장음표시 사용
151쪽
L Iin B R I i s rno quanda aut Irecondita,aut ualde difficile aut magni Rcxaut graue ratione eos retudinis meae,qua quonda solitus sum ut cum mihi in isto studio uersari adolescenti licebat. T um Sulpicius. O die Cotta nobis Jnquit Joptatum,
quod enim neque precibus una nec insidiando,nec speculando assequi potui, ut quid Crassus ageret meditandi,aut dicendi causa, non modo uidere mihi, sed ex eius seriptore,& Iectore Diphilo suspicari liceret,id spero nos esse adeo Pros,omniass iam ex ipso,quae diu cupimus,cognituros. Tum Crassiis At
qui arbitror Sulpici,cum audieris non tam te haec admiraturum, quae dixero ruim existimaturum tum, cum ea audire cupiebas, causiam cur cuperes noniisse: nihil enim dicam reconditum,nihil expectatione uestra dignum, nihil aut inauditum uobis,aut cuiu nouum. Nam principio illud ,quod est homine
ingenuo, liberaliteri educato dignum,non negabo me ista omnium communia,&contrita praecepta didicisse. Primum oratoris Osscium esse, dicere ad persuadendum accommodate, deinde esse omnem orationem,aut de infinitae rei quaestione sine designatione personarum,S temporum,aut de re certis in Personis,ac temporibus Iocata,in utram autem re quidquid in controuersia ueniat,in eo quaeri solere,aut factum ne sit aut, si est factum,quale sit, aut etiaquo nomine uocetur,aur,quod non ulli addunt,ressite ne factum esse uideatur. existere autem controuersias etiam ex scripti interpretatione, in quo aut am
hi gue quid sit scriptum,aut contrarie, aut ita, ut a sentetia scriptum dissideat: his autem omnibus partibus subiecta quaedam eme argumenta propria, sed causarum quae sint a communi quaestione seiuncte, partim in iudiciis uersari partim in deliberationibus,esse etiam genus tertium, quod in laudandis, aut
Dituperandis hominibus poneretur,certos* esse locos,quibus in iudic as uteremur,in quibus aequitas quaeritur,alios in deliberationibus, qui omnes ad titilitatem dirigerentur eorum,quibus consilium daremus alios item in Iauo dationibus, in quibus ad personarum dignitatem omnia referrentur: cum*esset omnis oratoris uis ac secultas in quini partes distributa,ut deberet re perire primum quid dicerei,deinde inuenta non solum ordine,sed etiam momento quodam,ato iudicio dispensare,atq; disponere,tum ea denique uestis . Te, aliu ornare oratione, post memoria sepire,ad extremum agere cum dignitate, S uenustate. Etiam illa cognoram,& acceperam ante, quam de re diceremus,upitio conciliandos eorum esse animos,qui audirent,deinde rem demonstrandam, postea controuersiam constituendam, tum id,quod nos intendere mus,confirmandum,post,quae contra dicerentur,refellenda, extrema autem,
oratione, ea. quae pro nobis essent amplificanda, & augenda, quael essent Pro aduersar as infirmanda, atq; frangenda. Audieram etiam, quae de orationis ipsius ornamentis traderentur,in qua praecipitur primum,ut pure,& lati ne loquamur,deinde ut plane, dilucide,tum ut ornate,post ad rerum dignitatem apte, Sc quasi decore, singularum i rerum praecepta cognoram. Quinetiam,quae maxime propria essent, naturae tamen his ipsis artem adhiberi uis deram, nam de actione,& de memoria quedam breuia, sed magna cum exercitatione precepta gustaram: in his enim fere rebus omnis istorii artificum do astrina uersatur,quam ego si nihil dicam adiuuare, mentiar: habet enim quaesdam quasi ad commonendum oratorem, quo quid Τ reserat, & quo intuens, ab eo quodcun* sibi proposuerit, minus aberret. Verum ego hanc uim in teti
152쪽
i44 DE ORATOREIigo esse in praeceptis omnibus,rio ut ea secuti oratores eloquetiae laudem sint adepti,sed quae sua sponte homines eloquentes sacerent, ea quosdam obicruasse,aim id egisse: sic elie non eloquentia ex artificio, sed artificium ex eloquenotia natum: quod tamen ,ut ante dixi,no e incio est enim etiam si minus necesia, rium ad benedicendum,tamen ad cognoscendii non illiberale. Ea exercitatio quaedam suscipienda uobis est, quaquam uos quidem iampridem estis in cur se,sedisss,qui ingrediuntur ad studium,quil ea,quae agenda sunt in foro tandi quam in acie, possunt etia ira nunc exercitatione, quali ludicra praediscere, aemeditari. Hanc ipsam inquit Sulpicius nosse uolumus,attamen ista, que ab te breuiter de arte decurta sunt,audire cupimus, quanquam sint nobis quoq; non inaudita,uerum illa mox, nunc de ipla exercitatione quid si nitas, quaeri mus. Equidem probo ista Crassus inquit,quae uos sacere soletis, ut causa alis
