M. Tullii Ciceronis Opera, omnium quae hactenus excusa sunt, castigatissima nunc primum in lucem edita 1

191쪽

x DE ORATORE per se comprobanda posuissem,tempus emet iam de ordine argumetorum, nde collocatione aliquid dicere: sed cum tria sint a me proposi ta, de uno dictu. cum de duobus reIiquis dixero, tum erit denique de disponenda tota oratioone quaerendum. Valet igitur multum ad dicendum probari mores, instituta.& nota, & uitam, eorum qui agent causas, & eorum pro quibus, & item imo

Probari aduersariorum,animos eorum,apud quos agitur,conciliari quamomaxime ad beneuolentiam,cum erga oratorem, tum erga illum, pro quo discet orator.Conciliantur autem animi dignitate hominis, rebus gestis, existi.

matione uitae, quae facilius ornari possunt, si modo simi, quam fingi, si nulla

sunt. Sed hscadiuuat in oratore lenitas uocis uultus,pudoris significatio uero horum comitas,siquid persequare acrius,ut inuitus,& coactus facere uideare, facilitatis,liberalitatis,mansiuetudinis,pietatis, grati animi, no appetentis, rio

avidi signa proferri perutile est,eal omnia,quae proborum, demitarum, noacrium,non pertinacium,non litigiosorum ,riori acerborum sunt, ualde bene uolentiam conciliant,abalienanti ab hs,in quibus haec non sunt. Itaque eadesunt in aduersarios ex contrario conserenda. Sed genus hoc totum orationis in ηs causis excellet,in quibus minus potest inflammari animus iudicis acri,&uehementi quadam incitatione. Non enim semper fortis oratio quaeritur, sed saepe placida summim,lenis que maxime commendat reos .reos autem appello non eos modo,qui arguutur, sed omnes,quorum de re disceptatur: sic enim olim loquebatur. Horum igitur exprimere mores oratione, iustos, integros,

religiosos,timidos,perserentis iniuriarum, mirum quiddam ualet, & hoc ueI in principiis,uel in re narranda,uel in perorada tantam habet uim,si est suavio ter,& cum sensu tractatum,ut saepe plus, quam causa uaIeat. tantum autem ess citur sensu quodam, ac ratione dicedi, ut quasi mores oratoris effingat oratio. genere enim quod a sententiarum, & genere uerborum,adhibita etiam actio ne leni facilitate* significandi,eTcitur,ut probi, ut bene morati, ut boni uiri esse uideantur. Huic autem est illa dispar ad lucta ratio orationis,quς alio quodam genere mentes iudicum permovet, impellit ,ut aut oderint,aut diligat,

aut inuideant,aut saluum uelint,aut metuant,aut spernant,aut cupiant,autabo horreant,aut laetentur,aut moereant,aut misereantur, aut punire uelint,aut ad

eos motus adducantur,siqui finitimi sunt, & propinqui sss, ac talibus animi perturbationibus. At illud optadum est oratori, ut aliquam permotionem animorum sua sponte ipsi asserant ad causam iudices,ad id, quod utilitas orao

toris seret accomodatam. facilius est enim curretem ut aiunt incitare, quam commouere languentem. Sin id aut non erit,aut erit obscurius sicut medico d ligenti priusquam conetur egro adhibere medicinam,no solum morbus eius, eui mederi uolet,sed etiam consuetudo ualentis, & natura corporis cognoscenda est,sic equidem cum aggredior ancipitem causam,& grauem ad animos iudicum pertractandos, omni mente in ea cogitatione curassi uersor, ut odorer,

quam sagacissime possim,quid sentian i, quid existimet, quid expectent, quia uelint,quo deduci oratione facillime posse uideantur. Si se dant,&, ut ante dis xi,sua sponte,quo impellimus inclinant,atque propendent, accipio quod da tur,& ad id, unde aliquis flatus ostenditur, uela do.sin est integer, quietus Piudex,plus est operis: sunt enim omnia dicendo excitanda nihil adiuuante na rura. Sed tantam uim habet illa, quae recte a bono poeta dicta est flexanima, atque

192쪽

atque omnium regina rerum oratio,ut non modo inclinante eruere, aut stantem inclinare, sed etiam aduersantem, Sc repugnantem, ut imperator bonus,

ac sortis capere posssit. Haec sunt illa quae me Iudens Crassus modo flagitabat, quae a me diuinitus tractari solere diceret, & in causa M. Aquilia. Cariq; Norbani,nonnullisl alus,quasi praeclare acta laudaret, que mehercule ego Crao

se,cum a te tractantur in causis,horrere Bleo,tanta uis animi, tantus impetus,

tantus dolor, ut is,uultu, gestu,digito denique isto tuo significari solet: ta notum est flumen grauissimorum,optimorum m uerbori im, tam integrae sententia ,tam uerae,iam notis,tam sine pigmentis,fuco puerili, ut mihi non solum tu incendere iudicem,sed ipse ardere uidearis. Neque fieri potest, ut doleat is, qui audit,ut oderit,ut inuideat,ut pertimescat aliquid ut ad fletum, misericora diami deducatur,nisi omnes h motus, quos orator adhibere uolet iudici, in

