장음표시 사용
121쪽
cebat. Imprudentes legis cum exissent, uitulum immolaverunt. Accusanturi.
Intentio est. Vitulum immolastis ei deo,cui non licebat. Depulsio est in cono cessione posita. Ratio est,nesciui non licere. I nfirmatio est.Tamen quoniam secisti quod non licebat,ex lege stipplicio dignus es. Iudicatio est.Cum id se cerit,quod no oportuerit,& id no oportere nescierit,sit ne Lipplicio dignus
Casus autem inseretur in cocessione,cum demo strabitur aliqua sortune uis
uoluntati obstitisse,ut in hac. Cu Lace demoni js lex esset ut hostias,nisi ad sit. crificium quoddam redemptor praebuissesicapitale essiet hostias is,qui redes
merat cum sacrificii dies instaret, in urbem ex agro coepit agere,ium subito magnis commotis tempestatibus fluuius Eurotas is,qui propter Lecedaemonem fluit,ita magnus,&uehemens factus est,ut eo traduci uictimae nullo moldo possent. Redemptor suae uolun talis ostendendae causia hostias constituit omnes in litore,ut qui trans flume essent uidere possent. Cum omnes studio eius subitam fluminis magnitudinem scirent suisse impedimento, tamen qui dam capitis accersierunt. Intentio est. Hostiae, quas debuisti, ad sacrificium praesto non fuerunt. Depulsio est concessio. Ratio. Flumen enim subito accreuit,& ea re traduci non potuerunt. Infirmatio est,tamen quoniam quod lex iubet,factumno est,supplicio dignuses. Iudicatio est.Cum in ea re redeptor
contra legem aliquid fecerit,qua in re studio eius subita fluminis obstiterie magnitudo,stipplicio ne dignus sit Necessitudo autem insertur,cum ui qua/da reus id,quod fecerit,sectile defendit ur hoc modo. Lex est apud Rhodios,
ut siqua rostrata in portu nauis deprehensa sit,publicetur,cum magna in alto tempestas esset,uis uentorum inuitis nautis Rhodioru in portum navim coefit. Quaestor navim populi uocat. Navis dominus negat publicari oportere. ntentio est. Rostrata nauis in portu deprehensia est. Uepulsio est concessio. Ratio. Ui,& necessario sumus in portum coacti. Infirmatio est. Nauim ex Ie ge tamen populi esse oportet. Iudicatio est. Cum rostratam navim in portu deprehen tam lex publicarit,cuml haec nauis inuitis nautis ui tempestatis inportu coniecta sit,oporteatne eam publicari Horum trium generu iccirco unum in locum contulimus exempla,quod similis in ea praeceptio argumetorii traditur. Na in his omnibus primum,siquid res ipsa dabit facultatis, coniessituram ab accusatore induci oportebit,ut id,quod uoluntate uestum negabis tur,consulto factium suspicione aliqua demonstretur. Deinde inducere definitionem necessitudinis, aut casus,aut imprudelis,& exempla ad eam definitionem adiungere,in quibus imprudentia suisse uideatur,aut casus, aut necessitudo, Sc ab his id quod reus inserat,separare,id est ostendere dissἰmile,quod Iouius, facilius,non ignorabile,non fortuitum,non necessariu suerit. Postea demonstrare potuisse euitari,&hac ratione prouideri potuisse, si hoc,aut illus secisset,aut nisi fecisset, precaueri,& definitionibus ostendere no hanc imprudentiam,aut calum,aut necessitudinem, sed inertiam ,neglisentiam, fatuitate nominari oportere. Ac siqua necessitudo turpitudine uidebitur habere,oportebit per locorum communium implicationem redarguentem demonstrare
quid uis perpeti,mori deniq; satius suisse,quam eiusmodi necessitudini obtes Perare. A tum ex hs locis, de quibus in negotiali parte dictum est, iuris. re aequitatis naturam oportebit quaerere , dc quasi in absoluta iuridiciali
per se hoc ipsum ab rebus omnibua separatim considerare. Atque hoc in
122쪽
loco,si facilitas erit,exemplis uti oportebit,quibus in simili excusatione non si ignotum,& contentione, magis illis ignoscendum fuisse,& ex deliberatio nis partibus turpe,aut inutile esse concedi eam rem,quae ab aduersario com missa sit. permagnum esse,& magno futurum detrimento, si ea res ab ius, quirotestatem habent iudicandi negleista sit. Defenser autem conuersis omni us his partibus poterit uti. Maxime autem in uolutate defendenda commorabitur,& in ea re adaugenda,que uoluntati fuerit impedimeto,SI se plusquafecerit iacere non potuis lGA in omnibus rebus uoluntatem spectari oportestre,& se conuinci non posse, quod non absit a culpa,S exstro nomine communem hominum infirmitatem posse danari. Deinde nihil indignius esse, quam