qua posita consimili causiarum earu,quae in forum deseruntur, dicatisquama xime ad ueritatem accommodate: sed plerique in hoc uocem modo, ne eam scienter,& uires exercent suas,& lingue celeritatem incitant, uerborum* secoquentia dele stantur: in'quo fallit eos,quod audierut,dicendo homines,ut discant e Scere soIere: uere enim etiam illud dicitur, peruerse dicere homines, peruerse dicendo facillime consequi. Quamobrem in illis ipsis exercitationibus& si utile est etiam subito saepe dicere tamen illud utilius sumpto spatio ad coogitandum paratius, ait accuratius dicere. Caput autem est,quod uiuere dicata minime facimus est enim magni laboris, qu cm pleri in fugimus quas plurimum scribere, Stylus optimus,& praestantistimus dicendi eflectior, ao
magister,nel iniuria,nam si subitam di sortuitam orationem commentatio, & cogitatio tacite uincit, hanc ipsam professito assidua,ac diligens scriptura sirperabita omnes enim siue artis sunt loci,siue ingeni l cuiusdam, ato prudeliae, qui modo insun t in ea re,de qua scribimus,anarentibus nobis, Omniss acie migeni contemplantibus,ostendunt se,& occurrui, omnest sententiae uerba, omnia,qus sunt cuiusep generis maxime illustria, sub acumen styli subeant, Qsiaccedant necesse est,tum ipse collocatio,conformaticii uerborum pcrficitur in scribendo,non poetico, sed quodam oratorio numero, modo. Haec lunt. quae clamores, & admirationes in bonis oratoribus cffciunt, neque ea quis quam, nisi diu, multum y lcriptitarit, etiam si uehementiis me se in his subitis: dictionibus exercuerit,consequetur,& qui a scribendi consuetudine ad dicen dum uenit hanc affert facultatem,ut etiam subito si dicat, tamen illa, que dica wr, similia scriptorum esse uideantur,atin etiam si quando in dicendo lcriptinattulerit aliquid , cum ab eo discesserit,reliqua similis oratio consequetur. Ut,
concitato nauigio cum remiges inhibuerunt, retinet tame ipsa nauis motum
& cursum suum itermisso impetu, pulsui remorum,ficin oratione Perpetua, cuna scripta deficiunt,parem tamen obtinet oratio reliqua cursum scriptorumpsimilitudine,& ui concitata. In cotidianis aute cogitationibus equidem mihi adolescetulus proponere solebam illam exercitationem maxime,qua C. Cambonem nostrum illum inimicum solitum esse uti sciebam,ut aut uersibus prompositis quam maxime grauibus,aut oratione aliqua lecha ad eum finem,que memoria possem comprehedere,eam rem ipsam , quam legissem,uerbis alnx
quammaxime possem lectis pronuntiarem , sed post animaduerti hoc es ierim
hoc uitri,quod ea uerba, quae maxime cuiusu rei propria, quael essent orna utissima.
153쪽
uterer nihil prodesse, si atris,etiam obesse,cum minus idoneis uti consuescere. Postea mihi placuit,eol sum usius adolescens,ut summorum oratorum graeocas orationes explicarem,quibus lectis, hoc assequebar, ut cum ea, quae lege rem gratae,latine redderem,non solum optimis uerbis uterer,& tamen usita tis,sed etiam exprimerem quaedam uerba imitando: quae noua nostris essent, dummodo elsent idonea. Iam uocis, & spiritus,5 totius corporis, & ipsius linguae motus,& exercitationes, non tam artis indigent, quam Iaboris,quishus in rebus habenda est ratio diligenter,quos imitemur,quorum similes uest Iimus esse. Intuendi nobis sunt non solum oratores,sed etiam actores,ne mala consuetudine ad aliquam deformitatem prauitatem p ueniamus. Exercenda
est etiam memoria ediscendis ad uerbum quamplurimis &nostris scriptis.S alienis. At in ea exercitatione non e mihi displicet adhibere,fi consueris
etiam istam locorum,simulachrorum P rationem, quae in arte traditur.Edust
cenda deinde dictio est ex hac domestica exercitatione & umbratili, medium
in agme,in puluerem,in clamorem, in castra,ati aciem forensem. subeundus usus omnium,& periclitandae uires ingenη,5 illa commentatio in luta in ueritatis lucem protereda est.Legendi etiam poetae,cognoscenda historia,Omσnium bonarum artium scriptores, ac doctores & legendi,& peruolutandi,&exercitationis caiisalaiidandi,interpretandi,corrigendi,uituperandi, refellendi,disputandumq3 de omni re in contrarias partes,& quidquid erit in qua pre,quod probabile uideri possit,eliciendum,at dicendum. Perdiscendu ius
ciuile,cognoscendae leges, percipienda omnis antiquitas, senatoria consuetus
