장음표시 사용
201쪽
mehercule est, Appius,sed nonnunquam in hoc uitium scurrile delabitur.Ceonabo inquit apud te huic lusco familiari meo C.Sextio,iani enim locum esse uideo. Est hoc scurrile,& quod sine causa lacessi uit,et tame id dixit, quod in omnes Iulcos coueniret, ea quia meditata putantur esse, minus ridetur. I llud egre pium Sexti j, et extempore,manus laua inqui et cena. Temporis igitur ratio,
dc ipsius dicacitatis moderatio, & temperantia, Sc raritas dicstorti distinguet oratorem a scurra, Sc quod nos cum causa dicimus, non ut ridiculi uideamur, sed ut proficiamus aliquid,illi totum d iem,& sine causa. Quid enim est Varo gula assecutus cum eu candidatus A. Sempronius cum Marco suo fratre cooplexus esset,puer abige muscas. risum quaesiuit,qui est mea sententia iiel tenuissimus in gelari fruetus. Tempus igitur dicendi prudentia, & grauitate modeorabimur, quarum utinam artem aliquam haberemus, sed domina natura est. Nunc exponamus genera ipsa summatim,quae risum maxime moueat. Haec
igitur sit prima partitio,quod facete dicatur,id alias in re habere,alias in uer ho iacetias,maxime autem homines delectari,siquando risiis coniuete re,uer bo moueatur. Sed hoc mementote, quoscunque locos attingam, unde ridiocula ducatur,ex rjsdem locis sere etiam graues sentetias posse duci, tantum in
terest quod grauitas honestis in rebus seuere, iocus in turpiculis, & quasi deo formibus ponitur,uelut in isdem uerbis 8c Iaudare frugi seruum possumus,etsi est nequam, iocari. Ridiculum est illud Neronianum uetus in furace seruo, solum esse cui domi nihil sit nec obsignatum, nec occlusum. quod idem in boono seruo dici solet, sed hoc ijsdem etiam uerbis. Ex iisdem autem locis omnia
nascuntur, nam quod Sp. Carvilio grauiter claudicanti ex uulnere ob remp. accepto,& ob eam causam uerecundanti in publicu prodire mater dixit, quin prodis mi Spuri, quotiescunque gradum facies, toties tibi tuarum uirtutum ueniet in mentem. Praeclarum 8c graue est: quod Caluino Glaucia claudica noti, ubi est uetus illud num claudicat at hic clodicat.Hoc ridiculu est, et utrunν que ex eo, quod in claudicatione animaduerti potuit,est duet v. quid hoc Naeo uio ignauius Seuere Scipio. At in male olentem uideo me a te circunueniri.
Subridicule Philippus. At utru* genus continet uerbi ad litera immutati mmilitudo.Ex ambiguo dicta,uel argutissima putantur, sed no semper in ioco,
sepe etia in grauitate uersantur. Asricano illi maiori coronam sibi in conuiuio ad caput accommodanti,cu ea sepius rumperetur. P. Licinius Varus,noli mi rari inquit,si rio conuenit,caput enim magnum est. Laudabile et honestu. At ex eode genere est.C Iuus satis est, quod dicit. Parusne multa nullu genus est ioci,quo non ex eode severa, Sc grauia sumantur. Atm hoc etiam animad Dertendum,non esse omnia ridicula faceta: quid enim potest tam ridiculum, uSannio est sed ore,uultu,imitandis moribus, uoce, denio corpore ipso rideo tur,salsum hunc possum dicere, atq; ita non, ut eiusmodi oratorem esse uelim, sed ut mimum. Quare primu genus hoc quod risiim uel maxime mouet, non est nostrum,morosiim,superstitiosum,suspiciosum,gloriosum,stultu. naturae ridentur ipse,quas Psonas agitare solemus non siistinere. Alterii genus est imitatione admodum ridiculu,sed nobis tantum licet furtim,siquando, et cursim. Alterum minime est liberale. Tertium, oris deprauatio, non digna nobis. Quartum obscoenitas,non solum non foro digna, sed uix conuiuio liberora. Detractis igitur tot rebus ex hoc oratorio loco, cecie reliquae sunt,que aut in
202쪽
re,ut ante diuist,possis uidentur esse,aut in uerbo: nam quod quibuisnop uer his dixeris facetum tamen est,reconcinetur: quod mutatis uerbis salem amitalit,in uerbis habet leporem omnem. A mbigua sunt in primis acuta atque in Derbo posita,non in re, sed non saepe magnum risum mouent, magis ut belle, et literate dicta laudantur,ut in illum Titium,quicum studiose pila luderet, et idem signa sacra nocitu frangere putaretur, gregalest eum in campum n 6 uenisse requirerent, excusauit Vespa Terentius, quod eum brachiu stegisse dioceret.ut illud Africani,quod est apud Lucilium. i Quid Decius Nuculam,an confixum uis facere inquit Ut tuus amicus Crasse Granius,non esse sextantis.Et si quaeriin,is qui appeto Iatur dicax,hoc genere maxime excellit, sed risiis mouent alia maiores. Ambiguu per se ipsum probatur id quide,ut ante dixi uel maxime, Veniosi enim uidetur uim uerbi in aliud ,atque ceteri accipiant, posse ducere,sed admiratione magis,quam risum mouet,nisi si qua do incidit in aliud genus ridiculi: que gonera percurram equidem, sed stitis esse notislsimum ridiculi genus, cum aliud expectamus, aliud dicitur,llic nobismetipsis noster error risum mouet, quod, si admistum est etiam ambiguum, fit salsius.ut apud Naeuium,uidetur esse missericors ille,qui iudicatum duci uidet,percunctatur ita, Quanti addictus mille nummum,