eum,qui culpa careat,supplicio non carere. Loci autem communes accusato
ris unus in confessione,& alter quanta potestas peccandi relinquatur, si semel institutum sit,ut non de factio,sed de facti causa queratur. Oesensoris autem
conquestio calamitatis eius,quae non culpa, sed ut maiore quadam acciderit, dc de fortunae potestate,& hominum infirmitate, uti suum animum, non euentum considerent. In quibus omnibus conquestionem sitarum erumna xum,& crudelitatis aduersarioru indignatione inesse oportebit. Ac nemine
mirari cuueniet,si aut in iis aut i aliis exeptis scripti quom cotrouersiam adiuctam uidebit.Quo de genere post erit nobis separatim dicendum. propterea quod quaedam genera causarum simpliciter, ex sua ui considerantur. qua dam autem sibi aliud quoq; aliquod controuersiae genus assiimunt. auare
omnibus cognitis,non erit dissicile,in unam quamq; causam transerre, quod ex eo quoque genere conueniet, ut in his exemplis concessionis inest omni.hus scripti controuersia ea,que ex scripto,SI sententia nominatur. Sed quia decocessione Ioquebamur in eam prscepta dedimus. Alio autem loco de scripto,& sententia dicemus. nunc in alteram concessionis partem consideratioonem intendemus. D E P R Ε catio est,in qua non defensio saetised ignoscen di postulatio continetur. Hoc genus uix in iudicio probari potest, ideo quod concessis peccato,dissicile est ab eo, qui peccatorum uindex esse debet,ut ignoscat impetrare. Quare parte cius generis, cum causam non in eo constitueris, uti licebit. Ut si pro aliquo claro aut sorti uiro cuius in rem p. multa sint bene ficia,dixeris, possis,cum uidearis non uti deprecatione. uti tamen ad hunc modum. Quod si iudices hic pro suis beneficiis, pro suo studio quod in uos hasthuit semper, tali suo tempore multorum suorum rei te faetorum causa, uni delicto ut ignosceretis postularet tamen dignum uestra masuetudine, dignum uirtute huius esset iuὸices at uobis hanc rem hoc postulante impetrari. Deinde augere beneficia licebit,& iudices per locum communem ad ignoscendi uois luntatem ducere.Qarare hoc genus,quanquam in iudiciis non uertitur, nisi quadam ex parte, tamen quia Sc pars ipsa inducenda nonnunquana est,& in senatu,aut concilio sspe omni in genere tractanda,in id quoque praecepta ponemus. Nam in senatu,& in concilio de Siphace diu deliberatum es ,& de . Numitorio pullo,apud L. Opimium,fc eius consilium diu duchum est,&magis in hoc quidem ignoscendi,quam cognoscendi postulatio ualuit. Nam semper animo bono se in populum R. sutile non tam facile probabat, cum coniecturali constitutione uteretur, quam ut propter posterius beneficium sibi ignosceretur, cum deprecationis parteis adiungeret. Oportebit igitur
123쪽
1 I B L R I I. . t risdere.Ceteris autem partibus aptas inter se omnes, S aliam in allam implicastram uidebit. Nunc de praemi js consideremus L. Licinius Crassiis consul quosdam in citeriore Gallia nullo illustri,neque certo duce, neque eo nomine, ne que numero praeditos,ut digni essent,qui hostes Romani P .esse dicerentur, quod tamen excursionibus, Sc latrociniis infestam Prouinciam redderent, consectatus est,& confecit. Romam rediit. triumphum ab senatu postulat. Hic,ut & in deprecatione nihil ad nos attinet,rationibus, infirmationibus rationum supponendis ad iudicationem peruenire, propterea quod nisi alia quoque incidet constitutio,aut pars constitutionis simplex erit iudicatio,& iquaestione ipsa continebitur. I n deprecatione, huiusmodi oportestne poena affici. In hac huiusmodi. Oportestne praemium dari. Nunc ad praemia quae stionem appositos locos exponemus. Ratio igitur praevi a quatuor est in parteis distributa. In beneficia in hominem, in premi i genus, in facultates. Beneficia ex sua ui, ex tempore ex animo eius, qui secerit,ex caula cosiderantur.Ex sua ui quaeren tur,hoc modo. Magna,an parua, facilia, an difficilia. singularia sint,an uulgaria .uera,an falsa