do, disciplina reip. iura sociorum, foedera,Pactiones,causa imper' cognooscenda est,tibandus est etiam ex omni genere urbanitatis facetiarum quidam lepos, quo tanquam sale perspergatur omnis oratio. Essiudi vobis omnia quae sentiebam,quae fortasse,si quemcunq3 patremfamilias arripuissetis ex aliquo circulo,eadem uobis percunctantibus respondisset. Haec cum Crassius dixisset, silentium est consecutum, sed quamquam satis hs, qui aderant,ad id, quod erat propositum,dictum indebatur,tamen sentiebant ceserius eme mutoto, quam ipsi uestent,ab eo peroratum. Tum Scaevola, ina id est Cotta in quit,quid tacetisrnihil ne uobis in mentem uenit,quod prsterea a Crassio reo
quiratis. I mmo id mehercule inquit ipsum attendo, tantus enim cursus uer borum fuit,& sic euolauit oratio,ut eius uim, S incitationem aspexerim, ue stigia ingressumi uix uiderim,& tanquam in aliquam locupletem, ac referstiam domum uenerim, non explicata ueste,neque proposito argento,neque
tabulis,& signis propalam collocatis, sed his omnibus multis, magnificis φrebus constructis,ac reconditis, sic modo in oratione Crassi diuitias,ac orna omenta eius in gelari per qusdam ha uolucra,atque integumenta perspex sed ea cum contemplari cuperem,uix aspiciendi potestas fuit,ita neque hoc possum dicere, me omnino ignorare quid possideat, neque plane nosse atque uidistri. Quin tu igitur facis idem inquit Scaevola,quod faceres,si i aliquam domum plenam ornamentorum illam uenisses,si ea seposita,ut dicis,essent,m p ualde spectandi cupidus esses,non dubitares rogare dominum, ut proferri iuberet, presertim si esses familiaris, similiter nunc petes a Crasso, ut eam copiam Oro
154쪽
namentorum suorum, quam construeiam uno in loco quasi per transennam praetcreuntes stridiim aspeximus,in lucem Proserat,& suo quid Q loco collo, cet. Eoo uero inquit Cotta i te peto Scaevola, me enim, & hunc Sulpicium impedit pudor ab homine omnium graui isi mo,qui genus huiusmodi dispu,tationis semper contempserit, haec,quae isti sorsan puerorum elementa vide. antur exquirere.sed tu hoc nobis da Scaevola, dc perfice,ut Crassus hec, quae coardi auit,& peranguste refersit in oratione tua, dilatet nobis, atque expli
cet. Ego mehercule inquit Mucius, antea veitra magis hoc causa uolebam, quam mea,neque enim tantopere hac a Crasso disputationem desiderabam, quantopere eius in causis oratione dele stor,nunc uero Crasse mea quo etiacausa rooo,ut quoniam tantum habemus otii,quantum iandiu nobis no contigit,ne grauere exaedificare id opus,quod instituisti. rmam enim totius negoti l opinione maiorem,meliorem V uia eo,qua uehementcr probo. Enim. uero inquit Crassus mirari satis non queo etiam te haec Scaevola desiderare. quae iaci ego teneo uti ii, qui docet, neq; sunt eius gencris,ut si optime tenere digna ellent ista sapientia,ac tuis auribus. An tu inquit ille, si de istis com munibus, peruagatis uix huic artati audiendum putas,etiam ne illa negligere possumus,quae tu oratori cogno: cenda esse dixisti de naturis hominum, de moribus,de rationibus ηs,quibus hominum mentes & incitarentur, Jc reprimerentur,de historia de antiquitate, de adminiitratione reipu. deni de nostro ipso iure ciuili,hanc enim ego omnem scientiam,& copiam rerum in tua prudentia sciebam inesse,in oratoris uero instrumento tam lautam supelalectilem nunquam uideram. Potes igitur inquit Crassus italia omittam numerabilia,& immensia,S ut ad ipsum tuum ius ciuile ueniamJoratores putare eos,quos multas horas expediauit,cum in campum properaret, & rides,& stomachas Scaevola,cu Hypseus maxima uoce plurimis uerbis a. M. Crasso praetore contenderet,ut et,quem defendebat,causa cadere liceret, Cn.aute Octauius homo consularis non minus longa oratione recusaret, ne aduersiarrus causa caderet,ac ne is, pro quo ipse dicere turpi tutelae iudicio, atque omni
molestia stultitia aduersarii liberaretur.Ego uero illos iquit c memini enim mihi narrare Mucium non modo oratoris nomine, sed ne soro quidem disgnos putarem. Atqui non defuit illis patronis inquit Crassus, eloquentia, neque dicendi ratio aut copia,sed iuris ciuilis prudentia,quod alter plus lege agendo petebat, quam quantum lex in. XII. tabulis permiserat, quod cui iam petrasset,causa caderet,alter iniquum putabat,plus secum agi, quam quod eloset in aetiorie,neque intelligebat,si ita esset assitum,litem aduersarium perditurum. uid his paucis diebus non ne nobis in tribunali Q . Pompeii praeto ris urbani familiaris nostri sedentibus,homo ex numero disertorum pollulabat,ut illi,unde peteretur uetus,atque usitata exceptio daretur, cuius pecuniae