Si addidisset tantum modo,ducas licet, esset illud genus ridiculi praeter expoctationem sed quia addidit Nihil addo,ducas licet. Addito ambiguo altero genere ridiculi,suit, ut mihi quidem uidetur, salsissismus .Hoc tu est uenustissim v,cum in altercatione arripitur ab aduersario uer
hum,& ex eo ut a Catulo in Philippum, in eum ipsum aliquid, qui lacessuit, infligitur. Sed cum plura sint ambigui genera, de quibus est doctrina quaedasubtilior,attendere,& aucupari uerba oportebit,in quo, ut ea, quae sint frigiodiora vitemus: etenim cauendum est,ne arcessitum dictum putetur, permulta tamen acute dicemus. Alterum genus est,quod habet paruam uerbi immutationem, quod in litera positum graeci uocant πο - αν, ut nobiliorem mos hiliorem Cato,aut ut idem,cum cuidam dixisset,eamus deambulatum,& ille, quid opus fuit de immo uero inquit, quid opus fuit te aut eiusdem responsiolita si tu & aduersus, Sc auersus impudicus es. Etiam interpretatio nominis habet acumeri, cum ad ridiculum conuertas, quamobrem ita quis uocetur, ut ego nuper, Nummium diuisorem, ut Neoptolemum ad Troiam, sic illum in campo martio nomen inuenisse: atque haec omnia uerbo continentur. Saepe etiam uersus sacete interponitur, uel ut est, uel paululu immutatus: aut aliqua pars uersus, ut Salius Scauro stomachali,ex quo sunt nonnulli,qui tua legem de ciuitate natam Crasse dicant, St, tacete,quid hoc clamoris est quibus nec pater,nec mater sit Tan ta cci fidentia estis, auferte istam enim superbiam.
Nam in Coelio sane etia ad causam uti Ie suit tuu illud Antoni, cum ilIe a sepe cuniam prosecta diceret testis S haberet filium delicatiore, abeunte iam illo, Sentin senem esse tactum triginta minisco hoc genus con iciuntur prouerbia,ut illud Scipionis cu Asel Ius omnis pro intactas stipendia merente se peragrasse gloriaretur,agas Asellum,& cetera.
203쪽
rνη DE ORATOR A Quare ea quo quoniam mutatis uerbis non possunt retinere eandem uonustatem,non in re,sed in uerbis posita ducantur. Est etiam in umbo positum
non insulsum genus ex eo,cum ad uerbum, non ad sententiam rem accipere uideare. ex quo uno genere totus est, tutor mimus uetus oppido ridiculus. Sed
abeo at mimis, tantum genus huius ridiculi insigni aliqua,¬a re notori uolo. Est autem ex hoc genere illud, quod tu Crasse nuper,ei,qui te rogasoset,num tibi molestus esset futurus, si ad te bene ante luce uenisset, tu uero inoquisti molestus non eris: iubebis igitur te inquit suscitari Sc tu, certe negaras te molestum futurum. Ex eodem hoc uetus illud est, quod aiunt Malugineno sem illum M. Scipionem, cum ex centuria sua renuntiaret Accidinum consis Iem,praeco dixisset,dic de L. Manlio uirum bonum inquit, egregiumq; cisDem esse arbitror. Ridicule etiam illud L. Portius Nasica censeri Catoni,cum ille ex tui animi sententia tu uxorem habes non hercule inquit, ex animi mei sententia. Hce aut frigida sunt,aut tum salsa, cum aliud est expecitatum: natura enim nos ut ante dixi noster delectat error,ex quo eum quasi decepti sumus expectatione, idemus. I n uerbis etiam illa sunt,que aut ex immutata oratioone ducuntur,aut ex unius uerbi translatione, aut ex inversione uerborum. Ex
immutatione ut oIim Rusca,cum legem ferret annalem,dissuasor M. Seruilious,dic mihi inquit M. Pinnari,num, si cotra te dixero, mihi maledicturus es, ut ceteris secisti ut sementem seceris,ita metes inquit. Ex translatione autem, ut cum Scipio ille maior corinthiis statuam pollicetibus eo loco, ubi aliorum essent imperatorum turmales dixit displicere. Inuertuntur aut uerba,ut Crassus apud M.Perpenna iudicem pro Aculeone cum diceret,aderat contra AcuIeonem Gratidiano L. Helvius Lamia deformis,ut nostis, qui cum interpelolaret odiose,audiamus inquit puIchellum puerum Crassiis. cum esset arrisum, non potui mihi inquit Lamia formam ipse fingere ingenium potui: tum hic, audiamus inquit disertum: multo etiam arrisum est uehementius. Sut etiam illa uenusta,ut in grauibus sentenths,sic in facetiis. Dixi enim dudum materioam aliam esse ioci, aliam seueritatis,grauium autem, & iocorum unam esse rastionem.Ornant igitur in primis orationem uerba relata cotrarie, quod idem