quada ex oratione honestetur. Ex tepore aut situm cum indigeremus, cum caeteri non possent, aut nollent opitulari, situ cum spes deseruisset,opitulatus sit. Ex animo si non sui commodi cause,sed eo consilio fecit omnia, ut hoc conficere posset. Ex casu, si non fortuna, sed indultria laetum uidebitur, aut si industriae fortuna obstitisse. I n hominem aurem, quibus rationibus uixerit, quid sumptus in eam rem, aut laboris inosumpserit,&siquid aliquando tale fecerit, num alieni laboris, aut deorum honitatis praemium sibi postulet. num aliquando ipse talem ob causam alio quem praemio assci negarit oportere. aut num iam sitis pro eo, quod sece rit honos habitus sit. aut num necesse fuerit ei sacere id , quod secerit, aut
num huiusmodi sit saetiam, ut nisi fecisset, supplicio dignus esset,non quia secerit,praemio: aut num ante tempus praemium petat, &spem incertam ceroto uenditet pretio. aut num quo supplicium aliquod uitet, eo praemium po stulet, uti de se praeiudicium fassitum esse uideatur. In praemi j autem genestre, quid, & quantum, Sc quamobrem postuletur, Sc quo, 6c quanto quae
res praemio digna sit, considerabitur. Deinde apud maiores,quibus homiuio hus,& quibus de causis talis honos sit habitus quaeretur. Deinde ne is honos nimium pervagetur. Ato hic eius, qui contra aliquem praemium postulantes
dicet, locus erit communis,praemia uirtutis,& osscsj sandia,& casta esse oporzere,neque ea aut cum improbis communicari, aut in mediocribus hominio hus peruulgari. Et alter, minus homines uirtutis cupidos fore uirtutis praest Nio Peruulgaro. quae enim rara,& ardua sint, ea ex praemio pulchra,& iucunda hominibus uideri.Et tertius,si existant,qui apud maiores nostros ob egregiam uirtutem tali honore dignati sunt, notniae de sua gloria,cum pari prae mio tales homines assici uideant,deliberari putent S eorum enumeratio, Sccum eis,quos contra dicat comparatio. Eius autem, qui praemium petet, si'cti siti amplificatio,& eorum, qui praemio assedii sunt, cum suis sectis contenotio.Deinde ceteros a uirtutis studio repulsum iri, si ipse praemio non sit asseoctus. Facultates aute considerantur,cum aliquod pecuniarium praemiu postulat .in quo utrum copia ne sit agri,uectigalium, pecuniae,an penuria consideTatur. Loci comunes. facultates augere,no minuere oportere,&impudentem
124쪽
esse,qui pro benescio non gratiam,verum mercedem postulet,contra autem de pecunia ratiocinari sordidum esse cum de gratia reserenda deliberetur, &se non pretium pro facto,sed honorem ita ut laetitatum sit pro beneficio posemilare. Ac de constitutionibus quidem satis dimam est. Nune de iis contro,
uersi is,quae in scripto uersantur, dicendum uidetur. N S C RI PΤΟ uersatur controuersia,cum ex scriptionis ratione
aliquid dubii nascitur. Id fit ex ambiguo,ex scripto, 8c sententia.
ex contrar is legibus,ex ratiocinatione,ex definitione. Ex Ambioguo autem nascitur controuersia cum quid senserit scriptor,obscuorum eit,quod scriptum duas,plure sue res significat,ad hunc modum. Pater familias cum filium heredem faceret, uas brum argenteorum pondo centum uxori suae sic legauit. Heres meus uxori meae uaserum argenteorum pondo centum,quae uolet,dato. Post mortem eius uasi magnifica,& pretiose celata
petit a filio mater,ille se quae ipse uellet debere dicit. P rimum si fieri poterit, demonstrandum est,non esse ambigue scriptum, propterea quod omnes in consuetudine sermonis sic uti solent eo uerbo uno, pluribusue in ea sententia, in qua is,qui dicet accipiendum es Ie demonstrabit. Deinde ex superiore,&ex inferiore scriptura docendum id,quod quaeratur, fieri perspicuum. Quare
si ipsa leparatim ex se uerba considerentur,omnia,aut plerassi ambigua uisu iri. Quae autem ex omni considerata scriptura perspicua fiant, hec ambiguano oportere existimari. Deinde qua in sententia scriptor fuerit,ex ceteris eius