dies fuisset quod petitoris causa comparatum ee non intelligebat,ut si ille in fictator,probasset iudici ante petitam esse pecuniam,quam esset coepta debe
ri,petitor rursus cum petere ne exceptione excluderetur,quod ea res in iudiocium antea no uenisset. Que id ergo hoc fieri turpius,aut dici potest, quam e qui hanc personam susceperit,ut amicorum controuersias,causascy tueatur,laborantibus succurrat,aegris medeatur,afflictos excitet, hunc in minimis, tonuit limis P rebus ita labi,ut at is miserandus, atris irridendus esse uideatur
155쪽
Equidem propinquum nostrum P.Crassum illum diuitem,S multis aliis in rebus elegantem hominem, & ornatum, Praecipue in hoc serendum 8c Iau, dandum puto,quod cum P . Scaeuolae stater esset, solitus est ei persaepe dice, re neque illum in iure ciuili satis illi arti facere posse, nisi dicendi copiam as, sumpsisset, quod quidem hic, qui mecum consul fuit, filius eius est eonsecu
tus: neque se ante causas amicorum tradiare, atque agere coepisse, quam ius ciuile didicisset. Quid uero ille. V.Cator nonne & eloquentia tanta fuit,quan tam illa tempora,atque illa aetas in hac ciuitate serre maximam potuit, δc iubris ciuilis omnium peritissimus et Uerecundius hac de re iamdudum loquor, quod adest uir in dicendo summus, quem ego unum oratorem maxime adomiror, sed tamen idem hoc semper ius ciuile contempsit. Verum, quoniam sententiae, atque opinionis meae uoluistis esse participes, nihil occultabo, Scquoad potero,uobis exponam, quid de quassi re sentiam. Anton a incredi, hi lis quaedam, Sc prope singularis,& diuina uis ingenii, uidetur etiam, si hac scientia iuris nudata sit,posse se sicile ceteris armis prudentiae tueri, atque
defendere: quamobrem hic nobis sit exceptus,ceteros uero non dubitabo primum inertiae condemnare sententia mea, post etiam impudentiae. Nam uoli. tare in foro, herere in iure, ac praetorum tribunalibus, iudicia priuata maν gnarum rerum obire,in quibus saepe non de Leto,sed de aequitat ac iure cerotetur,iactare se in causis cen tumuiralibus, in quibus ususcapionum,tutelarum,
gentilitatum, agnationum,alluvionum,circunluvionum, nexorum, mancis piorum parietum, luminum, stillicidiorum, testamentorum ruptorum, aut xatorum ceterarum rerum innumerabilium iura uersentur, cum omnino,
quid suum,quid alienum,quare denique ciuis, an peregrinus, seruus, an Iis her quispiam sit,ignoret,insignis est impudentiae. Illa uero deridenda arro gantia est in minoribus nauigqs rudem esse se confiteri, quinqueremes auorem,au t etiam maiores gubernare didicisse.Tu mihi,cum in circulo decipiais re aduersarη stipulatiuncula,&cum obsignes tabellas clientis tui, quibus in tabellis id sit scriptum,quo ille capiatur,ego tibi ullam causam maiorem committendam putem citius hercule is,qui duorum scalmorum nauiculam i portu euerterit, in luxino Ponto argonautarum nauem gubernarit. inuid si ne paruae quidem causae sunt, sed saepe maximae, in quibus certatur de iure ciuili quod tandem os est illius patroni, qui ad eas causas sine ulla scientia iuris au det accedere Quae potuit igitur esse causa maior,quam illius militis de cuius morte cum domum falsiis ab exercitu nuntius uenisset,& pater eius re credita testamentum mutasset,&quem ei uisiam esset, secisset heredem, esset ipse mortuus,res delata est ad cetumuiros,cum miles domum reuenisset,egis letoe Iege in hereditatem paternam,testamento exheres filius. Nempe in ea causa quaesitum est de iure ciuili,possetne paternorum bonorum exheres esse filiotis,quem pater testamento neq; heredem,nel exheredem scripsisset nominatim. Quid qua de re inter MarcelIos,& Claudios patricios centumuiri iudio carunta cum Marcelli ab liberti filio stirpe,Claudii patricii eiusdem hominis hereditatem, gente,ad se rediisse dicerct,nonne in ea causa suit oratoribus de toto stirpis ac gentilitatis iure dicendum: Quid quod item in centumuirali iudicio certatum esse accepimus qui Romam in exilium uenisset,eui Romae exulare ius esset,si se ad aliquem quasi patronum applicuisset, intestatota esset
156쪽