tuo exibis cum tu inquit de cubiculo alieno. A quo genere ne illud quide pluν Vimum distat, Glautia Metello. uillam in Tyburte habes, cortem in palatio. Ac uerborum quidem genera,quae essent faceta dixisse me puto. Reru plura sunt,eal magis ut dixi ante ridentur,in quibus est narratio res sane dissicistis. Exprimenda enim sunt, & ponenda ante oculos ea quae uideantur, Ac uesrisimilia, quod est proprium narrationis,& que sin i, quod ridiculi proprium est,subturpia,cuius exemplum,ut breuissimum,sit sane illud, quod ante positi Crassi de Memmio. Et ad hoc penus ascribamus etiam narrationes apolos porum. Trahitur etiam aliquid ex historia, ut cum Sex. Titius se Cassano dram esse diceret, multos inquit Antonius possiim tuos Aiaces Oileos nos minare. Est etiam ex similitudine, quae aut collationem habet, aut tanquam imaginem,collationem,ut ille Gallus olim testis in Pisonem,cum innumera bilem Magio prsfecto pecuniam dixisset datam,id et Scaurus tenuitate Maogi redarguerer,erras inquit Scaure,ego enim Magium non conseruasse dico,
204쪽
L I B E R II. sed tanquam nudus nuces Iegeret in uetrem abstulisse. Vt iIIud M. Cicero sionis huius uiri optimi nostri familiaris pater, nostros homines similes esse sy.
rorum uenesium,ut quisque optime graece sciret,ita esse nequissimum. Valde autem ridentur etiam imagines,qus fere in deformitatem, aut in aIiquod uitiotim corporis ducutur, cum similitudine turpioris,ut meum illud in Helmium Manciam.iam ostendam cuiuis odi sis,cum ille ostende quaeso,demonstrauidigito pictum Gallum in mariano scuto cimbrico sub nodis distortum eiecta
lingua buccis fluentibus: Risus est commotus,nihil tam Mancie simile uisum est. ut cum Testio Penario mentum in dicendo intorqueti, tum ut diceret, sto quid uellet si nucem fregisset. Etiam illa,quae minuendi, aut augedi causa ad incredibile admirationem esseruntur,uelut tu Crasse in cocione, ita sibi ipsum magnum uideri Memmium ut in forum descendens caput ad fornicem Fabridemitteret. Ex quo genere etiam illud est,quod Scipio apud Numantiam customacharetur cum C. Metello,dixisse dicitur,si quintum pareret mater eius. asinum suisse parituram. Arguta etiam significatio est,cum parua re, & sepe uerbo res obscura,& lates illustratur,ut cum C. Fabricio P.Cornelius homo, ut existimabatur auarus.& furax, sed egregie sortis, & bonus imperator, gratias ageret, quord se homo inimicus consule fecisset,bello presertim magno, &graui, nihil est,quo mihi gratias agas inquit,si malui compilari, ii uenire. VeAsello Africanus obiicienti lustru illud infelix,noli inquit mirari,is enim qui
te aera rhs exemit,lustrum condidit,& taurum immolauit . Tanta suspicio est, Di religione ciuitate obstrixisse uideatur Mummius, quod Asellum ignomi nia leuarit. Urbana etiam dissimulatio est,cum alia dicuntur,ac sentias, no it lo genere,de quo ante dixi,cum contraria dicas,ut Lamiae Crassus,sed cum toto genere orationis seuere Iudas, cum aliter sentias,ac loquare, ut noster Sce Dola Septumuleio illi Anagnino, i pro C.Gracchi capite erat aurum reperio 'sum roganti,u t se in Asiam praefectum duceret,quid tibi uis inquit insane lao ita malorum est multitudo ciuium,ut tibi ego hoc confirmem, si Romae manseris,le paucis annis ad maximas pecunias esse uenturum. In hoc genere Fanniatis in annalibus suis Africanum hunc , ilianu dicit suisse,& eum graeco uerobo appellat ειμνα. sed uti serut,qui melius haec norui,Socratem opinor in haeironia,dissimulantial loge lepore,& humanitate omnibus prsstitisse. genus est perelegans,& cum grauitate Ialium, cum V oratorqs dictionibus, tum urohanis sermonibus accomodatum. & hercule omnia haec, quae at me de facethsdispu tan tur, non maiora forensium actionum, quam omnium sermonum coodimenta sunt. Nam,quod apud Catone est,qui multa retulit,ex quibus a me exempli causa multa ponuntur, per mihi scitum uidetur C. Publicium solitum dicere P. Mummium, cui uis tempori hominem esse.sic profecto res se habet, nullum,ut sit uitae tempus,in quo non deceat Ieporem , humanitatem uersa ni Sed redeo ad cetera. E st huic finitimum distimulationi, cum honesto uero
ho uitiosa res appellatur,ut cum Africanus censer tribu movebat eum centu rionem,qui in Pauli pugna non assuerat,cu ille se custodiae causa diceret in eaostris remansisse,quaereretq; cur ab eo notaretur, non amo inquit nimium di, ligentes. Acutum etiam illud est, cum ex alterius oratione aliud excipias, atoque ille uult,ut Salinatori Maximus,cum Tarento amisso arcem tamen Liuius retinuisset, multassi ex ea praelia praeclara fecisset, cum aliquot post annos
