장음표시 사용
351쪽
3 et C A P. X. Oste, Et quomodo siqua principia sciri possunt per experi
Q ia dictum est , quod aliqua prἰncἰ pia & aliquae conclusones scin
possitnt per experientiam, de illo modo deveniendi ad notitiam 4 rincipii vel conclusionis est breviter discutiendum. e sciendum , quod in sensu apprehendente aliquod sensibile fotest virtus phantastica idem imaginari e non solum phantastica, Metiam intellectus potest idem apprehendere , quo apprehento potest Videnter intellectus alias conclusones contingentes cognoscere. Sicut apprehenso ealore per sensum potest intellectus eundem calorem cognoscere scire quod ille est calidus, 'us ille etiam approximatus altericalefacit illud aliud , quod illud non esset calidum , nisi prius illud calidum approximaretur et is ita evidenter iitellectius cognoscit hanc propositionem, Hoc calidum cal facit. Ista autem propositione nota, scito, quod quando aliquod competit uni individuo, potest consimile competere alteri individuo, accipit istam propositionem univerἴalem, Omnis calor est cale revus cum non sit maj et ritio quare unus calor sit magis calefactivus quam alius ista propositione sic nota, per experientiam est nossim unum universale, quia est propositio universalis quae si aliter cognosci non petest quam scier sensti , est principium artis scientiae. Si autem possit cognosci illo modo , pr ter hoc possiteognosci sine sciasu, per propositiones notas dispostas in modo, in figura est concius scientiari demonstrationis.
Est autem sciendum , quod aliquando talis proposito habet pro se jecto speciem specialissimam is aliquando habet pro subsecto aliques communius illa. Quod autem habet pro subjecto speciem spκiabis
mam, potest ev deliter eo nosci per notitiam unius singulari, sicut videnter scit, quod hic calor calefacit, posset cognosci evidenter, quod omnis calor est calefactivus unde notitia videns unius talis singularis contingentis, ut Hic c in calefacit, susscit sine aliis singularibus ad habendum noti iam evidentem de universali si autem illa universalis habeat pro subjecto aliquod comm ii, specie specialis na , requiritur semper vel frequenter, quod cujus ibet speciei cta tentae sub illo cognoscatur aliqua singularis is ita ad cognoscendum talia requiruntur plura singularia. Oportet etiam scire , quod ut frequenter ad cognoscendum univer alereouirunturi ulta singularia, quamvis subjectum talis universat s sit species specialimi maci quia ut frequenter non potest evidenter aliqua sin-sssiarii contingens co assci, sine multis appreheraeeitibus singularium. vita.
352쪽
ulide ne facile est scires, iiod haee herba sanavit aliquem infirmum, nec quod iste cliirurgus sanavit talem infirmum , sic de multis aliis quia non est facile capere experimentum, eo quod idem effectus specie potest esse a multis causis specie differentibus
Ostendit quomodo prima evidens notitia eonelusionis accipi
potest per proposiora dispositm in modo Igura.
SIcut autem conclusio debet esse dubitabili. ha debet esse talis,quod
ejus notitia prima evidens possit accipi per propositiones necessarias evidenter nota , ε dispositas in modo in figura. Hoc patet, quia demonstratio est syllogismus seciens scires, sed non potest iacere scire praescitum , ergo conclusio quam debet facere scire non est necessario praescita is potest sciri virtute demonstrationis, ergo prima ejus notitia potest acquiri per praemissas demonstrationis. Veruntamen aliquando piescitur concluso sine ipsis praemissis, quia duplicitur potest continger uno modo, quia quandoque est praecognita per experientiam; quandoque per alias praemissas: non enim est i conveniens, quod eadem conclusio per diversa principia demonstretur. Et si quaeratur an notitia accepta per experientiam alicujus conclusionis, notitia ejusdem accepta per demonstrationem, sint ejusdem speciei τα similiter notitia accepta per diversas praemissas, sit ejusdem speciei. Potest rebabiliter dici, quod si talis notitia praeeis si notitia conesi sonis in nihil aliud, non est inconveniens ponere, quod talis notitia sit ejusdem speeiei specialissimae. Nulla enim hi apparet necessitas ponendi illas notitias specie distingui, nisi quia causantur a distinctis
causis sed hoc non obstat, quia non est impegibile effectus ejusdem Decieri causis specie distinctis causati.