i43 DE ORATOR Emortuus,notnne in ea causa ius apPlicationis obscurum sane,& ignotum patefactium in iudicio,ati illustratum e it a patrona Quid nuper,cu ego C. Sero gh Auratae contra hunc nostrum Antonium iudicio priuato causam defenderem no inne omnis nostra in iure uersata defensio est cum enim Marius Cratidianus ardes Auratae uendidisset, aeque seruire quandam earum aedium parotem in mancipii lege dixisset,defendebamus quidquid fuisset incommodi in mancipio, id si uenditor scilici,neque declarasset, prestare debere. Quo quio dem in genere samiliaris noster M. Bucculeius homo neque meo iudicio itultus S suo ualde sapiens,& a iuris studio non abhorrens,simili in re quodammodo nuper errauit: nam, cum aedes L. Fusio uenderet, in mancipio lumina
uti tum ei lent,ita recepit, Fusius autem, simul atq; edificari coeptum est,i qua dam parte urbis, quae modo ex illis edibus conspici posset,egit statim cum Bucculeio quod cuicunq3 particulae cali officeretur, quamuis esset pro I, mutari lumina putabat. Quid uero clarissima M. Curii causa ,&M. Copo nii nuper apud centumuiros,quo concursu hominum, qua expectatione deo sensa est cum a. Scaevola equalis,& collega meus homo omnium & disciplina iuris ciuilis eruditis Iimus,& ingenio,prudentiat acutis limus,& oratione maxime limatus,atque subtilis, atque ut ego soleo dicere,iuris peritorum elooquentissimus eloquentium iuris peritissimus ex scripto testam e toru iura de senderet, negaret* nisi pol humus,& natus,&ante quam in suam tutelam ueniret,mortuus esset,licredem eum esse non posse,qui esset secundum posthuomum,& natum,& mortuum heres istitutus ego autem defenderem hac eum mente suisse,qui testamentu in secisset,ut si filius non esset,qui in tutelam ueniret, M. Curius esset heres, num destitit uterque nostrum in ea caiis in aucto ritatibus, in excplis,in testamentoru formulis,hoc est in medio iure ciuili uersari Omitto iam plura exempla causarum amplistimarum,quae sunt innume rabilia,Capitis nostri saepe potest accidere,ut causae uersentur in iure: etenim si C. Mancinum nobilissimum,atque optimum uirum,ac consularem,cu Prostpter inuidiam num antini scederis pater patratus ex S.C. Numantinis dediρ disset eum p illi non recepissent, posteal Mancinus domum reuenisset,ne in senatum introire dubitasset P. Rutilius. M. Filius Trib. Pl.de senatu iussit educi,quod eum ciuem negaret esse,quia memoria sic esset proditum, quem Pater suus,aut populus uendidisset,aut pater patratus dedidisset, ei nullum esse postliminium. QNam possumus reperire ex omnibus rebus ciuilibus cauissem,contentionem P maiorem,quam de ordine,de ciuitate delibertate, de capite hominis consularis prelertim,cu haec no in crimine aliquo, quod ille possit inficiari,sed in ciuili iure consisteret. Simili Q in genere inferiore ordine,sio quis apud nos seruisi et ex populo foederato,ses et liberasset, ac postea doma reuenisset,quaesitum est apud maiores nostros,num is ad suos postliminio redi isset,& amisisset hanc ciuitatem. Quid de libertate,quo iudicium grauius esse nullum potest nonne ex iure ciuili potest esse contentio cum quaerituris,qui domini uoluntate censius sit,si non sit conditum lustrum, sit ne liber. Quid quod usu memoria patru uenit,ut paterfamilias,qui ex Hispania Rosmam uenisset,cum uxorem pregnantem in prouincia reliquisset, Romael alteram duxisset, neque nuntium priori remisisset,mortuusq; esset intestato,dc ex utraq; filius natus eskt, mediocris ne res in controuersiam adducta est:
157쪽
L I B E R I. I seum quaereretur de duobus ciuium capitibus, εc de puero, qui ex posteriore natus erat,& de eius matre, quae, si iudicaretur,certis quibusdam uerbis non nouis nuptηs fieri cum superiore diuortium,in concubinae locum duceretur. Haec igitur,& horum similia iura suae ciuitatis ignorantem, erectum, & celsum alacri,& prompto ore, ac uultu huc, atque illuc intuentem, Dagari cum magna caterua toto foro,praesidium clientibus, atque opem amicis, Sc proope cunctis ciuibus lucem ingenη ,& consitri sui porrigentem, atque tendenotem , nonne in primis flagitiosum putandum est et Et quoniam de impudentia dixi, castigemus etiam segnitiem hominum, atque inertiam. Nain, si esset ista cognitio iuris magna, atque dissicilis, tamen utilitatis magnitudo deo
heret homines ad suscipiendum discendi laborem impellere: sed o Dii im,
mortales non dicerem hoc audiente Scaevola, nisi ipse dicere soleret, nulli, iis sibi artis faciliorem cognitionem uideri, quod quidem certis de causis a pleris ciet aliter existimatur, primum, quia ueteres illi,qui huic scientiae praesu Tunt,obtinendae,atque augendae potentiae suae causa peruulgari artem suam noluerunt, deinde posteaquam est editum expositis a Cn. Flauio primum actionibus,nulli fuerunt,qui illa artificiose digesta generatim componerent, nihil est enim,quod ad artem redigi possit, nisi ille prius, qui illa tenet, quo νrum artem instituere uult, habet illam scientiam, ut ex hs rebus, quarum ars non dum sit,artem essicere possit.hoc uideo dum breuiter uoluerim dicere,dictum a me esse paulo obscurius,sed experiar,& dicam, si potero,planius. Omnia sere,quae sunt conclusa nunc artibus, dispersa, S dissipata quondam sue,