205쪽
zoo D Ε' Ο R A T G R EMaximus id oppidum recepisset rogaretq; eu Salinator, ut meminisset oprara sua se Tarentum recepisse, quid ni inquit meminerimcnunquam ego rece pissem, nisi tu perdidisses. Sunt etiam illa subabsurda,sed eo ipso nomine Deo
peridicula,non solum mimis perapposita, sed etiam quodammodo nobis .homo fatuus,postqua rem habere coepit, est mortuus. quid eli tibi ista mulier: iuxor similis medius fidius. quandiu ad aquas fuit nunquam est mortuus. Geonus hoc leuius,et,ut dixi,mimicum, sed habet nonnunquam aliquid etia apud nos loci, ut uel non stultus, quasi stulte cum sale dicat aliquid, ut tibi Antoni, Mancia , cum audistet te censorem a M. Duronio de ambitu postulatum, ali quando inquit tibi tuum negotium agere licebit.ualde haec ridentur,& hercu Ie omnia,que a Prudentibus, quasi perdislsimulationem non intelligendi suboab Drde,falleq; dicuntur. Ex quo genere est etiam no uideri intelligere quod intelligas,ut Potiditis,qualem existimas, qui in adulterio deprehenditur tardum. Ut ego,qui in deleetu Metello cum excusationem oculorum a me non acciperet,& dixisset,iu igitur nihil uides ego uero inquam a porta ex quilina uideo ii illam tuam. ut illud Nasicae,qui cum ad poetam Ennium uenisset, eiq; ab hostio qu enti Ennium, ancilla dixisset domi non esse, Nasica sensit illam domini iussu dixissest illum intus esse, paucis post diebus cum ad Nasicam uenisset Ennius 8c eum a ianua quaereret,exclamat Nasica se domi non esse tum Ennius,quid ego non cognosco uocem inquit tuam hic Nasica, homo es imPudens,ego cum te quererem, ancillae tus credidi te domi non esse tu mihi nocredis ipsi: Est bellu illud quoq; ex quo is,qui dixit, irridetur in eo ipso geomere, quod dixit,ut cum c Opimius consularis, qui adolescetulus male audisset sestiuo homini Egilio, qui uideretur mollior, nec esset,dixisset,
uando ad me uenis cum tua colu,& lana
Nam me ad famosas uetuit mater accedere.
Salsa sunt etiam quae habent suspicionem ridiculi absconditam quo in genere est illud siculi,cui cum familiaris quidam quereretur,quod diceret uxorem B am suspedisse sede ficu,amabo te inquit,da mihi ex ista arbore quos seram surculos. In eodem genere est,quod Catulus dixit cuidam oratori malo, qui cum in epilogo misericordiam se mouisse putaret, postquam assedit,rogauit hunc. Dideretur' ne misericordiam mouisse. Ac magnam quidem inquit: neminem nim puto esse tam durum,cui non oratio tua miseranda uisa sit. Me quidem hercule ualde illa mouent stomachosia,SI quasi submorosa ridicula,non cum a morosis dicuntur: tum enim non sal, sed natura ridetur. I n quo, ut mihi uide=tur,persalsum illud est apud Naeuium,
Quid ploras patere mirum ni cantem,condemnatus sum. Huic generi quasi contrarium est ridiculi genus patientis,ac lenti, ut cum Caoco percussiis ellet ab eo,qui arcam serebat cum ille dicerer, caue, rogauit nunν quid aliud serret praeter arcam Etiam stultitiae salsa reprehensio ut ille gruo Ius,cui praetor Scipio patronum causae dabat hospitem suum hominem nobiolem, sed admodum stultum,quaeis inquit praetor aduersario meo da istum patronum,deinde mihi neminem dederis. Mouent illa etiam, quae contemtra explanantur,loge aliter,ati sunt,sed acuter,atcp concinne,ut cu Scaurus accus
206쪽
saret RutiIium ambitus,cum ipse consul esset factius,ille repulsam tulisset, et in eius tabulis ostederet literas A F P R, idq; diceret esse, actu fide P. Rutilia, Rutilius autem,ante factum post relatum C. Canius eques R.cum Ruso adesset, exclamat neutru illis literis declarari. Quid ergo inquit Scaurus, Emilius fecit, plectitur Rutilius. Ridentur etiam discrepantia,quid huic abest nisi res, S uirtus: Bella etiam est familiaris reprehensio quasi errantis, ut cum oboiurgauit Albius Granium, quod, cum eius tabulis quiddam Albutio proba νtum uideretur,& ualde absoluto Scaevola gauderet, neq; intelligeret cotra sustas tabulas esse iudicatum. Huic similis est etiam admonitio in cosilio dando familiaris,ut cum patrono malo, cum uocem in dicendo obtudisset, suadebat Granius,ut mulsum frigidum biberet, simulac domum redisset, perda inquit Docem,si id fecero,melius est inquit,quam reum. Bellum etiam est,cum quid cuil sit consentaneum dicitur, ut cum Scaurus nonnullam haberet inuidiam
ex eo,quod Phrygionis Popen locupletis hominis bona sine testamento possederat,sedereti aduocatus reo Bestiae,cum funus quoddam duceretur, accuo sator C.Memmius,uide iquit Scaure mortuus rapitur, si potes esse possessor.