ipso oratore impressi esse, ait inusti uidebuntur. Quo d si fictus aliquis do. Ior suscipiendus esset,& si in eiusmodi genere orationis nihil esset, nisi falsum

atque imitatione si mulatum, maior ars aliqua sorsitan esset requirenda, nune ego quid tibi Crasse,quid ceteris accidat nescio,de me aute causa nulla est, cur apud homines prudentissimos,atque amicisssimos mentiar. no mehercule uri quam apud iudices,aut dolorem,aut milericordiam,aut inuidiam, aut odium excitare dicendo uoliti,quin ipse in commouendis iudicibus iis ipsis sensibu ad quos illos adducere uel Iem,permoverer . Necp enim facile est perficere, ut irascatur cui tu uelis iudex,si tu ipse id lente serre uideare,neque ut oderit eum, quem tu uelis,nisi te ipsum flagrantem odio ante uiderit. Neque ad misericordiam adducetur, nisi ei tu signa doloris tui uerbis,sententiis,uoce,uultu, collaν crimatione denique ostenderis. Vt enim nulla materies tam facilis ad exardescendum est,quae nisi admoto igni, ignem concipere possit: sic nulla mens est tam ad comprehendenda uim oratoris parata,quae possit incendi, nisi inflammatus ipse ad eam,& ardens accesseris. Ac ne sorte hoc magnum, ac mirabile esse uideatur,hominem toties irasci, toties dolere, toties omni animi motu cocitari, presertim in rebus alienis,magna uis est carum sententiarum, atque eo Tum locorum,quos agas,trae est dicedo,ut nihil opus sit simulatione,& salo lacrjs. Ipsa enim natura orationis eius,quae suscipitur ad aliorum animos per mouendos,Oratorem ipsium magis etiam quam quenquam eorum, qui audis Unt,permovet.& ne hoc in causis,in iudiciis,in amicorum periculis, in concursu hominum, in ciuitate, in foro accidere miremur,cum agitur non solum ingeni j nostri existimatio sinam id esset leuius, quanquam cum professus sis te id posse iacere,quod pauci, ne id quidem negligendum estJsed alia sunt maiora

multo, fides,ossicium, diligetia, quibus rebus adducti,etiam cum alienissimos defendimus,la me eos alienos,si ipsi uiri boni uolumus haberi, existimareno

possumus,sed ut dixi, ne hoc in nobis miru esse uideatur, quid potest esse tam fictum, Q uersus,u scena,q fabulae tamen in hoc genere saepe ipse uidi, cum ex persona mihi ardere oculi hominis histrionis uideretur, spodalia illa dicetis. Segregare abs te ausus aut sine illo salamina ingredi.

Nein paternum aspectum es ueritus.

Nunquam illum aspeetam dicebat, quin mihi Thelamon iratus sirere Iuoctu fit a uideretur. Ut idem inflexa ad miserabilem sonum uoce, quem aetate exacta indigem.

193쪽

DB ORATORE Liberum laceras orbasti extinxi neq; fratris necis Ne 3 gnati eius parvi,qui tibi in tutelam est traditus. flens, ac lugens dicere uidebatur Quae si ille histrio cotidie cum ageret , tamen recte agere sine dolore non poterat,quid Pacuuium putaris in scribendo leni animo, ac remissis suisse: Fieri nullo modo potuit. Saepe enim audiui,pooetam bonum neminem id quod a Democrito, & Platone in scriptis relictu

es dicunt sine inflammatione animorum existere posse,8c sine quodam asis a tu quasi suroris. Quare nolite existimare meipsum, qui non heroum uetes res casias, fictosq; luctus uellem imitari,atque adumbrare dicendo, nem actor essem alienae personae,sed audior meae, cum mihi M. Aquilius in ciuitate retianendus esset, quae in illa causa peroranda secerim, sine magno dolore secisse:

Quem enim ego consulem fuisse,imperatorem ornatum a senatu, uantem in capitolium ascendisse meminissem hunc cum amictum debilitatum moerenotem, in summum discrimen adductum uiderem,riori prius sum conatus misericordiam altis commot ere,quam misericordia sum ipse captus. Sensi equidem tum magnopere moueri iudices,cum excitaui moestum ac sordidatum senem,& cum ista feci, quae tu Crasse laudas,non arte,de qua quid loquar nescio,sed

motu magno animi,ac dolore, ut discinderem tunicam, ut cicatrices ostendeo rem,cum C. Marius moerorem orationis meae praetens, ac sedens multum Iaν crimis suis adiuuaret,cum q3 ego illum crebro appellans collegam ei suum coomendarem, atque ipsu in aduocatum ad communem imperatorum fortunam

defendenda inuocare,non fuit haec sine meis lacrimis,iron sine dolore magno seratio,omnium Q deorum, & hominum, ciuium,dc sociorum implora tio,quibus omnibus uerbis,que i me tum sunt habita, si dolor absuisset metiri non modo no miserabilis,sed etiam irridenda fuisset oratio mea. Qiliam obrehoc uos doceo Sulpici,bonus ego uidelicet,atque eruditus magister, ut in discendo irasci,ut dolere ut flere possitis, quanqtiam te quidem quid hoc docea et qui in accusando sodali, & quaestore meo tantum incendium non oratione B