A P. XII. Ostendis quod non m is passio demonstro poto de sua
subjecto. Ex praedictis patere potest, quod non quaelibet propositio in qua
praedicatur passio de suo subjecto, potest esse conclusio demoris strationis. maee enim est talis, Omnis calor est ealesectivus , si nihil sit ea elactivum nisi calar & tamen ex quo non potest evidenter cognosci, nisi per experientiam, manifestum est quod demonstrari non Πρ:st. Et si dicaturi, quod illa rotest sod monstrari, a ne productivum l
353쪽
licti vii t 1lotis est calefactivum: omnis calat est productivius calori, rergo Calor est calefactivus ibi per cfinitionem passionis concluditur poetsi de subjecto. Dicendum est, qliud haec non est deae onstratio, edpetitio principii . unde universaliter , quando pro medio accipitur defi-hmo exprimens quid nominis , in tali illatione est petitio principiti
Cujus ratio est , quia ante omnem demonstrationem is ante omnem
conclusionem debet praecognosci si nominis, tam libjecti quam passionis; topter quod ante conclusionis illationem aequaliter est notanssio de lubjecto , di definitio exprimcns quid nominis illius pass1onis; ec ita minc erit Ignota, aeque nota cum conclusione propter quod in tali illatione erit petitio principii , de non demonstratio , ut patet.
Est ergo sciendum, quod aliqua proposito in qua praedicatur passio de suo subjecto primo est Gemonstrabilis, aliqua non. Ad cujus evidentiam est notandum,quod aliqua passio praecise impo tu in tecto idem quod subjectum, Min obliquo aliquam formam realitersbi inhaerentem. Et alia passa praeis importat in recto illud idem quod importatur per subjectum, an obliquo importat aliquam rem non
sibi inhaerentem, nec essentialem, nee accidentalem. Alia autem passio
importat idem in recto quod importat subjectum, in obliquo importat
partes illius , metiam aliam rem non sibi inhaerentem. Alia autem
passio importat idem in recto quod subjectum importat is negative in obliquo importat partes subjecti. Exemplum primi , ut calefactibile respectu sui subjecti primi; nam ealefiet bile nihil impinat, nis ques importatur per subje&mi calore
in obliquo quod patet ex definitione exprimente quid nominis, quae Aliquid tens habere alorem. Exemplum secundi, creatis 4nam creativum nihil importat; nis Deum in recto: creaturam in o liquest sicut patet ex definitione ea primente quid nominis, quae est Alr, quid potens creare aliquid. Exemplum tertii, Habeas tres singulos hales duobus rem, nam ista passio in recto significat triangulum, in obliquo partes ejus,4 etiam alios angulos qui sunt partes ejus Exemplum quarti , ut corruptibile respectu substantiae , nam cnrruptibile
in recto Last mali ignificat substantiam illam quae est corruptibilis, negative autem vel in obliquo significat paries ejus , quod parci ex desnitione exprimente quid liminis, quae est Aliquid cuius parte, po sunt non csse, vel Cujus una pars potest ab alia separari. De prinia passione universaliter d:ces, quod nulla talis passio potest demonstrari de suo subjecto primo ; quia si talis passio ignoretur de suo subjecto primo , non potest sciri de eo nisi per expetientiam tantum a patet inductive eodem modo dicendum est de passione secunda. Sed passio tertio modo dicta , quarto, potest demonstrari de suo iubjecti quia potest ignorari de suo subjecto primo, quamvis sciatur quidi gii eatur per subjectum is quid etiam significatur et passionim:
Iostea autem cognito cajuo quales sunt suae partis, ne ulier ori ei-
354쪽
petiti ita de passione, potest eadem pastio sciri de subjecto & hoe edefinitionem exprimentem illas partes, quae in OUiquo vel negative imis portantur per passionem. Et tale demonstrationes sunt Malliematici propter quod in eis parva ves nulla requiritur experientia, demo stramur de eis sena per vel frequenter per definitionem subJecti tanquam per medium. Et quia in paucis scientiis proprie habemus definitiones apris ri nisi in Mathematicis, in quibus communiter passio demonstratur
de suo subjecto proprio per definitionem subjecti tanquam per medium ideo frequenter dicit Aristat quod passio est demonstrabilis de se jecto, & quod definitio est medium e non quod omnis passio demo strabilis sit de subjecto suo proprio, sed quod omnis passio est demo
strabilis de aliquo subjecto, in Mailiematicis ut semper vel seeouenter passio est demonstrabilis de suo subjecto Irimo Nee intendit Aristat , quod in omni demonstratione medium tu definitIo sed intentit, quod in omni demonstratione in qua demonstratur passio de suo subjecto primo, medium est definitio, in aliis non oportet.