Sed ex his omnibus nihil magis ridetur, quam quod est praeter expectatiost Nem,cuius innumerabilia sunt exempla, uel Appri maioris illius, qui in sena νm,cum ageretur de agris publicis, & de lege thoria, 8c premeretur Lucilius ab iis, qui a pecore eius depasci agros publicos dicerent, non est inquit Lucili pecus illud ,erratis. defendere Lucilium uidebatur: ego liberum puto esse,qui lubet pascitur. Placet etiam mihi illud Scipionis illius, qui T.Gracchii percuolit,cum ei M. Flaccus multis probris obiectis P. Mucium iudice tulisset, Eie ro inquit iniquus est, cum esset admurmuratum, al, inquit patres conscripti, non ego mihi illum iniquum eiero, uerum omnibus. Ab hoc uero Crasso ni hil facetius,cum Iaesisset testis Silus Pisonem, quod se in eum audisse dixisset, potest fieri inquit Sile ut is, unde te audisse dicis, iratus dixerit. annuit Silus.
Potest etiam ut tu non recte intellexeris, id quoque toto capite annuit, ut se Crasso daret: potest etiam fieri inquit,ut omnino,quod te audisse dicis, nunclaudieris. hoc ita praeter expectationem accidit, ut testem omnium risius obrueret.huius generis est plenus Naeuius,& iocus est familiaris. Spiens si algebis tremeS.& alia permulta. Saepe etiam facete concedas aduersario idipsum, quod tibi ille detrahit,ut C. Lstius,cum ei quidam malo genere natus diceret indignum esse suis maioribus, at hercule inquit tu tuis dignus. Saepe etiam sententiose ridicula dicuntur.ut M. Cincius quo die legem de donis, & muneribus tulit, cum C.Cento prodi jsset,& satis contumeliose,quid fers Cinciole cqussisset. ut emas inquit Cai,si uti uelis. Saepe etiam salse que fieri non possitnt, optatast tu ut M. Lepidus, cum ceteris in campo exercetibus in herba ipse recubuis set uellem hoc esset inquit laborare. Salsum est etiam quaerentibus ,&quasi Percunctantibus lente respondere quod nollent, ut censer Lepidus, cum M. Antistio Pyrgensi equum ademisset,amiciq; cum uociferarentur, Sc quaerestrent, quid ille patri Bo responderet, cur ademptum sibi equum diceret, cum optimus colonus, parcissimus, modestissimus, frugalissimus esset, me istoruinquit nihil credere. Colliguntur a graecis alia nonnulla execrationes,admirationes,minationes: Sed haec ipsa nimis mihi uideor multa in genera descrip
207쪽
DE ORATOR Esissemam illa,quae uerbi ratione,& ui continentur, certa seret, ac definita sunt, quae plerunt,ut ante dixi,laudari magis,quam rideri solent. haec autem, quae sunt in re, & in ipsa sententia partibus sunt innumerabilia, generibus pauca: Expectationibus enim decipiendis,Z naturis aliorum irridendis, ipsorum ridicule indicandis,& similitudine turpioris S dissssimulatione, & subabsurda dicendo,& stulta reprehendendo risus mouentur. l tam imbuendus est is,qu
iocose uult dicere,quasi natura quadam apta ad haec genera,& moribus, ut ad cuiusquemodi genus ridiculi, uultus etiam accomodetur, qui quidem quo souerior est,& tri itior,ut in te Crasse hoc illa, que dicuntur,salsiora uideri solet. Sed iam tu Antoni, qui hoc diuersorio sermonis tui libenter acquieturum te esse dixisti,tanquam in pontinum diuerteris, neque amoenum, neque salubre locum,censeo,ut satis diu te putes requiesse, et iter reliquum conficere pergas. Ego uero atque hilare quidem a te acceptus inquit,et cum doctior perte tum etiam audacior factus stim ad iocandum. Non enim uereor,nequis me in isto genere leuiorem iam putet, quoniam quidem tu Fabricios mihi auctores, ScAfricanos, Maximos,Catones, Lepidos protulisti. Sed habetis ea, quae uost Iuistis ex me audire de quibus quidem accuratius dicendum, & cogitandum fuit: nam cetera faciliora sunt atque ex iis, quae iam di sta sunt,reliqua nascun tur omnia.Ego enim,cum ad causam sum aggressus, atque omnia cogitando, quo ad sacere potu persecutus,cum & argumenta causae,& eos locos,quibus animi iudicum conciliantur,& illos,quibus promouentur,uidi, atque cognoui,tum co stituo quid habeat qusque causa boni,quid mali. nulla enim sere res potest in dicendi disceptationem, aut controuersiam uocari, quae non habeat utrunque,sed quantum habeat,id refert: mea autem ratio in dicendo haec esse solet,ut boni quod habeat id amplectiar,exornem exaggerem,ibi commorer ibi habitem,ibi heream .a malo autem,uitio 3 cauis ita recedam,non ut id me defugere appareat, sed ut totum bono illo ornando, & augedo dis Isimulatum obruatur.