Ium,sed multo etiam magis ui,et dolore,& ardore animi concitaras,ut ego ad id restinguedum uix conarer accedere: habueras enim tum omnia in causa suppem Ora,vim,sugam,lapidationem,crudelitatem tribuniciam i Cepionis gra/Di,miserabilicia casu, in iudiciu uocabas,deinde principem Sc senatus,& ciuitatis M. Emilium lapide percussiam esse constabat,ui pulsum ex templo L. Cottam. SI T. Didium,cum intercedere uellent rogationi, nemo poterat negare. Accedebat,ut hsc tu adolesces pro rep. queri summa cum dignitate existimaν rere,ego homo censorius uix satis honeste uiderer sed itiosum ciuem, S in hoν minis consularis calamitate crudelem,posse defendere. Erant optimi ciues tuo dices,bonorum uirorum plenum forum, uix ut mihi tenuis quaedam uenia daretur excusationis, quod tamen cum defenderem, qui mihi quaestor fuisset

Hic quid ego dicam me artem aliquam adhibuisse et quid secerim narrabo, si

placuerit,uos meam defensionem in aliquo artis loco reponetis.Omnium iis ditionum genera,vitia, pericula collegi, eam cp oratione ex omni reip. nostrae temporum uarietate repetiui, conclusit ita, ut dicerem, & si omnes molestae semper seditiones suissent,iustas tamen fuisse nonnullas,et prope necessarias. tu illa,quae modo Crassiis comemorabat,egi,ne reges ex hac ciuitate exigi. . creari,neq3 plebiscitis toties constularem potestatem minui neque '

194쪽

OBIR I I ri' neque prouocationem patronam illam ciuitatis,ac uindlaem libertatis popus Io R.dari sine nobilium dissensione potuisse, ac si illae seditiones saluti huic clauitati fuissent,no continuo siquis motus populi factius esset, id C. Norbano in nefario crimine at pin fraude capitali este ponendum. Quod si unquam po pulo R.concessumes let,ut iureconcitatus uideretur, id quod docebam sirpe esie concessium nullam illa causiam iustiorem fuisse. Tum omne orationem traoduxi,& conuerti in increpandam Cepionis fugam, in deplorandum interitu

exercitus,sic et corum dolorem,qui lugebant suos,oratione refricabam, et ani nos equitum R.apud quos tum iudices causa agebatur ad 4Cepionis odiu, a quo erat ipsi propter iudicia abalienati,renovabam,atq; reuocabam. Quod

tibi sensi me in possessione iudicη ac defensionis meae cHilmsse,quod Sc popuIi beneuolentiam mihi conciliaram,cuius ius etia in cum seditionis coniunckione defenderam, S iudicum animos totos uel calamitate ciuitatis, iici Iuctu, aedesiderio propinquorum uel odio proprio in Cepionem ad caulam nostram

conuerteram,tunc admiscere huic generi orationis uehemen ti,atque atroci genus illud alterum,de quo ante disputaui,lenitatis, & mansuetudinis coepi. me pro meo sodali, qui mihi in liberum loco in ore maiorum esse deberet, Sc pro mea omni tam a prope,sortunis V decernere, nihil mihi ad existimatione tur Pius, nihil ad dolorem acerbius accidere posse quam si is,qui sepe alienissimis a me,sed meis tam e ciuibus saluti existimarer fuisse, sodali meo auxilium serre non potuissem. Peteba a iudicibus, ut illud aetati meae, ut honoribus, ut rebus gestis,si iusto si pio dolore me esse aflectum uiderent,concederent, presertim, si in at is causis intellexissent,omnia me semper pro amicorum periculis, nihil unquam pro me ipso deprecatu. Sic in illa omni defensione,atque causa quod esse in arte positum uidebatur,ut de lege apuleia dicerem,ut quid esset minues

