S. Thomæ Aquinatis doctoris angelici, ord. præd. Opuscula selecta: ad fidem ...

121쪽

XI. - IN BOETIUM DE TRINITAT IMtellectus est spirituum creatorum, intolligentia vero ipsius Dei: de his autem est praecipuo scientia divina siro intellectualiter procedere videtur esse ipsius proprium. Item, modus scientia debet respondero materiae sed res diavinae sunt res intelligibiles per seipsas ergo modus conveniens divinas scientiae est intellectualiter procedere. Rospondeo clicendum ad primam quaestionem, quod processus aliquis quo proceditur in scientiis, dicitur tripliciter rationalis. Uno modo ex parte principiorum quibus proceditur, ut cum aliquis procedit ad aliquid probandum ex operibus rationis, cujusmodi sunt genus, et species, et oppositum, et hujusmodi intentiones quas logici considerant: si sic dicitur aliquis processus rationalis, quando aliquis utitur in aliqua scientia propositionibus quae traduntur in logica, prout scilicet utimur in logica, prout est docens in aliis scientiis. Sed hic modus procedendi non potest compbtere propris alicui particulari scientiae, in quibus peccatum accidit, nisi ex propriis procedatur convenit autem haec proprio fieri in metaphysica et logica, eo quod utraque scientia communis est, et idem subjectum quodammodo habent. Alio modo dicitur processus rationalis ex termino in quo sistitur procedendo. Ultimus enim terminus, ad quem rationis inquisitio perducere debet est intellectus principiorum, in quae resolvendo judicamus: quod quidem quando sit, non dicitur processus, Vel probatio naturalis, sed demonstratio. Quando autem inquisitio rationis usquo in ultimum terminum non perducit, sed sistitur in ipsa inquisitione, quando scilicet quaerenti adhuc manet via ad utrumlibet, et hoc contingit quando per probabiles rationes proceditur, quaenalae sunt sacer opinionam et fidem, non autem scientiam Det sic rationalis processus distinguitur contra domonstrativum. Et hoc modo procedi potest rationabiliter in qualibet scientia, ut ex pr habilibus paretur via ad necessarias conclusione : et hic est alius modus logicae, quo logica utitur in scientiis demonstrativis, non quidem ι est docens, sed ut utens et his duobus modis denominatur processus rationalis a scientia nostra, his enim duobus utitur logica, quae rationalis dicitur scientia, in scientiis demonstrativis, ut dici Commentator I Physicor. Tertio modo dicitur aliquis modus rationalis a potentia rationali, in quantum scilicet procedendo, sequitur proprium modum animae rationalis in cognoscendo, et sic rationabilis processus est proprius scientia naturalis. Scientia enim naturalis in suis processibus

122쪽

108 a. THOMAE AQUINATI OPus LAservat proprium modum rationalis animae, quanium ad duo. Primo quantum ad hoc, quod sicut anima rationalis a sensibilibus quae sunt magis nota quo ad nos accipit cognitionem intolligibillula, quae sunt magis seeundum naturam, ut patet I Physicorum, ita scientia naturalis procedit ex his quae sunt nota magis quo ad nos e minus nota secundum naturam et demon iratio quae est per signum, vel per effectum, magis usitatur in acientia naturali. Secundo, quia habet id quod est proprium rati nis, sicut est de uno in aliud discurrere, et hoc magis in scientia naturali servatur, ubi ex cognitione unius in cognitionem ali rius devenitur, sicut ex cognitione effectus in cognitionem causae. Et non proceditur solum ab un in aliud secundum rationem, quod non est aliud secundum rem, sicut si ab animali proceditur ad hominem. In scientiis enim mathematicis proceditur per ea tantum quae sunt de essentia rei, cum demonstrent solum per causam sormalem Det de non demonstratur in eis aliquid do una re per aliam rem, sedi' propriam definitionem illius si . Etsi enim demonstrentur aliqua demonstrationes de circulo ex triangulo, vel e converso, hoc non es nisi in quantum in circulo est potentia triangulus, et e converso. Sed in scientia naturali in qua fit demonstratio per causas extrinsecas, probatur aliquid do una re per aliam omnino extrinsecam et ita modus rationalis inscientia naturali maximo observatur, et ideo scientia naturalis inter alias est intellectui hominis magis consormis. Attribuitur igitur rationabiliter procedere scientiae naturali non quia ei soli conveniat, sed quia ei praecipue competit. Ad primum igitur dicendum, quod ratio illa procedit do processu, qui dicitur rationalis secundum primum modum : sic enim rationalis modus proprius est rationalis secundo modo. Ad secundum dicendum, quod ratio illa procedit eo processu illo qui dicitur rationalis secundo modo. Ad tertium dicendum, quod in omnibus scientiis servatur quantum ad hoc modus a ionis, quod procedatur de uno in aliud a cundum rationem, non autem quod procedatur de una r in aliam, sed hoc est proprium naturalis scientiae, ut dictum est.