& si causia est in argumentis, firmissima quaeque maxime tueor, siue plura sunt,siue aliquod unum: sin aute in conciliatione aut in permotione causa est,ad eam me potissimum partem,quae maxime commouere animos hominum potest,consero. Summa denique huius generis haec est,ut si in refellendo aduersario firmior esse oratio, q ua in confirmandis nostris rebus potest,omnia in illum conseram tela: sin nostra facilius probari quam illa redargui pose
sunt,abducere animos a contraria defensione et ad nostram conor traducere.
Duo denique illa,quae facillima uidentur, quoniam quae dissiciliora sunt, non possum,mihi pro meo iure sumo. unum ut molesto,aut dissicili argumcto, aut loco nonnunquam omnino nihil respondeam, quod forsitan aliquis iure irriserit : quis enim est, qui id facere non possit: sed tamen ego de mea nunc, non de aliorum iacultate disputo, confiteorcp me, si quae premat res uehementius, ita concedere solere,ut non modo non abiecto,sed ne reiecto quidem scuto suo
gere uidear,sed adhibere quandam in dicendo speciem,atque pompam,& pugnae similem fugam, consistere uero in meo praesidio, sic ut non fugiendi hoostis, sed capiendi loci causia cessi sse uidear. Alterum est illud, quod ego oraρ tori maxime cauendum, & prouidendum puto, quod i me selicitare summe
solet,rio tam ut prosim causis elaborare soleo,quam ut nequid obsim, no quin enite iidum sit in utroque,sed tamen multo est turpius orator nocuisse uideri causae,
208쪽
L I B E R II. rostausae quam non profuisse. Sed quid hoc Ioco uos inter uos Canili an haec ut sunt contemnenda, contemnitis: Minime inquit ille, sed Caesar de isto ista quiddam uelle dicere uidebatur: Me uero lubente inquit Antonius dixerit, siue refellendi causa, siue quaerendi. Tum Iulius,Ego mehercule inquit Anotoni semper is sui qui de te oratore sic praedicarem,unum te in dicedo mihi uis deri lem sminum,propriumq; hoc esse laudis me nihil a te unquam esse dictu, quod obesset ei,pro quo diceres: Hi memoria teneo, cu mihi sermo cum hoc ipse Crasso multis audientibus esset, de te institutus, Crassust plurimis uero
his eloquentiam laudaret tuam dixisse me,cum ceteris tuis Iaudibus hanc esse uel maximam,quod non solum,quod opus esset, diceres, sed etiam quod non opus esset,non diceres: tum illum mihi respodere memini, cetera in te summὸ
esse laudanda,illud uero improbi esse hominis,& perfidiosi,dicere quod alieonum esset,& noceret ei,pro quo quisque diceret: quare non sibi eum disertum qui id non faceret, uideri,sed improbum, qui faceret. Nunc,si tibi uidetur Ansioni,demonstres uelim,quare tu hoc ita magnum putes nihil in causa mali faνcere,ut nihil tibi in oratore maius esse uideatur. Dicam equide Ceser inquit, suid intelligam,sed Sc tu,& uos omnes,hoc inquit mementote,no me de per tecti oratoris diuinitate quadam loqui,sed de exercitationis,& consuetudinis meae mediocritate. Crassi quidem resposium excellentis cuiusdam est ingenη, ac singularis,cui quidem portenti simile esse uisum est, posse aliquem inueniri oratorem, qui aliquid mali faceret dicendo, obesset e quem defenderet: saocit enim de se conieeturam,cuius tanta uis ingen a est, ut neminem nisi consuloto putet, quod contra se ipsum sit dicere,sed ego non de praestanti quadam, Meximia,sed prope de uulgari,& communi prudentia disputo. Vt apud grecos sertur incredibili quadam magnitudine consilii, atque ingeni j Atheniesis ille fuisse Themistocles, ad quem quidam doctus homo, atque in primis erudistus accessisse dicitur, eil artem memoriae, quae tum primum Proserebatur, pollicitum esse se traditurum,cum ille quaesisSet. quid nam illa ars ciscere pos set,dixisi e illum doctorem ut omnia meminisset,& ei Themistoclem re pondisse,gratius sibi illum esse facturum si se obliuisci quae uellet, quam si memiν mim,docuisset. Vides ne,quae uis in homine acerrimi ingenii, quam