re maiestatem explicarem, perquam breuiter perstrinxi,atque attigi. His duabus partibus orationis,quarum altera concitationem habet, altera commedationem,quae minime praeceptis artium sunt perpolitae, omnis est a me illa causa tractiata, ut& accerrimus in Cepionis inuidia renovanda,& in meis mori hus erga meos necessarios declarandis mansuetissimus uiderer,ita magis assectis animis iudicum quam doctiis,tua Sulpici est a nobis tum accusatio uicta. Hic Sulpicius, Vere hercule inquit Antoni ista commemoras, nam ego nishil unquam uidi quod tam e manibus elaberetur,quam mihi tum est elapsa ilIa causa.cum enim,quemadmodum dixisti, tibi ego non iudicium, sed incenditim tradidissem,quod tuum principiu dri immortales fuit qui timor que duo hitatio quata hesitatio, tractusq; uerborum Vt illud initio,quod tibi unum ad ignoscendum homines dabant,tenuistic te pro homine pernecessario quς store tuo dicere quam tibi primum munisti ad te audiendum uiam Ecce auorem cum te nihil aliud pro secisse arbitrarer, nisi ut homines tibi ciuem improbum defendenti ignoscendum propter necessitudinem arbitrarentur, serpere occulte coepisti nihil dum alius suspicantibus,me uero iam pertimescente,ut ilolam non Norbani seditionem,sed illam populi R.iracundiam, neque eam insiustam, sed meritam ac debitam fuisse defenderes,deinde qui locus abs te prco termissus est in Cepionem ut tu illa omnia odio,inuidia,misericordia,miscuisti neque haec solum in defensione, sed etia in Scauro, ceteris P meis testibus, quorum testimonia non refellendo,sed ad eundem impetu populi confugie

195쪽

r o DE ORATORI do, refutasti. Quae cum abs te modo commemorarentur, equidem nulla pricepta desiderabam, istam enim ipsam demonstrationem defensionum tuam abs te ipso commemoratam, doctrinam esse non mediocrem puto. Atqui si ita placet inquit Antonius,trademus etiam quae nos sequi in dicendo, quael

maxime spe stare solemus .docuit. n. iam nos longa uita,usiusq; rerum maximarum,ut quibus rebus animi hominum mouerentur teneremus. Equidem pri naum considerare soleo, postulet ne causa, nam neque paruis in rebus adhibendae sunt hae dicendi faces,nem ita animatis hominibus, ut nihil ad eorum mentes oratione flectendas proficere possimus,ne aut irrisione,aut odio digni pii,

temur, si aut tragoedias agamus in nugis, aut conuellere adoriamur ea, que nopossint commoueri. Nam quoniam haec sere maxime fiunt in iudicum animis, aut quicun* illi erunt,apud quos agemus, Oratione molienda, amor, odium, iracundia inuidia,misericordia,spes,laetitia,timor, molestia, sentimus amore

conciliari, si id uelle uideare, quod sit utile ipsis, apud quos agas, defendere, si

aut pro bonis uiris,aut certe pro iis,qui illis boni,atq; utiles sint laborare, nairue haec res amorem magis conciliat,illa uirtutis defensio caritate, plusi pro cit,si proponitur spes utilitatis futurae,quam praetcriti beneficii commemo ratio. E nitendum est,ut ostendas in ea re, quam defendas, aut dignitatem inoeis aut utilitatem,eumqr, cui concilies hunc amorem, significes nihil ad utili tatem suam retulisse,ac nihil omnino secisse causia sua: inuidetur enim commodis hominum ipsorum,stud ins autem eorum ceteris commodadi,sauetur: Vi

dendum* hoc loco est,ne quos ob benefacta diligi volemus, eorum Iaudem,' atque gloriam,cui maxime inuideri solet,nimis efferre uideamur. Atque hiae his ex locis & odiu in alios struere discemus, & a nobis, ac nostris dimouere, eadem l haec genera traetanda sunt in iracundia uel excitanda, uel sedanda. nam si,quod ipsis,qui audiunt,pernicitosum, aut inutile sit, id factum augeas,

odium creatur. sin quod, aut in bonos uiros, aut in eos, quos quisque minime

debuerit,aut in remp. tum excitatur,si non tam acerbum odium,tamen aut inouidiae aut odii non dissimilis offensio. I tem timor incutitur aut ex ipsorum periculis,aut ex communibus, interior est ille proprius, sed hic quoque comomunis ad eandem similitudinem est perducedus. Par atque una ratio est spei, Ietitis molestiae. Sed haud sciam an acerrimus longe sit omnium motus inuidiae,nec minus uirium opus sit in ea comprimenda,quam excitanda. I riuident autem homines maxime paribus,aut in serioribus,cum se relictos sentiunt, ii Ios autem dolent euolasse, sed etiam superioribus inuidetur saepe uehementer,& eo magis, si intolerantius se iactant, & aequabilitate communis iuris, pre stantia dignitatis,aut fortunae suae transeunt,quae si inflammanda sunt,maxi me dicendum est,non esse uirtute parta, deinde etia uit is,atque peccatis. tum si erunt honestiora, atque grauiora, tame non esse tanti ulla merita, quata insolentia hominis,quantumq; fastidium. Ad sedandum autem, magno illa Iaobore,magnis periculis esse parta, nec ad Eum comodum, sed ad aliorum esse collata sese* si quam gloriam peperisse uideatur,tametsi ea non sit iniqua merces periculi,tamen ea non delectari,totaminabisscere, atque deponere, omnis

nol perficiendum est quoniam plerique itini inuidi, maximel est hoc commune uitium,& peruagatum,inuidetur autem praestanti, florenti* fortune ut haec opinio,minuatur,& illa excellens opinione fortuna,cum laboribus Sc