scriptis,& faciis,dietis, animo,aim uita eius sumi oportebit,& eam ipsam seripturam,in qua inerit illud ambiguum,de quo quaeritur, totam omnibus ex partibus pertentare,siquid aut ad id appositum sit, quod nos interpretemur. aut et,quod aduersarius intelligat,aduertetur. Nam facile,quid uerisimile fieeum uoluissse, qui scripsit,ex omni scriptura,& ex persona scriptoris,at 's rebus, quae personis attributae sunt,considerabitur. Deinde erit demonstrandusiquid ex ipsa re dabitur facultatis,id, quod aduersarius intelligat, multo mi nus commode fieri posse,quam id, quod nos accipimus quod illius rei neque administratio,rieo exitus ullus extet.nos quod dicamus, facile S commode transigi posse,ut in hac lege: nihil enim prohibet fissitam exempli loco ponere
quo facilius res intelligatur. Meretrix coronam auream ne habeto: si habue rit, pubi ica esto,contra eum,qui meretricem publicari dicat ex lege oportere,
pollet dici, neq; administrationem esse ullam publicae meretricis, neo exitii legis in meretrice publicanda,at in auro publicando & administrationem,&exitum facilem esse,& incommodi nihil inelle. Ac diligenter illud quoq; ais
tendere oportebit,num illo probato,quod aduersarius intelligat, utilior res. aut horiclitior,aut magis necessaria,a scriptore neglecta uideatur. Id fiet, si id. quod nos demonstrabimus honestum,aut utile aut necessiarium demonstrabimus,& si id,quod ab aduersari js dicetur, minime eitismodi dicemus esse. Deinde si in lege erit ex ambiguo controuersia,dare operam oportebit,ut de eo,quod aduertarius intelligat alia in lege cautum esse doceatur. Permultum
autem proficiet illud demonstrare quemadmodum seripsisset,si id, quod adsuersarius accipiat, fieri,aut intelligi uoluisset: ut in hac causa,in qua de uasis ad In eis quaeritur, possit mulier dicere,nihil attinuisse adscribi, quae uolet, Rercdis uoluntati permitteret,eo enim non adscripto nihil inesse dubitatio
125쪽
L I B E R II. Dyrrnis,quIn heres,quae Ipse uellet,daret. Amentiae igitur suisse cum heredi uellet tauere,id adscribere,quo non adscripto nihilominus heredicaueretur. Quao re hoc genere magnopere talibus in causis uti oportebit: si hoc modo scripsis, set,illo uerbo usus non esset, non isto loco uerbum istud collocasset: nam ex his sententia scriptoris maxime perspicitur. Deinde quo tempore scriptum sit Rufrendum est,ut,quod eum uoluisse in eiusmodi tempore uerisimile sit,intelIigatur. Post ex deliberationis partibus, quid utilius, & quid honestius, Scilli ad scribendum,& his ad comprobandum sit demonstrandum,& ex his
siquid amplificationis dabitur,communibus utrunq; locis uti oportebit.EX Scripto,& sententia controuersia consistit,cum alter uerbis ipsis,quae scripta sunt,utitur,alter ad id,quod scriptorem sensisse dicet omnem adiungit distionem. Scriptoris autem sententia ab eo, qui sententia se delendet,tum semper ad idem spei hare,& idem uelle demonstrabitur,tum aut ex saeto,aut ex euens tu aliquo ad tempus id,quod instituit,accommodatur. Semper ad idem spe
clare, hoc modo. Paterfamilias, cum liberorum nihil haberet, uxorem autem
haberet,in testamento ita scripsit. Si mihi filius genitus fuerit unus, plure sue, is mihi heres esto. Deinde,quae assolent. Postea, si filius ante moritur , quam in tutelam suam uenerit, tu mihi dicebat,secundus heres esto. Filius natus noest,anabigunt agnati cum eo, qui est heres,si filius ante,quam in tutelam ueniat,mortuus sit. in hoc genere non potest hoc dici ad tempus,aut ad euentum aliquem sententiam scriptoris oportere accommodari, propterea quod ea δε la demonstratur,qua stetus ille, qui contra scriptum dicet,suam esse hered itast tem defendit. Alterum autem genus est eorum, qui sententiam inducunt, iri quo non simplex uoluntas scriptoris ostenditur,quae in omne tempus, & in omne laetum idem ualeat, sed ex quodam faeto,aut euentu ad tempus intero Pretanda dicitur.Ea partibus iuridicialis assumptiuae maxime sustinetur. Natum inducitur comparatio,ut in eu qui,cum lex aperiri portas nodiu uetarer,
aperuit quodam in bello,& auxilia quaedam in oppidum recepit,ne ab hostibus Opprimerentur,si foris essent, quod prope muros hostes castra haberent.
Tum relatio criminis,ut in eo,qui,cum communis Iex omnium hominem occidere uetaret,iribunum militum suum,qui uim sibi inferre conaretur,occidit.