Ad quartum dicendum, quod Philosophus ibi pro eodem ponit

ratiocinativum et opinativum, unde patet quod pertinet ad secundum modum assignatum. Ratiocinativo vero, vel opinativo attribui Philosophus ibidem agibilia humana, de quibus est scientia moralis ratione suae contingantiae : unde potest ex dictis conigi,

123쪽

M. - IN BOETIUM DE TRINITAT 100

quod primus modus rationabilitatis est maximo proprius scientiae rationali, secundus morali, tertius naturali. Ad secundam quaestionem dicendum, quod procedere disciplinabiliter attribuitur mathematicae non quia ipsa sola disciplina-hiliter procedat, sed quia ei praecipue competit. Cum igitur dis-esro nihil aliud sit quam ab alio scientiam accipere, tunc dieimus procedere disciplinabiliter, quando processus noster ad certam cognitionsm perducit, quae scientia dicitur : quod quidem contingit in mathematicis scientiis. Cum enim mathematica sit media

inter naturalem e divinam, ipsa est utraque certior .maturaliquidem, quia ejus consideratio est a motu et a materia absoluta, eum naturalis consideratio in materia et motu versetur. Ex hoc autem quod consideratio naturalis est circa materiam, a pluribus depondet, scilicet a consideratione materiae et sormae, e dispositionum materialium et proprietatum quae consequuntur sormam in materia. Ubicumque autem ad aliquid cognoscendum oporist considerare plura est dissicilior cognitio : unde in I Posteriorum dicitur, quod minus certa scientia est quae est ex additione, ut geometria ad arithmeticam. Ex hoc vero quod ejus consideratio est circa res mobiles, et quae non uniformiter o habent, us cognitio es minus firma, quia ejus demonstrationes, ut in majori parte sunt ex hoc, quod contingit aliquando alitor so habero : si ideo quando aliqua scientia magis appropinquat ad singularia, sicu scientiae perativae, ut medicina, alchimia, et moralis, minus possunt habere de certitudine propter mulsitudinem eorum quae consideranda sunt in talibus scientiis, quo quodlibet si omittatur, requenter erratur, e propter eorum variabilitatem. Est autem processus matbematicus csrtior quam processus divinas scientiae, quia ea de quibus est scientia divina sunt magis a sensibus remota, quibus nosιra cognitio ortum sumit et quantum ad substantias separatas, in quarum cognitionem insuffcienter inducunt ea quae a sensibus accipiuntur et quantum ad ea quae sunt communia omnibus entibus, quae sunt maximo univorsalia, et sic maxime remota particularibus cadentibus sub sensu Mathematica autem ipsa sub sensu cadunt, et imaginationi subjacent ut linea figura, numerus, et hujusmodi et ideo intel-lscius humanus a phantasmatibus accipions, facilius eorum cognitionem accipit et certius quam intelligentiae alicujus, vel etiam quidditatem substantiae, potentiam, et acuam, et hujusmodi et sic patet, quod mathematica considoratio est sacilior et certior

124쪽

quam naturalis et ibeologica, et mulio plus quam aliae scientiae operativae, et ideo ipsa maximo dicitur disciplinabiliter procedero, et hoc os quod dicit Ptolemaeus in principio Almagesti et Alia duo genera theorici potius quis opinionem, quam conceptionem scientiam dicat theologum, quidem propter inapparens ejus et incomprehensibilo physicum vero propter materiae instabilo et immanifestum. Solus autem mathematicus inquisitionis firmam stabilemquo fidem intendentibus dabit, velut utiquo demonstrationes per indubitabiles rationes manifestans. Ad primum ergo dicendum, quod quamvis in qualibet seientia disciplina accipiatur, tamen in mathematicis lacilius et certius, ut

dicium est. Ad secundum dicondum, quod quamvis naturalia sensu subjaceant, non propter sui fluxibilitatem habent magnam certitudinem, cum extra sensum fiunt, sicut habent mathematica, quae sunt extra motum in materia sensibili secundum esse, et si sub sensu et imaginatione cadere possunt.