runt,ut in musicis numeri,& uoces,A modi. In geometria lineamenta, rme, interualla, magnitudines. In astrologia coeli conuersio, ortus, Obitus,mostiusq3 syderum. In grammaticis poetarum pertractatio historiarum cogniotio,verborum interpretatio, pronuntiandi quidam sonus in hac denique ipsa ratione dicendi excogitare,ornare, disponere,meminisse,agere,ignota quondam omnibus,& distula late uidebantur. adhibita est igitur ars quaedam exotrinsecus ex alio genere quodam, quod sibi totum philosophi asiumunt, quae rem dissolutam, diuulsamq; conglutinaret, & ratione quadam constringeseret. Sit ergo in iure ciuili finis hic,legitimae,atque usitatae in rebus,causisq; ciuium aequalitatis conseruatio.Tum iunt notanda genera,& ad certum numerum,paucitatem P reuocanda. Genus autem id eit,quod sui similis commvonione quadam,specie autem disterentis,duas,aut plures complectitur partes. Partes autem stant,quae generibus ris,ex quibus emanant,sub Jciuntur. Omonial,quae sunt uel generu,uel partium nomina,definitionibus quam uim habeant,est exprimendum. Est enim definitio rerum earum, quae sunt eius rei
propriae,quam definire uolumus,breuis,& circunscriptaqusdam explicatio. Hisce ego rebus exempla adiungerem,nisi apud quos hsc haberetur oratio. cernerem,nunc complactar, quod proposui, breui,si enim aut mihi facere lio erit, quod iandiu cogito,aut alius quispiam,aut me impedito occuparit,aut mortuo essiecerit,ut primum omne ius ciuile in genera digerat,quae perpauca fiant,deinde eorum generum quasi quaedam membra dispertiar,tum proprioam cuiusque uim definitione declaret persessitam artem iuris ciuilis habebitis, magis magnam,atqu e uberem, quam dissicilem Sc obscuram. Atque interea tamen, dum haec, quae dispersa sint, coguntur, uel passim licet carpentem,
158쪽
DE ORATORE .vcolligetem undi ,repleri ista iuris ciuilis scientia. Nonne uidetis equitem
Id hominem acutissimo omnium ingenio, sed minime ceteris artibus crudi tum C Aculeonem, qui mecum uiuit semperiu uixit, ira tenere ius ciuile, uti
cum ab hoc discessieris,nemo de ηs,qui peritissimi sunt anteponatur Omnia
enim sunt posita ante oculos,collocata in usu cotidiano, in congrestione hos minum atque in foro,neque ita multis literis, aud uoluminibus magnis continentur: eadem enim sunt elata primum i pluribus , deinde paucis commuta, tis uerbis etiam ab iisdem scriptoribus scripta sunt sepius: accedit uero quo fa,cilius percipi cognostii ius ciuile possit quod minime pleriq3 arbitrantur9 mira uuaedam in cognostendo suavitas,& delectatio. Nam si quem aliena studia delectant,plurima est & in omni iure ciuili,& in pontificum libris, d cin XII tabulis antiquitatis effigies,quod Zc uerborum prisca uetustas cognoscitur & actionum genera quaedam maiorum consuetudinem, uitamq; declarant Siue quis ciuilem scientiam contemplatur,quam Scaevola non putat oratoris esse propriam,sed cuiusdam ex alio genere prudentiae,totam hanc desicriotis omnibus 'ciuitatis utilitatibus, ac Partibus. XII. tabulis cotinera uideo
hitis Sive quem ista praepotens,& gloriosa philosophia delectat, dicam auodaeius hosce habet fontes omnium disputationum tuarum, qui iure ciuili, SI Ieoibus continentur:ex his enim & dignitatem maxime expetendam uide, mus cum uerus,iustus,atq; honestus labor honoribus, prem Js, atque splenodore decoratur, uitia autem hominum,atque fraudes,damnis,ignoinin 3s,uines is uerberibus,exili lS,morte multantur,re docemur non infinitis, concerta
tionum cs plenis disputationibus,sed auctoritatemutui legum domitas ha