196쪽

L I B E3R I I. i tmiseras permista esse uideatur, Iam misericordia mouetur si is, qui audit, ad duci potest ut ii la,quae de altero deplorentur, ad suas res reuocet, quas aut tuo lierit acerbas,aut timeat,aut in tuos altu crebro ad seipsum reuertatur. ita cu sin ἐguli casus humanarum miseriarum grauiter accipiuntur,si dicuntur dolenter, tum assii ista,& prostrata uirtus maxime luetitosa est,& ut illa altera pars ora ltionis,quae probitatis commendatione boni uiri debet speciem tueri, lenis ut δ e iam dixi atque summisia,sic haec, quae suscipitur ab oratore ad commuν ltandos animos,atq; omni ratione flectendos,intenta, ac uehemens esse debet. sSed est quaedam in his duobus generibus,quorum alterum lene, alterum ueo hemens esse uolumus dissicilis ad distinguendum similitudo: nam ex illa lenitate,qua conciliamur 's,qui audiunt,ad hanc uim acerrimam,qua eosdem exocitamus, influat oportet aliquid, & ex hac ut nonnunquam animi aliquid in suendum est illi lenitati, neque est ulla temperatior oratio, Qua m illa, in qua asperitas contentionis oratoris ipsius humanitate conditur: remissio autem Ien iratis quadam grauitate,& contentione firmatur. I n utroque aute genere discendi,& illo,in quo uis,at* cotentio quaeritur,& hoc,quod ad uitam,& mo

res accommodatur,& principia tarda liant,& exitus tamen spiis S producuessie debent. Nam ne assiliendum statim est ad illud genus orationis cabest enim totum a causa es homines prius ipsum illud, quod proprium sui iudicii

est,audire desiderant,nec cum in eam rationem ingressius sis,celeriter discede dum est: non enim sicut argumentum simulatque positum est, arripitur, alto rumi,& tertium poscitur ita misericordiam, aut inuidiam aut iracundiam,simulat* intuleris, possis comouere: Argumentum enim ratio ipsa confirmat, quae simulatq; emissa est, adherescit, illud autem genus orationis non cogniotionem iudicis,sed magis perturbationem requirit, quam consequi nisi multa,& uaria,& copiosa oratione,& simili contentione astionis nemo potest: quare qui aut breuiter,aut summisIe dicunt,docere iudicem possiunt, commouere non possunt,in quo sunt omnia. I am illud perspicuum est, omnium rerum in contrarias partes facultatem ex risidem suppedi tari locis. Sed argumento resiostendum est, aut ris,quae comprobandi eius causa sumuntur, reprehedendis,

aut demsistrando id quod concludere illi uelint,non essici ex propositis,nec esse consequens,aut si ita non refellas,afferendum est in contraria partem, quod sit aut grauius,aut eque grave. Illa autem,quae aut conciliationis causa leuiter, aut permotionis uehementer aguntur, contrariis commotionibus inserenda sunt,ut odio,beneuolentia,misericordia inuidia tollatur. Suavis autem est,&uehementer saepe utilis iocus,& facetiae,quae etiam si alia omnia tradi arte possunt, naturae sunt propria certe, neque ullam artem desiderant, in quibus tu longe ali js mea sentetia Caesar excellis,quo magis mihi etiam testis esse potes, aut nullam eme artem fatis,aut siqua est,eam tu nos potissimum docebis. Ego

uero inquit Caesar omni de re facetius puto posse ab homine non inurbano, si de ipsis iacet is disputari. I taq; cum quosdam graecos inscriptos libros esse uiodiiuem de ridiculis, nonnullam in spem ueneram posse me aliquid ex istis disscere,inueni autem ridicula,& salsa multa graecorum, nam & siculi in eo genere,& Rhodη,& B yetant', & prster ceteros Attici excellunt, sed qui eius rei

rationem quandam conati sunt,artem cy tradere,sic insulsi extiterunt, ut nihil

aliud eorum nisi ipsa insulsitas rideatur. Queare mihi nullo uidetur modo do

197쪽

DE ORATORE

strina ista res posse tradi. Etenim cum duo genera sint sacetiarum,aIteru squabiliter in omni sermone sustim alterum peracutum,& breue illa a ueteribus superior,cauillatio,haec altera, dicacitas nominata est. leue nomen habet utra pres,sppe leve. n.est totu hoc,ri summouere. Verutamen, ut dicis Antoni multum in causis per sepe lepore, Sc facetiis profici uidi. Sed cum in illo genere per, petuae se iliuitatis ars non desideretur. natura. n. fingit homines, & creat, imisi ratores,& narratores facetos,& uultu adiuuate,et uoce, δc ipso genere sermost nis, tum uero in hoc altero dicacitatis,quid habet ars loci cum ante illud face