potens,& quanta mens fuerit qui ita responderit,ut intelligere possemus,nihil ex itolius animo,quod semel esset insusum, unquam cssi uere potuisse: cum qui de ei fuerit optabilius obliuisci posse potius , quod meminisse nollet, qua ira quod semel audissequidisset ue,meminisse. Sed neque propter hoc Themistoclis responsum memoriae nobis opera danda non est,neque illa mea cautio,& timis ditas in causis propter praestantem prudentiam Crassi negligenda est. uter enim istorum non mihi attulit aliquam, sed suam significauit facultatem. Et enim permuIta sunt in causis in omniparte orationis circunspiciunda, nequid offendas,nequor irruas. Saepe aliquis testis, aut non laedit, aut minus laedit,
Nisi lacessatur,orat reus,urgent aduocati,ut invehamur,ut maledicamus, denique ut interrogemus,non moueor,non obtempero, non satisfacio, rieque inomen ullam assequor Iaudem : homines enim imperiti facilius,quod stulte dixeris reprehendere,quam quod sapienter tacueris,laudare possunt. Hic quantufit mali,si iratum si non stultum,si non leuem testem Iaeleris habet enim & uoluntatem nocendi in iracundia,& uim in ingenio,et pondus in uita: nec si hoc
209쪽
Σ 4 DE O R A Τ Ο R ECrassus non committit,ideo non multi,& saepe committunt: quo quidem mihi uideri turpius nihil solet, quam cum ex oratoris dicto aliquo, aut responso, aut rogatu,sermo ille sequitur, occidit ille aduersariurn nec immo uero at ut sciet eum, quem defendit.hoc Crassus non putat nisi perfidia accidere posse: ego autem saepissime uideo in causis aliquid mali facere homines minime maIos Quid illud quod supra dixi, tere me cedere, S ut planius dicam, fugere ea, qua ualde causam meam premerent: cum id no faciunt alii, uersanturi in hostium castris,ac sua praesidia dimittunt,mediocriter ne causis nocent cum aut aduersariorum adiumeta confirmant,aut ea,quae sanare nequeunt, eX ulcerat
Quid cum personarum,quas defendunt,rationem non habent si quae sunt in his inuidiola,non mitigant extenuando, sed laudando, & esterendo inuidio si ora iaciunt quantum est in eo tandem mali uid si in homines caros, iudicibusq; iucundos sine ulla praemunitione orationis acerbius, & contumeliossius inuehare,non ne abs te iudices abalienes auid si quae uitia, aut incomos da sunt in aliquo iudice uno,aut pluribus, ea tu in aduersariis exprobando nointelligas, te in iudices inuehi,mediocre peccatum est uid si cum pro altero dicas,litem tuam facias,aut laesius esserare iracundia,causam relinquas,nihilne noceas I n quo ego, non quo libenter male audiam, sed quia ego causam non libenter relinquo,nimium paties,& Ientus existimor: ut cum te ipsiam Sulpici obiurgabam,quod ministratorem peteres no aduersarium. Ex quo etiam ii lud assequor,ut si quis mihi male dicat, petulans aut planὸ insanus esse uidea tur. In ipsis autem argumentis siquid posueris,aut aperte falsum, aut ei, quod dixeris,di mirus ue sis,contrarium, aut genere ipso remotum ab usu iudiciostrum,ac soro,nihil ne noceas inuid multa omnis cura mea solet in hoc uersa
ri semper dicam enim saepius9si possim,ut boni aliquid essiciam dicendo, sin
id minus, ut certe nequid mali. Itaque nunc illuc redeo Catule,in quo tu me paulo ante laudabas, ad ordinem collocationem rerum,ac Iocorta, cuius ra tio est duplex: altera,quam assert natura causarum,altera, quae OratoriIm iudicio,& prudentia comparatur. Nam,ut aliquid ante rem dicamus,deinde ut re exponamus, post ut eam probemus nostris praesidi js co firmandis, contrari js refutandis,deinde ut concludamus,atque ita peroremus, hoc dicedi genus natura ipsa praescribit. Vt uero statuamus ea,quae probandi,docendi,persuades di causa dicenda sunt, quemadmodum componamus, id est uel maxime prooprium oratoris prudentiae: Multa enim occiirrunt argumenta, multa, quae in dicendo profutura uidean tur,sed eorum partim ita leuia sun t, ut contemneta sint,partim etiam siquid habent adiumenti,sunt nonunquam eiusmodi,ut inρ
sit in iis aliquid uith,neque tanti sit illud,quod prodesse uideatur, ut cu aliquo malo coniungatur. Quae autem sunt utilia,aim firma, si ea tamen ut saepe fit