Tum remotio criminis,ut in eo,qui cu lex quibus diebus in legationem pro scisceretur, praestituerat, quia sumptum non dedit quaestor, prosectus non est.Tum concessio per purgationem,& per imprudentiam,ut in uituli immolatione,& per uim,ut in naui rostrata,& per calum,ut in Eurotae fluminis magnitudine . qua re aut ita sententia inducetur,ut unum quoddam uoluisse scri Ptor demonstretur: aut sic, ut in eiusmodi re,& tempore hoc uoluisse dostreatur. Ergo is,qui scriptum defendit,his locis pleritq; omnibus,maiore austiem parte semper poterit uti. Primum scriptoris collaudatione,& loco communi,nihil eos, qui iudicent,nisi id, quod scriptum sit, e stare oportere, δίhoc eo magis, si legitimum scriptum proseretur, id est, aut lex ipsa aut ex Ie ge aliquid. Postea,quod uehementissimum est,faeti,aut intentionis aduersaoxiorum cum ipse seripto contentione,quid scriptum sit,quid saeium,quid tu
ratus iudex, quem locum multis modis uariare oportebit, tum ipsum secum admirantem quidnam contradici possit, tum adiudicis officium reuerte noxem,&abeo quaerentem,quid preterea audire,aut expectare debeat. Ita ipsum
126쪽
I I B Ε'R II. IUscripta non sit. Quod si sitinstitutum,omnibus causam dari, A potestatem
Peccandi,cum intellexerint uos ex ingenio eius,qui contra legem secerit non
ex lege,in quam iurati sitis rem iudicare: deinde, . ipsis iudicibus iudicandi.& ceteris ciuibus uiuendi rationes perturbatum iri, si semel a legibus recesium sit. Nam & iudices ne p quid sequantur habituros,si ab eo, quod scriptum sit. recedanr, neque quo pacto aI is improbare possint,quod contra legem iudi carint,ia ceteros ciues,quid agant,ignoraturos, si ex sito quisque consilio,&ex ea ratione,quae in metem aut i libidinem uenerit,non ex communi prςlcri Plociuitatis unamquanquerem administrabit. Postea quaerere a iudicibus ipsis, quare in alienis detineantur negoti js: cur resp. munere impediantur, cui tapius suis rebus,& commodis seruire possint,cur in certa uerba tiarent: cur certo tempore conueniant, certo discedant,nihil quisquam asterat causae,quominus frequentcr operam reip. det, nisi quae causa in lege excepta sit,an se leogibus obstrustos in tantis molestris esse equum censeant,aduersarios nostros
leges negligerc concedant.Deinde item quaerere ab iudicibus,si eius rei cauosam,Propter quam se reus contra legem fecisse dicat, exceptionem ipse in lege adscribat,passuri ne sint. Postea hoc,quod faciat,indignius, δί impudentius esse,quam si adscribat. Age porro, quid si ipsi uelint iudices adscribere, passurus ne sit populus Atm hoc esse indignius,quam rem uerbo,& literis mutasere non possint,cam re ipsa,& iudicio maxime commutare. Deinde indignius es Ie,de lege aliquid derogari,aut legem abrogari,aut aliqua ex parre comulari, cum Populo cognoscendi,&probandi,aut improbandi potellas nulla fiat, hoc ipsis iudicibus inuidiosi simum futurum. Non hunc locum esse,neo hoc tempus legum corrigendarum: apud populum hoc,& per populum agi co uenire: quod si nunc id agant,uelle se scire, qui Iator sit, qui sint accepturi, se adtiones uidere,& dissuadere uelle. Quod si haec cum silm me inutilia,tu muI to turpissima sint, legem cuiusmodi sit in praesentiaco seruari a iudicibus, post
si displiceat i populo corrigi conuenire. Deinde,si scriptum non eXtaret, ma gnopere quaereremus,necpisti,ne si extra periculum quidem esset, credere mus. Nunc cum scriptum sit,amentiam esse eius rei qui peccarit potius ,quam Iegis ipsius u erba cognoscere. His & huiusmodi rationibus ostenditur, causam extra scriptum accipi non oportere. Secunda pars est,in qua est ostendeo dum, si in ceteris legibus oporteat,in hac non oportere. Hoc demonstrabis tur,si lex aut ad res maximas utilissimas,honestissimas,religiosissimas uide hi tur Pertinere,aut inutile,aut turpe,aut nefas esse tali in re non diligentissume legi obtemperare,aut ita lex diligenter per seripta demonstrabitur,ita cautum unaquaq; de re,ita quod oportuerit exceptu, ut minime coueniat quido quam in tam diligenti scriptura preteritum arbitrari. Tertius locus est et,qui Pro scripto dicet maxime necessarius,per quem ostendat oportet,si eo ueniat caulam contra scriptum accipi,eam tamen minime oportere, quae ab aduersa Tris afferatur,qui locus idcirco est huic necessarius,quod semper is,qui contra
scriptum dicit,aequitatis aliquid asserat, oportet. Nam summa impudentia est,eum,qui contra quod scriptum sit, aliquid probare uelit,rio aequitatis prssidio id facere conari. Siquid igitur ex hac ipsa quippiam accusator deroget, omnibus partibus iustius,& probabilius, accusare uideatur. Nam superior oratio hoc omnis faciebat,uti iudices etiam si nossent,necesse esset,haec autem