here libidines coercere omnes cupiditateS, nostra Lucri,ab alienis metes,ocualos manus abstinere.Fremant omnes licet, dicam quod sentio, bibliothecas mehercule omnium philosophorum unus mihi uidetur XII tabularum libellus siduis legum sontes,& capita uiderit,dc auctoritatis pondere,& utilitatis ubertate superare. Ac si nos,id quod maxime debet,nostra patria delectasicuius rei tanta est uis,ac tanta natura,ut I thacam illam in asperrimis saxulis taliscuam nidulu aflixam sapientissimus uir immortalitati anteponeret,quo amore tandem inflammati esse debemus in eiusmodi patriam, quae una in omnishus terris domus est uirtutis,imperq,dignitatis cuius primum nobis mens, mos dis iplina nota esse debet,ues quia est patria parens omnium nostrum, uel quia tanta sepientia Lisse in iure constituendo putanda est, quanta fuit in his tantis opibus imper' comparandis. Percipietis etiam illam ex cognitiosne iuris laetitiam,& uoluptatem,quod quantum Praestiterint nostri maiores Drudentia ceteris gentibus,tum facillime intelligetis,si cum illorum Lycuroco,& Dracone,& Solone nostras leges conserre uolueritis. Incredibile est enim,quam sit omne ius ciuile praeter hoc nostrum inconditum,ac pene ridi, culum de quo multa soleo in sermonibus cotidianis dicere,cum hominum nostrorum prudeliam ceteris hominibus,& maxime grscis antepono. His ego de causis dixeram Scsuola, iis,qui persecti oratores esse uellent,iuris ciuilis coonitione eme necessaria. Ia uero ipsa per sesie quatu asserat 's qui ei praelut,honoris, rati dignitatis,quis ignoratre Ita P ut apud grscos i fimi homi es mercedula adducti ministros se prsbet in iudicηs Oratoribus,q,q apud illos aemomeri i uocantur, sic in nostra ciuitate contra ampli ilimus all)claritumus, uir,
159쪽
uir ut ille,qui propter hac iuris ciuilis scietia sic appellatus a stimmo poeta est.
Egregie cordatus homo Catus Aelius Sextus, Multi praeterea,qui cu ingenio sibi auctore dignitate reperissent,persere, runt,ut in respodendo iure auctioritate plus etiam, si ipso ingenio ualeret. Seonectuti uero celebradae,& ornandae,quod honestius pote it esse perfugium,u iuris interpretatio Equidem mihi hoc subsidiu iam inde ab adolescetia eo, paraui,non lotu ad causaru usum forensem,sed etiam ad decus atq; ornametu se neetiitis,ut cu me uires quod fere iam tempus aduetaodeficere coepissent, ista ab selitudine domum meam uindicarem. Quid est enim pre larius,u honoribus,& reip. muneribus perfunctum sene possie tuo iure dicere ide quod
apud Ennium dicat ille Pythius Apollo,se esse eum, unde sibi, si non populi,& reges,at omnes sui ciues consilium expetant. Suarum rerum incerti,quos ego mea ope e
Incertis certos,compotes consili
Dimitto,ut ne res temere tractient turbidas.
Est enim sine dubio domus iurisco sulti totius oraculu ciuitatis. Testis e hv. iuste a. Mutri ianua,& uestibulu, quod in eius infirmissima ualetudine asse vita i1 aetate maxima cotidie isequentia ciuium,ac summoru hominu spledore celebratur. Iam uero illa no longam oratione desiderant, quaobrem existi me publica quot iura,que sunt propria ciuitatis,at imperii,tum moniment rerii gestarii,& uetustatis exempla oratori nota et se debere. Nam ut in rere priuataru causis,atcy iudiciis depromenda sepe oratio est ex iure ciuiIi,&iccirco,ut ante diximus,oratori iuris ciuilis scietia necessaria est,sic in causis publi cis iudicioru,cocionum, senatus,omnis iis c & antiquitatis memoria,S publici iuris auctoritas,& regende rei p.ratio,ac scientia,tanqua aliqua materies hs oratoribus,qui uersantur inrep. subiecita esse debet. Non enim causidicu neo scio que,nel proclamatorem,aut rabula hoc sermone nostro conquirimus, sed eu uiru.qui primu sit eius artis antistes,cuius cu ipsa natura magna homi, ni facultatem daret,iamen esse deus putatur, ut & ipsum, quod erat hominis propriu,non partum per nos,sed diuinitus ad nos delatum uideretur,deinde qui possit no tam caduceo,u nomine oratoris ornatus incolumis uel inter hostiu tela uersari,tu qui sceIus, fraudemq; nocetis possit dicendo stibiicere odio ciuium supplicio P costringere,idemq; ingenii presidio innocentiam,iudicio
Tu poena liberare,idem l languentem, laberi temq; populum aut ad decus exocitare,aut ab errore deducere, aut inflamare in improbos,aut incitatum in honos,mitigare,qui denissi quemcii in animis hominum motum res, & caula postulet,eu dicendo uel excitare possit, uel sedare. Hanc uim siquis existimat aut ab iis, qui de dicendi ratione scripserunt,expositam esse,aut a me posse ex. poni tam breui, uehementer errat, neque solum inicitiam meam, sed ne restrum quidem magnitudinem perspicit. Equidem uobis, quoniam ita uolui. stis,sontes,unde hauriretis,atque itinera ipsa ita putaui elle demonstranda, non ut ipse dux essem,quod& infinitum est,& non necessarium, sed ut conis monstrarem tantum uiam,&, ut fieri solet, digitum ad sontes intenderem.