Ad tertium dicendum, quod in addiscendo incipimus ab eo quod magis lacile, nisi necessitas aliud requirat quandoquo enim necesse est in addiscendo non incipere ab eo quod est facilius, sed ab eo cujus cognitione cognitio sequentiumraspendo :et hac positione oportet in addiscendo a logica incipere, non quia ipsa sit facilior scientiis aeteris, habet enim maximam difficultatem, cum sit de secundo intellectis sed quia aliae scientias ab ipsa dependent, in quantum ipsa doce modum procedendi in omnibus scientiis. Oportet enim primo seiro modum scientiae quam scientiam ipsam, ut dicitur ii Meta. Ad quartum dicendum, quod a potentiis animae sumitur modus scientiarum propter modum quem habent potentiae animae in agendo unde modi scientiarum non respondent potentiis animae, sed modis quibus potentiae animae procedere possunt, qui non solum diversificantur penes potentiam tantum, sed etiam penes obiecta, et sic non oportet quod modus cujuslibet scientiae denominetur ab aliqua potentia animas. Potest tamen dici, quod sicut modus physicae denominatur a ratione, secundum quod a sonsu accipit, modus autem scientiae divinae ab intellectu, secundum

quod in Deo aliquid considerat ita etiam modus mathematicae attenditur secundum quod accipi ab imaginatione. Ad tertiam quaestionem dicendum, quod sicut rationabiliter procedere attribuitur naturali philosophiae, quia in ipsa observa-

125쪽

M. - IN BOETIUM DE TRINITAT 111 tu maximo modus rationis, ita intollectualiter prooedere attri-huitur divinae scientiae, eo quod in ipsa observatur maxime modus intellectus differt autom ratio ab intellectu, sicut multitudo ab unitate. Unde dici Bost. I do consola quod similiter o habet ratio ad intelleolum, sicut tempus ad aetemitatem, et circulus ad centrum Est enim rationis proprium circa multa diffundi, et ex eis unam simplicem cognitionρm colligere. Unde dicit Diony. vii cap. d divi Nom quod animae secundum quod habent rationabilitatem diffusius circuierunt veritatem, si in hoc desiciunt ab Angelis : sed in quantum convolvunt multa ad unum, quodammodo Angelis aequantur. Intellectus autem e converso per prius unam et simplicem veritatem considerat, i in illa totius multitudinis cognitionem capit, sicut Deus, intelligendo suam essentiam, omnia cognoscit. Undo Diooys dicit ibidem, quod Angelorum mentes habent intellectualitatem, in quantiim uniformiter intelligibilia divinorum intelligunt. Sic igitur patet quod rationalis

consideratio ad intellectualem terminatur secundum viam resolutionis, in quantum ex multis ratio colligit unam et simplicem veritatem. E rursum, intellectualis consideratio est princFpium rationalis secundum viam compositionis, et inventionis, in quantum intellectus in uno multa comprehendit. Illa igitur consideratio, quae est terminus totius humanae ratiocinationis, maximo es intellectualis consideratio : tota autem rationis consideratio resolventis in omnibus scientiis, ad cogitationem divinae scientiae terminatur. Quandoque enim ratio, ut prius est dictum, procedit de uno in aliud secundum rem, ut quando est demonstratio per causas, Vel per effectus extrinsecos, componendo quidem proceditur a causis ad effectum quasi resolvendo, cum proceditur ab effectibus ad causas, eo quod causae sunt effectibus simpliciores, et magis immobiliter et uniformiter permanentes, resolvendo aulam quando e converso. Ultimus igitur terminus resolutionis in hac via est cum pervenitur ad causas supremas maximo simplices, quae sunt substantiae separatas. Quandoque vero proceditur douno in aliud secundum rationem, ut quando est processu secundum causas intrinsecas componendo quidem, quando formis maxime universalibus in magis parιicularia proeeditur resolvendo autem, quando e converso, eo quod universalius est simplicius Maximo autem universalia sunt, quae sunt communia

omnibus entibus, et ideo terminus resolutionis in hac via ultimus est consideratio entis, et eorum quae sunt entis in quantum hujus-

126쪽

112 3. Ηori. AouINATIS PUscULA modi. Haec aulam unt iis quibus divina scientia considerat, ut supra dicium est, substantiae, scilicet separatae, et communia omnibus entibus Duode patet quod sua consideratio est maximo

intellectualis. Et inde etiam est, quod ipsa largitur principia onsenibus aliis scientiis, in quantum intellectualis consideratio ostprincipium rationaliter, propter quod dicitur prima philosophia :pt nihilominus ipsa addiscitur post physicam et caeteras scientias, in quantum intellectualis consideratio est terminus rationalis, propter quod dicitur metaphysica quasi transphysica, quia posι physicam resolvendo occurrit. Ad primum igitur dicendum, quod intellectualiter procedam non attribuitur scientit divinae quasi non ipsa ratiocinetur procedendo do principiis ad conclusiones, sed quia ejus ratiocinatio est intollsctuali considerationi propinquissima, et conclusiones ejus principiis. Ad secundum dicendum, quod Deus est supra intellectum omnem creatum quantum ad comprehensionem mon autem supra intellectum increatum, cum ipse seipsum intelligendo comprehendat. Est vero supra omnem intellhctum viatoris quantum ad cognitionem qua cognoscitur quid est, non autem ad cognitionem qua cognoscitur an est A beatis autem cognoscitur etiam quid est, quia vident ejus essentiam Det tamen scientia divina non est