127쪽
bigue aliquid scriptum ostendere. Deinde ex illo ambiguo eam partem, quae sibi prosi t defendere,aut uerbi definitione inducere,& illius uerbi uim , quo urgeri uideatur,ad suae causae commodum traducere,aut ex scripto, non seri pium aIiquod inducere per ratiocinationem,de qua post dicemus, quacunq; autem in re, quis leuiter probabili scripto ipsis se defenderit,etiam cum aequi tale causa abunda bit,necessario multum proficiet,ideo quod si id ,quo nititur
aduersariorum causa subduxerit,omnem illam eius uim,Sc acrimoniam lenierit,ac diluerit. Loci autem comunes certis ex assumptionis partibus in utrasque partem conueniet. Prsterea eius,qui a scripto dicet,leges ex se,no ex eius,
qui contra comiterit,utilitate spectari oportere,& Iegibus antiquius haberi nihil oportere,contra scriptum,leges in consilio scriptoris, & utilitate comornuni,non in uerbis consistere. Quam indignum sit aequitatem literis urgeri, quae uoluntate eius qui scripserit,defendatur. Ex Contrar as autem legibus controuersia nascitur,cum inter se duae uidentur leges,aut plures discrepare, hoc modo. Lex. Qui tyranum occiderit olympionicarum premium capito,& quam uolet sibi rem a magistratu deposcito,& magistratus ei conceditor. Et altera lex. Tyranno occiso quinqi eius proximos cognatione magistraotus necato. Alexandrum,qui apud Phereos in Thessalia tyrannidem occuo Parat, uxor sua,cui Thebe nomen suit,noctu,cum simul cubaret,occidit. Haec
filium suum quem ex tyranno habebat, sibi premi j loco deposcit. Sunt qui ex lege puerum occidi dicant oportere. Res in iudicio est. I n hoc genere utranssi in partem iidem loci,atly eadem precepta conueniet,ideo quod utero suam
legem confirmare,contrariam infirmare debebit. Primum igitur leges oporter contendere,considerando utra Iex ad maiores,hoc est ad utiliores, ad hoonestiores,ac magis necessarias res pertineat. Ex quo conficitur,ut si leges due, aut si plures erunt,aut quotquot erunt conseruari non possint, quia discrepctinter ie,ea maxime conseruanda putetur,que ad maximas res pertinere uideatur.Deinde utra lex posterius lata sit: nam postrema quae grauissima est. Deinde utra lex iubeat aliquid: utra permittat: nam id, quod imperatur, ne cessarium,illud,quod permittitur,uoluntarium est. Deinde in utra lege,si noobtemperatum sit poena asticiatur,aut in utra maior poena statuatur: Nam maxime conseruanda est ea, que dissigentissima,& sancta est.Deinde utra lex iubeat,utra vetet: nam saepe ea quae uetat, quasi exceptione quadam corrigeo re uidetur illam, quae iubet. Deinde utra lex de genere omni,utra de parte quadam,utra communiter i plures utra in aliquam certam rem scripta uideatur:
Nam qus in partem aliquam,& qus in certam quandam rem scripta est, prooptius ad cautam accedere uidetur,& ad iudicium magis pertinere. Deinde ex lege utrum statim fieri necesse sit,utrum habeat aliquam moram,& su stentastionem: nam id,quod statim faciendum sit, perfici prius oportet.Deinde operam dare,ut sua lex ipso scripto uideatur niti.Contraria autem, aut per ambio guum,aut per ratiocinationem,aut per definitionem induci,quo sanctius, Schrmius id uideatur esse, quod apertius scriptum sit. deinde suae legis ad scris Ptum, ipsam lententiam quo P adiungere,contrariam legem item ad alia seno entiam traducere,ut si fieri poterit,ne discrepare quidem uideantur inter se. Postremo facere,si caula facultatem dabit,ut nostra ratione utraq3 lex conse uari uideatur,& aduertariorum ratione,altera sit necessario negligenda. Lo
128쪽
DA INNENTIONE eos autem eommunes,& quos ipsa causa de uidere oportebit,& ex utilitatis, Rhonestatis amplissimis partibus sumere demonstrantem per amplificationem ad utram potius legem accedere oporteat. E X ratiocinatione nascitur controuersiasum ex eo,quod uspiam est, ad id, quod nusquam scriptum est, peruenitur. Hoc pacto. LEX. Si furiosus est agnatum gentiliumq; in eo pecunia ,eius potestas esto. Et LEX. Paterfamilias uti super familia, pecunia sua lecrauerit,ita ius esto.Et LEX. Si paterfamilias ite stato moritur, familia, pecti ma* eius agnatu m,gentiliumq; esto. Quidam iudicatus est paretem oecidisse,& statim quod estugiendi potestas non fuit,lignee soleae in pedes in ductae sunt. Os autem obuolutum est solliculo, & prs ligatum : deinde est in
earcerem deductus, ut ibi esset tantisper, dum culleus, in quem coniectius in Profluentem deferretur,compararetur. Interea quidam eius familiares in carcerem tabulas afferunt,& testes adducunt. Heredes,quos ipse iuber,scribunt:
tabule obsignantur.De illo post supplicium sumitur. Inter eos, qui heredes in tabulis scripti sunt,& inter agnatos de hereditate controuersia est. H te cerota lex,quar testamenti faciendi iis,qui in eo loco sint,adimat potestatem, nulla Prosertur. Ex ceteris legibus,& quae hunc ipsium supplicio huiusmodi assici unt,& que ad testamenti saciendi potestatem pertinent, per ratiocinationem ueniendum est ad eiusmodi rationem,ut quaeratur, habueraene testamenti faciendi potestatem. Locos autem in hoc genere argumentandi hos,& huius modi quosdam esse arbitramur. Primum eius scripti,quod proferas laudationem,& confirmationem.Deinde eius rei, qua de quaeratur,cum eo,de quo costat collationem eiusmodi,ut id,de quo quaeritur, rei,de qua constet,simile es.se uideatur. Postea admirationem percumstatione, qui seri possit, ut qui hoe aequum esse concedat,illud neget,quod aut squius,aut eodem sit in genere: Deinde iccirco de hac re nihil esse scriptum, quo' d,cum de illa esset scriptum, de hac is qui scribebat,dubitaturum,neminem arbitratus sit. Postea multis in legibus multa esse praeterita,quae iccirco prsterita nemo arbitretur, qt dex ceteris,de quibus scriptum sit,intelligi possint. Deinde aequitas rei demonstranda est,ut in iuridicialtabsoluta. Contra autem qui dicet, similitudinem infirmare debebit,quod faciet,si demonstrabit illud ,quod conseratur, ab eo,
cui conseratur,diuersium esse genere, natura, ui,magnitudine, tempore, loco,
persona,opinione,siquo in numero illud,quod per similitudinem assertur,&quo in loco illud,cuius causa asseretur,haberi conueniat, ostendetur. Deinde quid res cum re disserat,demonstrabitur,ut non idem uideatur,de utrassi existstimari oportere. Ac si ipse quom poterit ratiocinationibias uti, isdem ratiocinationibus,quibus ante predietum est, utetur,si non poterit,negabit oporteo requidquam,nisi quod scriptum sit,considerare, periclitari omnia iura,si similitudines accipiatur,nihil esse pene,quod non alteri simile esse uideatur mulistis dissimilibus rebus in unam quassi rem tantum singulas esse leges, omnia posse inter se uel similia uel dissimilia demonstrari. Loci communes a ratiocinatione.Oportere coniectura ex eo,quod scriptum sit,ad id quod non sit scri P tum Peruenire,&neminem posse omnes res perscripturam amplecti, sed cum commodissime scribere,qui curet,ut quaedam ex quibusdam intelligano tur. Contra ratiocinationem,huiusmodi coniecturam diuinationem esse, Scstulti scriptoris esse non posse omnibus de rebus cauere, quibus uelit.
129쪽
DEFINITIO est,cum in seripto uerbum aliquod est positum, cuius de ui
queritur,hoc modo. Lex. aut in aduersa tempestate navim reliquerint,om nia amittunto, eorum nauis,& onera sunto,qui in naui remanserint. Duo quidam,cum iam in alto nauigarent,& eorum alterius nauis, alterius onus esset, naufragum quendam natantem, S manus ad se tendentem animaduerterui,
misericordia commoti,nauim ad eum applicauerunt,hominem ad se sustule,runt. P ostea aliquanto,ipsos quot tempestas uehementius iactare coepit us. queadeo,ut dominus nauis,cum idem gubernator esset, in stapham confuge. ret,& inde funicuIo,qui a puppi religatus stapham annexam trahebat, naui quo ad posset, moderaretur. I lle autem,cuius merces erant, in gladium in naoui ibidem incumberet. Hic ille naufragus ad gubernaculum accessit, & naui, quoad potuit.est opitulatus. Sedatis autem fluctibus,& tempestate iam commutata,nauis in portum prouehitur. Ille autem,qui in gladium incubuerat,
leuiter saucius, facile est ex uulnere recreatus. Nauim cum onere,horum trium
suam quisq; esse dicit. Hic omnes scripto ad causam accedunt,&ex nominisui nascitur controuersia. Nam & relinquere nauem,S remanere in naui, denique nauis ipsa quid sit,definitionibus quaeritur ,hsdem autem ex Iocis omni. hiis quibus definitiva constitutio traetabitur. Nuc expositis ris argumenta tionibus,quae in iudiciale causarum genus accommodantur,deinceps in deli herativum genus,8 dem onstrativum argumentandi locos, & praecepta da, bimus,non quo non in aliqua constitutione omni semper causa uersetur, sed quia proprη tantum harum causarum quidam Ioci sunt,non a constitutione
separati, sed ad fines horum generum accommodati. Nam placet in iudiciali genere finem esse aequitatem,hoc est partem quandam honestatis. I ii delibe, rativo autem Aristoteli pIacet uti Iitatem, nobis & honestatem,& utilita tem. In demonstrativo autem honestatem. Quare in hoc quoque genere