De pruris alibus principisrum demoη rationem ingredi
post praedicta, videndum g proprietatibus principiorum demonstrationem ingredientium , quae nc possunt esse conclusiones talia enim principia oportet esse prima, sic scilicet quodic priora probari nec demonstrari possunt Unde non ideo dicuntur principia esse prima, qui nulla si propositio uscunque modo prior eis, hoe enim non est verum nam secundum opinionem Aristot aliqua est propositio necessaria negativa prima is tamen omni negativa est aliqua aflarmativa prior, per quam tamen affirmativam demonstrari non potest, cum non sit processus in infinitum indembnstrationibus, propositio negativa sive praemissa negativa demonstrari non potest. Ista enim propositio sermativa, omne calidum est calefastixtim, sive Omne habens calorem est calcfactivum, habet aliam propositionem priorem ea, sitam scilicet, Omnis calor est calefactivus quia tamen ista demonstrari non potest rideo dicitur prima. Simillic omni propositione de terminis specialibus priores sunt animi conceptiones de terminis communibus sicut omni tali propositione, Omne calidum est calefinivit in prior est
ista , Quodlibet est vel non est per istam tamen propositionem de naon utari non potest, ergo est aliqua propositi prima, di aliqammodo est alia prior illa. Oportet autem scite, quod uamv s principia demonstrationis sntyrmia, sic quc si ioniunt demenstrabilia ; tamen aliqua propolitio non
355쪽
. necessaria, lire non est principium demolistrationis alici: j is phtest in prima utide icii ordo inter propositione, nccesscitias, is a qua est priori vel priori, e alia rosterior ita est ordo inter propostiones contingentes, quod aliqua est prior vel prima, Malia posterior sicli ista,
Socrates est, est prior ista, Socrates est homo quia secuitur tanquam a priori, Socrates est,in Socrate non est non homo, ergo Socrate est
LX hoc autem, quod principia dicuntur esse prima, sequitur quod
dicuntur esse se, deindemonstrabilia. topositio enim immediata est illa, qua non est altera prior per quam positi demonstrari. Oportet autem scires, quod quamvis omnia principia qliae sunt prima sint immediata, Me converso ita quod isti termini, principia, prima ximmediata sunt convertibiles tamen isti tetmini diversat possunt habere definitiones ex pristientes quid nominis , propter quod non sunt termitti synonymi, rides sitie negatione p ssunt poni a parte ejusdem extremi; quia omne primum est prius alio, ex hoc quod principia sunt prima secuitui quod sunt pribra conclusione. Est autem advertendum, quod aliter capitur priorita in rebus extra animam quae non sunt signa, in terminis incomplexis, in propositionibus. Nam inter re dicitur una prior alia, vel quia praecedit auatempore vel quia potest esse sitie ea ,- nona converso vel quia est perfecti it ea inter terminos autem incomplexus dicitur hiis priuet
alio, quia est communio enu vel quia respectu esse existentiae ab uno
ad alium est bona consequentia, .non e converso. Ibter auten propositiones dicitur una prior alia, vel qui atha est magis explicativa ejusdem rei, vel plurium rerum, quam alia i Vel quia una est ei termini eommunioribus quase alia vel quia una consequentia naturali inser aliani, isn ὀ con erso. Stetit ista, Omnis triiugulus habet tres, O c. est prior ista, Omnis Iso eeles habet tres, o c. tum cuia prima habet terminum communiorem tum quia prima consequentia naturali thsert secundam , non e converso. Similiter ista, Omnis, composita et materiai forma est corruptibilis, est prior ista, omne coi pus est cor ruptibile; quia prima explicat res quas non explicat secunda, mon econverso sicut definiti explicat plures res quam definitum. Ista autem prioritas non habet locum in illis propositionibus, quarum una accipit definitum,' alia definitionem exprimentem quid non nistantum: hoe, quia seniscatum vocabuli non potest sciri sine cf-πkione exprimente quid nominis, si habet quid nominis. Potest autem
356쪽
Agnificatum vocabuli liaberi sine desinitione es primente quid rei, quamvis habeat definitionem exprimentem quid rei. Et ideo illa prioritas in propositionibui, quarum una accipit definitum,in alia definitionem e primentem quid reti, non habet locum propter quod arguendo a d nnitione exprimente quid nominis ad definitum , est petitiirtincipii , non autem dcfinitione exprimente quid rei ad difinitum.
