ipse eius rei tuentor, at artifex. Nam,siquis erit, qui hoc dicat,esse quasdam oratorum proprias senotentias,atque causas,& certarum rerum forensibus cancellis circunscriptam
scientiam,fatebor equidem in his magis assidue uersari hanc nostram dictio. nem, sed tamen in iis ipsis rebus permulta sunt,quae isti magistri,qui rhetori,
ci uocantur,nec tradunt,nec tenent: quis enim nescit maximam uim existere ratoris