tum didium emissium herere debeat, quam cogitari potuisse uideatur in id .m. hic meus frater ab arte adiuuari potuit, cum a Philippo interrogatus quid latraret, sure se uidere respondit.quid in omni oratione Crailias, uel apud centumuiros contra Scaevolam,uel contra accusatorem B rutu,cum pro Cn. Plaoco diceret: nam id, quod tu mihi tribuis Antoni, Crasso est omnium sentetia concedendum : non enim sere quisquam reperietur praeter hunc in utroque genere leporis excellens,& illo, quod in perpetuitate sermonis, & hoc, quod in celeritate,atq; didio est. Nam haec perpetua contra Scaevolam curiana desen so tota redundauit hilaritate quadam, ioco, dicta illa breuia non habuit: parcebat enim aduersiarri dignitati,in quo ipso seruabat tuam, quod est homi nibus facetis, Sc dicacibus dissicillimum, habere hominum rationem , Sc rems Porum,& ea,que occurrant,cum salsissime dici potiunt,tenere. Itaque nonuisti ridiculi homines hoc ipsum non insulse interpretantur: dicere. n. aiut Enni um flammam a sapiente facilius ore in ardete opprimi, qua bona dicta teneat, haec scilicet bona dicita,quae salsa sint: na ea dicta appellantur proprio ia nomine. Sed ut in Scevolam cotinuit ea Crassus,ato illo altero genere, in quo nuisti aculei contumeliaru inerant causam illam disputatio tremi lusit sic in Brustto,quem oderat,& quem dignum contumelia iudicabat, utroque genere pustgnauit. quam multa de balneis,quas nuper ille uendiderat, a multa de amis patrimonio dixit atque illa breuia, cum ille diceret se sine cauta sudare, ministme mirum inquit, modo enim existi de balneis. I n numerabilia huiusice modi suerunt, sed non minus iucunda illa perpetua: cum enim Brutus duos lectoo res excitasset, & alteri de colonia narbonensi Crassi orationem legendam dedisset,alteri de lege feruilia, & cum contraria inter sese de rep. capita contulisset,noster hic facetissime tres patris Bruti de iure ciuili libellos tribus legodos

dedit. Ex libro primo. FORTE EVENIT, VT a N PRIVERNAT LE s s EMV s. Brute,testificatur pater se tibi privernatem fundum reliquis te.

deinde ex libro secundo. IN ALBANO ERAM vs EGO, ET M. FIOLI v s. Sapies uidelicet homo cum primis nostrae ciuitatis, norat hunc gur gitem,metuebat,ne cum is nihil haberet, nihil esse ei relictum putaretur.tum ex libro tertio, in quo finem scribendi secit,tot enim,ut audiui Scaelam dicere,

sunt ueri Bruti libri. IN TIB vRTI FORTE ASSEDIMUS EGO,

ET M. ivs. Vbi sunt ij sundi Brute,quos tibi pater publicis commeotariis consignatos reliquit quod nisi puberem te inquit iam haberet, quartulibrum compositisset,& se etiam in balneis locutum cu filio scriptum reliquis set. Quis est igitur,qui non lateatur hoc lepore,atque ins faceti js, non minus resutatum esse Brutum, quam illis tragoed as, quas egit idem cum casu in east dem causa cum lanere efferretur anus I unia, proh dii immortales,que suit illa,.quanta

198쪽

L I B E R I I. I33 quanta uis,quim inexpectata,quam repentinaceu coniectis ocuIis, gestu omni immineti summa grauitate,& celeritate uerborum, Brute quid sedes quid illa anum patri nutiare uis tuo quid illis omnibus,quorum imagines duci uis desetquid maioribus tuis quid L. Bruto,qui hunc populum dominatu regio liberauit quid te facere cui rei, cui gloriae, cui uirtuti studere patrimonio ne augendo at id non est nobilita tis,sed fac esse, nihil superest, libidines totum dis Isipauerunt. an iuri ciuili est paternum,sed dicet te,cum sdes uenderes,ne in rutis quidem,& caesis solium tibi paternum recepisse,an rei militarietqui nun quam castra uideris,an eloquentiaecquae nulla est in te, & quidquid est uocis, ac linguae omne in ilium turpissimum calumniae quaestum contulisti. Tu Iu cem sepicere audes tu hos intueri tu in foro tu in urbe tu in ciuium esse cono spectu tu illam mortuam c tu imagines ipsas non perhorrescis quibus non modo imitandis,sed ne collocandis quidem tibi ullum locum reliquisti. Sed

haec tragica,atque diuina,faceta autem, & urbana innumerabilia ex una conocione meministis. nec enim cocto maior unquam fuit,nec apud popuIum gra Dior oratio, quam huius contra collegam in censura nuper,neque lepore,& festiuitate conditior. Quare tibi Antoni utrunque assentior, Sc multum iaceotias in dicendo prodesse saepe,& eas arte nullo modo posse tradi. Sc illud quiadem admiror,te nobis in eo genere tribuisse tantum,& non huius rei quoque palmam, ut ceterarum Crasib detulisse. Tum antonius, Ego uero ita secisio sem inquit, nisi interdum in hoc Crasso paulum inuiderem : nam esse quam Dis iacetum,atque salsium,non nimis est per seipsum inuidedum, sed cum om