A P. XV. Ne t principia esse causa conc on M.
Non solum autem principia sunt ptiora conclusionibus , sed etiani
sunt caulae conclusionum quod multipliciter potest intelligi. uno modo , quod notitia plincipiorum e sciat notitiam cono clusonis; quod est verum de notitia quorunacunque principiorum re- .ectu conclusionis, in habentibus demonstrationem acientem scire a quia emper notitia principiorum ves praemis arum in tali sacit notitiam conclusonum. Abo modo potest intelligi, quod ideo principia dicuntuleausae conelusqnis, quia principia exprimunt causam propter quam se est parte rei, sicut denotatur per conclusonem. Verbi gratia , istae propositiones , Quando terra interponitur diametraliter inter Lunam αSulem, Luna eclipsatur, Quando Luna est in tali situ , tune Terra diametraliter interponitur inter Lunamin Solem , exprimunt causam quare Luna eclipiatur; rideo istae praemissae dicuntur caula illiut conclusionis. Aliter potest dici, praemissa sunt causae conclusonis, ouia concluso componitur praecise ex terminis positis in praemissis; non ut autem principia praecise componuntur ex terminis postis in conmclusione. Propter quod dicit aliquando Aristat quod praemissae sunt
causa materialis conclusioni , non e converso. Alite potest dici principium caua cenclusionis, quia consequentia naturali inseri conmclusionem, Ec non e converso.
Oportet autem scire, quod quamvis prinspia sint causae confusionis, primo modo intestigendo, tamen potest contingere e converso, quod concluso si ausa principii quia potest contingere, quod aliquis ex na*itia conclusionii deveniat in notitiam princirii, scut inferias osten i
357쪽
Os ali omnes praemissa demonstrat s es se notiores conis
ommune autem est omia bus praemissis cuiuscunque demonstra
tionis, sive illae praemissae sint principia tantum, sive etiam sinteonclusiones , quod praemissae sunt notiores conclutione. Patet ex definitione demonstrationis, quia ex quo omnis demonstratio est syl'Iogismus seelens scire, nihil ignotius potest facere scire notiu, nec aeque ignotum facit scire aeque notum, neeesse est quod praemisi, sint notiores conclusione. Non autem solum praemissae sunt notiores conesi sone 'sed etiam quaelibet praemissarum potest cognosci ante conclusi nem Potest enim ista majsr, ni striangulus habet tres, ct c. cognosci, hac conclusione ignota, Ille triangulus habet tres angulus, propter gia rantiam istius minoris, Iste triangulus est triangulus. Similiter potest ista sciri Iste triangulus est trianus his, hae ignota , Iste triangulus habet tres angulos, Oc si ignoratur ista malor, Omnis triangultis habet tres, O c. Sed si nota illa major omnis triingulus habet ire , ore. sumatu sub illa minor, Iste triangulus est triangulus, simul cognoscetur ista conclusio, ste triangulus habet tres angulos. c. Et ita semper vel frequente major praecognoscitur conclusion discita majore, scita minore, sinitii cognoscitur concluso propter quod ante eivionstrationem conclusio scitur in universali,4 ignoratur in particulari: hoe est, ante demonstrationem scitur una tiniversalis sub qua continctii conclusio, ignoratur conclusi, ita quod non est nota cognitione propria
sibi, sed est nota una communi cognitione sibivi omnibus aliis sibi similibus; talis notitia generalis senicit ad hoc,quod inrestigans sciat illud esse quod quarit, si occurrat ei.