ualde multa sunt,ea, quae ex rjs aut leuissima sunt,aut atris grauioribus co simiolia, secerni arbitror oportere atque ex oratione remoueri: equidem cum colligo argumenta causarum,non tam ea numerare soleo,quam expedere. Et quoniam,quod saepe iam dix tribus rebus omnes ad nostram sententiam perduo cimus,aut docedo,aut cociliando,aut permovedo, una ex tribus his rebus res
prae nobis est ferenda, ut nihil aliud nisi docere uelle uideamur, reliquae duae sicuti sanguis in corporibus , sic illae in perpetuis orationibus fiasae esse debeo hunt. Nam & principia,Sc ceters partes orationis,de quibus paulo post pauρca dicemus
210쪽
ca dicemus, habere hanc uim magnopere debent, ut ad eorum mentes, apud quos agetur,mouendas permanere possint. Sed his partibus orationis, quaere ii nihil docent argumentando, persuadendo tamen, &commouendo pro B ciunt plurimum,quanquam maxime proprius est locus et in exordiendo Scin perorando: digreditamen ab eo quod proposueris,atque agas, permovericorum animorum causa, serpe utile esit. Itaque uel narratione exposita sepe datur ad commouendos animos digrediendi locus,vel argumentis nostris cono firmatis,ues contrariis refutatis, uel utroque loco, uel omnibus, si habet eam caula dignitatem,atque copiam, recte id fieri potest,harg causiae fiunt ad agen dum, re ad ornandum grauissimae, atque plenissimae, quae plurimos exitus clant ad eiusmodi digresisionem,ut his locis uti liceat, quibus animorum impetus eorum, qui audiunt, aut impellantur, aut reste fiat mir: atque etiam in illo reprehendo eos,qui quae minime firma sent, ea prima collocant, in quo iIlos
quoque errare arbitror, qui siquando Id quod mihi nunquam placui Mu,ris adhibent patronos, ut in quoque eorum minimum Putant esse, ita cum primum uoIunt dicere: Res enim hoc postulat,ut eorum expecstationi, qui audiunt quam celerrime occurratur, cui si initio satisfactum non sit, multo plus
sit in reliqua causa laborandum: male enim se res habet,quae non statim, ut dici coepta est,melior fieri uidetur. Ergo ut in oratore optimus quisque, sic Sc in oratione firmissimum quodque sit primum,dum illud tame in utroque tenea
tur,urea, quae excellant,scruentur etiam ad perorandum, siquae erunt medio
cria ram uitiosis nusquam esse oportet locum in mediam turbam, atque in gregem coniiciantur. Hisce omnibus rebus consideratis, tum denique id, quod primum est dicedum,postremo soleo cogitare, quo utar exordio: nam si quando id primum inuenire uolui, nullum mihi occurrit, nisi aut exile, aut Nugatorium, aut uulgare, atque commune. Principia autem dicendi semper cum accurata, SI acuta, Sc instrueta sententiis apta uerbis, tum uero causarum propria esse debent: prima est enim quasi cognitio, & commendatio oratio nis in principio, quae continuo eum, qui audit, permulcere, atque allicere des
t. in quo admirari soIeo non equidem istos,qui nullam huic rei operam deo derunt,sed hominem in primis disertum, atque eruditum Philippum,qui ita solet ad dicendum surgere, ut quod primum uerbum habiturus sit, nesciat, Scait idem,cum brachiu concalefecerisitum seselere pugnare,neque attendit eos ipsos,unde hoc simi Ieducat, illas primas hastas ita iactare leniter, ut 8c uenuo stati uel maxime serviant,& reliquis uiribus sitis consulant,neque est dubium, quin exordiu dicendi uehemens,& pugnax non sepe esse debeat, sed si in ipso
illo gladiatorio uitae certamine,quo serro decernitur, tamen ante congressum multa fiunt,quae non ad uulnus, sed ad speciem ualere uideantur, quanto hoc magis in oratione expectandum est,in qua non uis potius, sed delectatio po stulatur. Nihil est denique in natura rerum omnium,quod se uniuersum proofundat, Sc quod totum repente euolet, sic omnia, quae fiunt, quae* aguntur acerrime, lenioribus principiis natura ipsa praetexuit. Haec autem in dicendo non extrinsecus alicunde quaerenda, sed ex ipsis uisceribus causae sumenda sint: iccirco tota causa pertentata, atque perspecta, locis omnibus inuentis, atque instruistis, considerandum est, quo principio sit utendum, sic& iacis lareperietur: sumen ur Uim ex iis rebus,que erunt uberrimae, uel in arilumeo