cause quaedam argumentationes communiter , ac similiter tractabuntur. quaedam separatius ad finem, quo referri omnem rationem oportet, adiuno gentur atque uniuscuiusque constitutionis exemplum supponere non gra . Daremur, nisi illud uideremus, quemadmodum res obscurae , dicendo fie. rent apertiores, sic res apertas obscuriores fieri oratione. Nunc ad delibera tionis praecepta Pergamus. E R V Μ expetendarum tria genera sunt. Par autem numerus uittidarum ex contraria parte. Nam est quiddam,quod sua uinos alliciat ad sese non emolumento captans aliquo, sed trahens sita disgnitate, quod genus,uirtus,scientia,ueritas.est. Aliud autem non propter suam uim,S naturam,sed propter seu Mim, atque utilitatem petenodu quod pecunia est . Est porro quidda ex horum partibus iunctu, quod Scsua ui,& dignitate nos inductos ducit,& prae se gerit quada utilitate quo magis expetatur,ut amicitia, hona existimatio. Ato ex his horu contraria facile tacentibus nobis intelligetur. Sed ut expeditius ratio tradatur,ea quae posuimus,breui nominabuntur. Na in primo genere quae sunt honesta appellabuo tur,quae autem in secundo,utilia: haec autem tertia, quia partem honestatis, continent,& quia maior est uis honestatis,iunctae,res omnino ex duplici genere intelligentur,sed in meliorem partem uocabuli conserantur, & honesta nominetur.Ex his illud coficitur,ut appetedarii mreru partes sint honestas
130쪽
DE INVENTIONE& utilitas,uitandaru turpitudo,& inutilitas.His igitur duabus rebus res due
grandes sunt attributae,necessitudo,& assectio,quarum altera ex ui,altera ex re,& personis consideratur. De utraq3 post apertius perscribemus. Nunc hoonestatis rationes primum eXPIicemus. Quod autem totum,aut aliqua ex parte propter se petitur,honestum nominabimus. Quare,cum eius duae par. tes sint quarum altera simplex,altera iuncta sit,simplice prius consideremus.
Est igitur in eo genere Omnes res una ui, at uno nomine ampIexa uirtus. Nam uirtus est animi habitus naturae modo rationi consentaneus. Quamobrem omnibus eius partibus cognitis , tota uis erit simplicis honestatis consi derata. Habet igitur partis quatuor,prudentiam , iustititiam, sortitudinem, temperantiam. Prudentia est rerum bonarum,& malarum,utrarunt scientia. Partes eius,memoria,intelligentia,Prouidentia. Memoria est, per quam animus repetit illa, quae fuerunt. Intelligentia est, per quam ea perspicit,quae sunt. Prouidentia est, per quam futurum aliquid uidetur ante , quam factum sit. Iustitia est habitus animi communi utilitate conseruata, suam cui. tribu ens dignitatem .Eius initium est ab natura prosectam. Deinde quaedam in consuetudinem ex utilitatis ratione uenerunt. Postea res & ab natura prose Etas,& ab consuetudine probatas legum metus,& religio sanxit. Natura ius est,quod non opinio genuit,sed quaedam innata uis, inseruit,ut religionem, pietatem,gratiam,vindicationem,obseruantiam,veritatem. Religio est, quae superioris cuiusdam naturae,quam diuinam uocant,curam,cerimoniamq; asofert. Pietas,per quam sanguine coniuncitis,patriaeq; benevolis omicium,& diligens tribuitur cultus.Gratia,in qua amicitiarum,& ossiciorum alterius meo moria,& alterius remunerandi uoluntas continetur. Vindicatio est, per quauis,& iniuria,& omnino omne,quod obfuturum est,defendendo,aut ulciscedo propulsatur.Obseruantia est,per quam homines aliqua dignitate antece dentes cultu quodam,& honore dignantur. Ueritas est,per quam immutataea,quae sunt,aut ante fuerunt, aut futura sunt, dicuntur. Constretudine ius est,quod aut leuiter a natura tractum aluit,& maius secit usus,ut religionem, aut siquid eorum, quae ante diximus, ab natura prosechium maius factium propter consuetudinem videmus,aut quod in morem uetustas vulgi approohatione perduxit, quod genus, Pactum, par, iudicatum. Paetiim est, quod inter aliquos conuenit. Par,quod in omnes aequabile est. Iudicatum, de quo alicuius, aut aliquorum iam sententiis constitutum est. Lege ius est, quod in eo scripto,quod populo expositum est, ut observet, continetur. Fortituodo est considerata periculorum susceptio,& laborum perpessito. Eius partes magnificentia, fidentia, patientia, Perseuerantia. Magnificentia est rerum magnarum & excessarum cum animi ampla quadam, α splendida proposiotione agitatio,atque administratio. Fidentia est,per quam magnis, & honestis in rebus multum ipse animus in se fiduciae certacu spe collocauit. Patien, tia est honestatis,aut utilitatis causa rerum arduarum,ac dissicilium uolunta via, ac diuturna perpessito. Perseuerantia est in ratione bene considerata, stabilis, & perpetua permansio.Temperantia est rationis in libidine atq; i alios non reistos impetus animi firma, 5c moderata dominatio. Eius partes sunt, continentia, lementia, modestia. Continentia est, per quam cupiditas conosilia gubernatione regitur. Clementia, per qua animi temere in odiu alicuius inuectionis