Est de ni illiphei disse, ecli demonstrat onum.
Postquam tractatum est breviter de terminis , di propositionibus ad
dem nstrationem pertinentibus, restat dicere de demonstratione.
Et est primo sciendum, quod eum demonstratio est syllogismus Lesens scire, accipiendo scire pro notitis evidenti, certa sive necessaria tu sequitur ex propositionibns necessariis, dotalis syllogismus multiplex, necesse est quod multiplex sit demonstratio; propter quod
358쪽
pliciter priores conclusone tali demonstratio vocatur demonstrat cia r ori sive propter lud. Alia est demonstratio cujus praemiis non
sunt simplIciter pri res conclusones, sunt tamen notiores sic sillogi..' et anti, pcr quas devenit schllogizans in notitiam concitis nis talia dein 'nstratio voeatur demonstratio quia, sive a posteriori. Verbis ito, si aliquis nesciens Lunam nunc eclipsari, sciens tamen concursus nictus Planetarum, consideret illas praemissa, Quando Luna est in talistia, tune Lunae lixiatur , cd Luna est nunc in tali situ , ex illis pro b ostionibus deveniat nunc in notitiam illius conclusionis, uni
nunc ecli istuc, alis hahet notitiam sve demonstrationem a priori, pr te q id , quia praemisi, exprimpia causam propter quam sic esta arte rei , sicut sigia scatur is per conclusoncm. Si autem si alius e converso, deps Lunam eclipsari is nesciens Terram interponi , carguatic, Quando Luna eclipsatur Terra interponitur inter Solina uLunam , Luna nunc eclipsatur, ergo. c. talis secit demonstrationcm a praeriori, scit quod Terra interponitur, & tamen nescit quare inter popitur m ita scit qui data est, sed nescit causam propter quamna est; quia tamen per propostiones sibi not3 acquirit notitiam ignoti lucelsarii, ideo habet demonstrationem. Et tamen sciendum , quod praedicti syllo ista tantum adducti sunt grapa exempli , non q*od ita sit, sed ut sentiant qui addiscant.
Ex praedictis sequitur, quia possibile est duos formare eundem syllopismum,is tamen unu demonstrabit,is alius non dem0nstrabit scutianus ex praemiis acquiret notitiam conclusionis, et alius ex eisdem prae- ni illis non acquiret notitiam conclusionis; propter ouod idcm syllogismus est uni demonstratio, et alteri non, sicut praemissae in uno faciunt notitiam conclusani , et non in alio et et ideo scite ncn ponitur in des-n tione d monstrationis tantum sicut importans causam finalem demo stristionis, scd ponitur in definitione demonstrationis tanquam pars deliniti tinis, exprimens illud quod synificatur per demonstrationem in obliquo unde huc nomen demonstratio non tantum talem syllogi putris nificat, sed etiam ipsam scientiam conclusionis natam causari a notitia
principiorum et quia ita est, ista definitio stll isseus facie is scire,
potest si medium iaci scandi caeteras desinitiones de demonstratione, quae quidem d finitiones significant aliquid, quod nec in recto nec in obliquo sen ficat hoe nomen demonstratio. Sicut s haec oratiri potens s ludere dura , sit definitio exprimens quid nomista Scrri, ista oratior ic si cis: n edium toti scandi quod serra debet esse acuta et serrea, et se de aliis. Et sic in uuntur multi, quando dicunt, quod cfinitio sumpta a causa unali est inclum demonurandi definitionem , sumptam ei causa materiali de tefinito et hoc non cst venim, quando definitio sumpta a. auli finali est defixitio exprimens quid nominis; sed tamen talis pictassus non erit Proprie demonstratio, sed erit notificatio quaedam.