nium sis uenustissimus, & urbanis sinus, omnium grauissimum, Sc seuerissumum S es. , 8c uideri, quod isti contigit uni, id mihi uix serendum uidebastur. Hic cum arrisisset ipse Crassus, Attamen inquit Antonius, cum artem esse iacetiarum ullam negares,aperuisti quiddam, quod praecipiendum uideo retur. Haberi enim dixisti rationem oportere hominum, rei, teporis, nequid locus de gauitate decerperet,quod quidem in primis a Crasso obseruari solet. Sed hoc praeceptum praetermittedu est facetiaru,quod his nihil opus sit, nos

autem quomodo utamur,cum opus sit,querimus,ut in aduersarium,& maxi

me si eius stultitia poterit agitari, in testem stultum, cupidum, leuem, si facile homines audituri uidebuntur. Omnino probabiliora sunt, quae lacessiti dicio mus,quam quae priores: nam & ingenii celeritas maior est, quae apparet in respondendo,& humanitatis est responsio: uideremur enim quieturi suis te,nisi

essemus Iacessiti ut in ista ipsa cocione nihil sere dictum est a b hoc, quod quisdem facetius dictu uideretur,quod non prouocatus responderit: erat au te tanta grauitas in Domitio, tanta auctoritas, ut quod esset ab eo obiectum, Iepo Te magis eleuandum,quim contentione frangendum uideretur. Tum Sulpicius, Quid igitur inquit, patiemur Caesarem, qui quanquam Crasso facetias

concedit,tamen multo in eo studio magis ipse elaborat, non explicare totum

nobis genus hoc iocandi quale sit,ia unde deducatur presertim cum tantam Dina, & utilitatem salis, & urbanitatis esse fateamur. Quid si inquit Iulius aso sentior Antonio diceti nullam esse artem salis c Hic cum Sulpicius reticuiso sit, quasi uero inquit Crassus, horum ipsorum, de quibus Antonius tandiu

loquitur ars ulla sit: obseruatio quaedam est, ut ipse dixit, earum rerum, quae in dicendo ualent, quae si eloquentes facere posset, quis esset non eloquens:

199쪽

r 4 DE ORATOR Aquis enim haec uel non facile,uel certe aliquo modo posset ediscere Sed ego in

his praeceptis hanc vim, & hanc utilitatem esse arbitror, non ut ad reperienφdum, quid dicamus arte ducamur, sed ut ea, quae natura, quae Hidio, quae exercitatione consequimur, aut recta esse eonfidamus, aut praua intelli aν mus, cum quo reserenda sint, didicerimus. Quare Caesar ego quoque a te

hoc peto, ut, si tibi uidetur, disputes de hoc toto iocandi genere, quid senti

as, nequa sorte dicendi pars, quoniam ita uoluistis, in hoc tali coetu, atque in tam accurato sermone praeterita esse uideatur. Ego uero inquit ii Ie , quo nistam collectam a conuiua Crasse exigis, non committam, ut si de gerim, tibi causam aliquam dem recusandi, quanquam soleo saepe mirari eorum impuo dentiam, qui agunt in scena gestum speetim te Roscio: quis enim sese commouere potest, cuius ille uitia non uideat sic ego nunc Crassis audiente primum loquar de faceti js, & docebo sus ut aiunt) oratorem eum, quem cum Catustus nuper audisset, foenum alios aiebat esse oportere. Tum ille, iocabatur inquit Catulus, presertim cum ita dicat ipse, ut ambrosia alendus esse uideastur, uerum te Caesar audiamus, ut ad Antonii reliqua redeamus. Et Antoni us,Perpauca quidem mihi restant, inquit, sed tamen defessus iam labore, atoque itinere disputationis, requiescam in Crsaris sermone, quasi in aliquo peroopportuno diuersorio. Atqui inquit Iulius non nimis liberale hospitium meum dices,nam te in uiam simul ac perpaululum gustaris,extrudam, et ethcisam . Ac ne diutius uos demorer, de omni isto genere, quid sentiam perbreo uiter exponam. De risu quinque sunt, quae quaerantur, unum, quid sit, aloterum, unde fit, tertium, siene oratoris uelle risum mouere, quartum, qua

tenus,quintum,quae sint genera ridiculi. Atque illud primum, quid sit ipseri sus, quo pacto concitetur, ubi sit, quomodo existat, ait ita repente erumpar,

ut eum cupientes tenere nequeamus,& quomodo simul latera, os, uenas, uulo tum,oculos occupet,uiderit Democritus, neque enim ad hunc sermonem hoc