Mihi uero inquit Mucius statis, superi abs te uidetur istorii studi is, si modo sent studiosi esse factum: nam ut Socratem illu selitum allit dicere, perfectum sibi opus esse,siquis satis esset cocitatus cohortatione sua ad studiu cognosce.
160쪽
stelle, quam bonos uiros, ris reliquam facilem essedo strinam,sic ego inteI, ligo si in haec, quae patesecit oratione sua Crassius, intrare uolueritis, facilli me uos ad ea, quae cupitis, Peruenturos ab hoc aditu, ianuat patefacita. Nobis uero inquit Sulpicius, lita sunt pergrata,peri iucunda, sed pauca eti am requirimus,in primisi ea,quae ualde breuiter a te Crasse de ipsis arte per curia sunt,cum illa te Sc non contemnere, & didicisse confiterere, ea si paulo latius dixeris, expleris omnem expecitationem diuturni desiderii nostri, nam nunc quibus studendum rebus esset, accepimus, quod ipsum est tamen ma,
gnum,sed uias earum rerum,rationem l cupimus cognoscere. Quid si in quit Crassus,quoniam ego quo facilius uos apud me tenerem, uestre potius obsecutus lam uoluntati, quam aut consuetudini, aut naturae meae, petimus ab Antonio,ut ea,quae continet,neque adhuc protulit,ex quibus unum libellum sibi excidisse iamdudum questus est, explicet nobis, dc illa dicendi my, steria enuntiet: Vt uidetur inquit Sulpicius, nam Antonio dicente etiam quid tu intelligas sentiemus. Peto igitur inquit Crassiis a te,quoniam id nobis Antoni hominibus id aetatis oneris ab horum adolescentium studiis
imponitur,ut exponas quid hs de rebus, quas a te quaeri uides, sentias. Deprehensum equidem me inquit Antonius, plane uideo .atque sen t io, non solum quod ea requiruntur a me quorum sum ignarus,atque insoles, sed quia quod in causis ualde fugere soleo,ne tibi Crassie luccedam,id me nunc isti uitas re non sinunt,uerum hoc ingrediar ad ea,quae uultis audacius,quod idem mishi spero usu esse uenturum in hac disputatione,quod in dicendo solet,ut nul la expectetur ornata oratio: neque enim sum de arte dicturus, quam nunquadidici,sed de mea consuetudine, ipse illa,quae in commentarium meum re tuli,sunt eiusmodi, non aliqua mihi doctrina tradita, sed in rerum usu causis Q tractata, quae si uobis hominibus eruditissimis non probabuntur,ue stram iniquitatem accusatote, qui ex me ea quaesieritis, quae ego nescirem, meam facilitatem laudatote,cum uobis non meo iudicio sed uel tro studio in ductus,non grauate respondero. Tum Crassus, Perge modo inquit Anto ni, nullum est enim periculum,ne quid tu eloquare,nisi ita prudeter,ut nemi
nem nostrum poeniteat ad huc te sermonem impulisse. Ego uero inquit perogam,& id faciam,quod in principio fieri in omnibus disputationibus opor.
tere censeo,ut quid illud sit,de quo disputetur,explanetur, ne uagari,& erraore cogatur oratio,si ri,qui inter se dissenserint,non idem esse illud, de quo agis tur,intelligent.Nam si sorte quaereretur,quae esset ars imperatoris, constituedu putare principio,quis esset iperator, qui cti esset costitutus administrator quidem belli gerendi,tum adiungeremus de exercitu, de castris, de agminishus,de signorum collationibus,cle oppidorum oppugnationibus,de commotu,de insidηs iaci edis,ati uitadis,de reliquis rebus, que essent propriae belli administradi,quaru quiessent animo,& scientia copotes, eos esse imperatostres dicere,utererq; excplis Africanoru,& Maximoru, Epaminondam,at Annibalem,ati eius generis homines nominare. Sin autem quaereremus, quis esset is,qui ad remp. moderandam usum,& seientiam,& studium se,um contulisset, definirem hoc modo. Qui quibus rebus utilitas reip. parareo
tur,augeretur P,tenerer, IJS I uteretur,hunc reip. rectore,& cositi l publici auoetorem