359쪽
A P. XVIII. Ostendit desim Donem quid nommi non posse esse medium
tio exprimens nomin non potest esse medium demonstrandi , eo quod in tali illatione est petitio principii Nonis detur etiam veritatem haberes, quod demonstratio significat scientiam natam
acquiri per praemissas demonstrationis. quia si sic esset, dem ni ratio non est a per se fierIus ad syllogismum nunquam enim significatus aliquid per se inferius in re nee in obliquo, nisi idem illud eta: mmodo significatur per superius per se. In hoc eis differt inferius post, ab inseriori per accide is Cum ergo syllogismus nec in ρὴ
nec in obliquo si inifica scientiam, nec dentonstrati,sgniscabi scientia; per consequens illa oratio, Fllo2ismur facteas scire , non erit d scitio exprimens quid uomiclis demonstrationis. Sed istis non obstantibus dicendum est , sicut prius, quod is oratio est medium notiti. candi alias d finitiones de demonstratione in qued hae est oratio exprimens quid nominis demonstrationis. unde sciendum est , quod quamvis haec oratio , syllogimus faciens ire, non possit esse medium demonstrandi aliam definitionem de hoc nomine demoastiatio, eo quod significatum vocabuli est praesupponendudemonstrationi S ita una praemissarum non est magis nota quim conclusio: tamin illa oratio est medium notificandi , quod illud quod est demonstratio eli tale, quale denotatur esse per definitionem aliam, est meatum dcmonstrandi illam aliam delinitionem de nomines, quod praecis significat illos sy logismos qui sunt demonstrationes, non contactando scenti quia tale nomen non habemus sed frequenter ut mur hoc nemine demon iratio, ae si praeeis significet sillogismos illos qui sunt dein diastrationes, non connutando aliquid aliud adeo dicit Lucoluiensis, quod definitio materialis demonstrationis demonstratur de letnonstratio te per definitionem sumptam a causa finali tanquam per
Propter secundam autem objectioncm dices, quod hoe nomen de monstra io aequivoce accipitur. Nam aliquando accipitur ut stiumcuconnotaxivum non praecise absolutum , is demonstratio non
est per se inferius ad syllogismum hoc, quia seniscit aliquid in obliquo, quod non significatur in recto nec in obliquo per syllogismum.
Sed non est inconveniens hoc nomen aequivoce accipi, cum sere omnia nomina in diversis locis accipiuntur arcuivoce. .co et , quod
360쪽
mus Deiens scire: propter quod, quamvis aliquis arguat ex principiis ad
conclusos ena, non oportet quod demonstret; quia non acquirit scientiam conclusonis per praemissas. Et sic unus ex eisdem praemissis evidenter notis acquirit lcientiam conclusionis; cilius tantum apprehendit praemisias & conclusionem , sed per praemissas non devenit in notitiam conclusionis in sic unus demonstratin alius non in i a deinhilogismus est uni demonstratio, alteri non est dem opstratio.
i demonstrarionem quis . Ostenso quod alia est demonstratio ina in alia propter qοid
videndum est quomodo differunt illae demonstrationes in genera ii, c quomodo differunt scientia propter aid, Micienti Pro quo sciendum est, quod illa vocatur demonstratio propter quid, quae est ex propositionibus necessariis prioribus, qua habita cessat omnis quaestio circa conclusionen Sicut si scitur, quod Luna eclipsatur, per hoc quod terra interponitur inter Solem, i unam , eessat omnis quaestio de illa conclusione, Luna eclipsatur. Nee enim quaeretur utrum Luna eclipsitur , nec quare Luna eclipsaniri sorte tamen non oporter quod cesset omnis quaestio cirς quamlibet praemissarum. De-π0nstiatio autem quia, est illa quae non ex prioribus , vel qua habita non cessat omnis quaestio circa conclusorum. Exemplum primi, quia si demonstretur , quia terra interponitur inter Solem 'unam , per hoc , quod Luna eclipsatur, praemisse non sunt priores conclusione , sed posteriores Exemplum secundi est, sat tur sic, Nullum non animal respirat, Planta est non anima ergo Planta non respirat, ille syllogismus ex prioribus est, adhuc tamen contingit quaerere quare planta non respirat in propter hoe iste
syllogismus non est demonstrati propter' id, sed quia: hoc, quia per talem syllogismum sussieienter stitur quod larua non respirata sed non sutricienter scitur quare non respirat.