Pertinet,& si pertineret,nescire me tamen id non puderet, quod ne ipsi quide illi scirent, qui pollicetur. Locus autem,& regio quasi ridiculi nam id proxio

me quaeriturJturpitudine,& deformitate quada continetur: haec enim ridens tur uel sola,uel maxime,quae notant,& designant turpitudinem aliquam non turpiter. Est autem, ut ad illud tertium ueniam, est plane oratoris mouere risum uel quod ipse hilaritas beneuolentiam cociliat ei per quem excitata est, uel quod admirantur omnes acumen uno saepe in uerbo positum, maxime reo spondentis, nonnunquam etiam lacessentis, uel quόd stangit aduersarium,

qudd impedit,quod eleuat, quod deterret, quod resutat, uel quod ipsum ora torem politum esse hominem significat,quod eruditum, quod urbanum,ma xi mel quod tristitiam ac seueritatem mitigat, & relaxat, odiosis res tape, quas argumentis dilui non facile est, ioco, risuq; dissoluit. Quatenus autem sint ridicula tractanda oratori,perquam diligenter uidendum est, id quod in quarto loco quaerendi posueramus: na nec insignis improbitas, scelere iuncta,nec rursus miseria insignis agitata ridetur. sicinorosos maiore quadam ut, quam ridiculi, uulnerari uolunt, miseros illudi nolunt, nill si se sorte iactiant: Parcendum est autem maxime caritati hominum, ne temere in eos dicas.

qui diliguntur. Haec igitur adhibenda est primum in iocando moderatio, ita que ea facillime Iuduntur, quae neque odio magno, nec misericordia maxima

200쪽

L I B E R II. I ' digna sunt. Quamobrem materies omnis ridiculorum est in istis uiti js, quae

sunt in uita hominum neque carorum, neque calamitoserum, neque eorum,

qui ob facinus ad supplicium rapiendi uidentur, eassi belle agitata ridentur. Est etiam deformitatis,& corporis uitiorum satis bella materies ad iocadum. Sed quaerimus idem, quod in ceteris rebus maxime quaerendum est, quateonus. In quo non modo illud praecipitur, nequid insulse , sed etiam siquid per

ridicule possis : uitandum est oratori utrunque ne aut scurrilis iocus sit, aut mimicus. Quae cuiusmodi sint, facilius iam intelligemus, cum ad ipsa ridiculoorum genera uenerimus: Duo enim simi genera facetiarum,quorum alterum re tractatur,alterum dicto. Re, si quando quid tanquam aliqua fabella narraotur, ut olim tu Crasse in Memmium, comedisse eum Lacertum Largit, cum esset cum eo Tarracine de amicula rixatus,salsa,attame a te ipso ficta tota naro ratio addidisti clausulam, tota Tarracina, tum omnibus in parietibus inseris Ptas fuisse Iiteras,tria. L L L. duo. ΜΜ.Cum quaereres id quid esset, senem iis hi quedam oppidanum dixisse, lacerat lacertum Largri mordax Memmius. Perspicitis hoc genus quam sit facetum, quam elegans, quam oratorium, siue habeas uere quod narrare possis, quod tamen est mendaciunculis aspergens dum siue fingas. E si autem haec huius generis uirtus, ut ita facta demon stres,

ut mores eius, de quo narres, ut sermo, ut uultus omnes exprimantur, ut 6s,

qui audiunt, tum geri illa, fieril uideantur. In re est item ridiculum, quod ex quadam deprauata imitatione sumi solet, ut idem Crassus: per tuam nos bilitatem, per uestram familiam. quid aliud fuit in quo concio rideret, nisi illa uultus, & uocis imitatio per tuas statuas uero cum dixit, & extento hinochio paululum etiam de gestu addidit, uehementius risimus. Ex hoc genere e illa rosciana imitatio senis, Tibi ego Antipho assero inquit,senium est cum audio. Atque ita est totum hoc ipso genere ridiculum, ut cautissime tractandum sit.

mimorum est enim ethologorum, si nimia est imitatio, sicut obscoenitas: ora tor surripiat oportet imitationem, ut is, qui audiat, cogitet plura quam uideo at, praestet idem ingenuitatem, & ruborem suum uerboru turpitudine, & reorum obscoenitate, uitanda haec ergo duo genera sunt eius ridiculi, quod in repositum est, quae sunt propria perpetuarum facetiarum,in quibus descributurhominum mores,& ita eiunguntur, ut aut renarrata aliqua, quales sunt intelligatur,aut imitatione breui iniecta in aliquo insigni ad irridendu uitio reperiatur. In dicto aut ridiculu est id,quod uerbi, aut sentetiae quod a acumine mouetur: sed ut in illo superiore genere, uel narrationis, uel imitationis, uitanda est mimorum ethologoru similitudo,sic t hoc scurrilis oratori dicacitas magnoopere sugieda est. vi igitur distinguemus a Crasso a Catulo a ceteris familias

rem uestru Granium, aut Vargula amicum meumr iron mehercule in metem mihi quide uenit sunt enim dicaces, Granio ade nemo dicacior. Hoc opinor,

Primu,ne,quotiescun* potuerit dictu dici,necesse habeamus dicere. Pusillus testis processit,licet in ut rogare Philippus tu qussitor, properas modo bre Diter hic ille,no accusabis,perpusillum rogabo. ridicule, sed sedebat iudex L. Aurifex breuior etiam ipse quam testis,omnis est risiis in iudice conuersus uisum est totum scurrile iudicium. Ergo haec, quae cadere possunt in quos nolis, quamuis sint bella,sunt tamen ipso genere scurrilia,ut ille,qui se uult dicace, M