solum de Deo, sed etiam de aliis quae intellectum humanum etiam secund im statum viae non excedunt, quantum ad quid est cognoscendum d ipsis. Ad tertium dicendum, quod sicut supra dictum est, humana cognitio, vel consideratio quantum ad sui terminum pertingit quodammodo ad angelicani cognitionem non secundum aequalitatem, sed secuisdum quamdam assimilationem Undo dicit Dionys. vii cap. de divin. Νomi quod et animae multorum ad unum convolutions ex intellectibus aequalibus Angelis in quantum animabus est proprium et pol sibile, sunt dignae habitae. Ad quartum dic-dum, quod φgnitio etiam fidei maximo pertinet ad intellectum. Non enim eam rationis investigation aecipimus, sed simplici acceptione intellectu ei assentimus. Dicimur autem ea non intelligere, in quantum intellectus plenam eorum eos nitionem non babet quod quidem nobis in praemium repro-- ωιtitur.

127쪽

Ad secundum sic proceditur. 4. Videtur quod in divinis opor isat ad imaginos deduci. Scientia enim divina nunquam compotentius traditur quam in sacra Scriptura sed in sacra Scriptura in divinis deducimur ad imagines, dum divina nobis sub figuris sonsibilibus describunt; ergo oportet in divinis ad imaginationes

deduc .

a. Item, divina non capiuntur nisi in intellectu, unde si sis intellectualiter vorsari oportet, ut dictum est sed non est intolliger sine phantasmate, ut dicit Philo i et III d Anima ergo in divinis oporis ad imaginationes deduci. 3. Item, divina nobis maximo innotescunt per illustrationani divini radii sed sicut dixit Dion I c. caelo Hiero Impossibilo est nobis litor superlucem divinum radium, nisi varietato saerorum velaminum circumvelatum a et sacra velamina vocat

Mnsibilium imaginos; ergo in divinis oportet ad imaginationis

deduci. 4. Item, circa sensibilia oportet imaginabiliter versari: sed diis vinorum eognitionem ex sensibilibus effectibus accipimus seeu dum illud Roman i Inpioisilia Dei a reaιura mundi per ea quae faeta rent intiaeeta eo pietantur, etc. pergo in divinis oportet ad imaginos deduci. 5. Item, in cognoscitivis maximo regulamur ps id quod sueognitionis principium, sicut in naturalibus per sensum, a quo nostra cognitio incipit sed principium intellectualis cognitionis in nobis est imaginatio, cum plantasmata hoc modo comparent ad intellectum nostrum sicut colores ad visum, ut dicitur ii s ita; ergo in divinis oportet ad imagines deduci. 6. Item, eum intellectus non utatur organo corporali, ex la sione organi corporalis non impeditur actio intellectus, nisi quatenus ad imaginationem convertitur, sed per laesionem organi eorporalis, scilicet cerebri, impeditur intellectus in eonsiderations divinorum; ergo intellectus divina considerans, ad imaginosi

ducitur.

Sed contra est quod dicit Diony a c. mysticae Theologiae ad Timotheum loquens is Tu, inquitis amice Timothee, circa mysticas visiones sensus derelinquo a sed imaginatio non est nisi

128쪽

114 s. THOMAE AQUINATI OPuscULAgensibilium, cum si motus actus a sensu secundum actum, ut dicitur ii de Anima ergo cum divivorum considerationes sint maxime mysticas, in eis non debemus ad imaginationes deduci. Item, in cujuslibet scientiae consideratione, vitandum est id quod errorem lacit in ea : sed sicut dicit Augustinus in libro do

Trinitate primus error circa divina es eorum, qui ea quae de Cor poribus noverunt, ad res divinas transferre conantur. Cum ergo

imaginatio non sit nisi corporalium rerum, videtur quod non debeamus ad imagines deduci. Item, virtus inserior nonis extendit ad id quod superioris est proprium, ut patet per Bositum v de Consolationera sed cognoscere divina et spiritualia ad intellectum pertinet, et ad intelligentiam, ut dicitur in libro de Spiritu et Anima Cum igitur, ut ibi dicitur, imaginatio sit intra intelligentiam et intellectum, videtur quod in divinis spiritualibus non debeamus ad imaginationes deduci. Respondeo dicendum, quod in qualibet cognitione duo es considerare, scilicet principium, et finem sive terminum. Principium quidem ad apprehensionem pertinet, terminus autem ad judicium, ibi enim cognitio perficitur. Principium igitur cujuslibet nostrae

cognitionis es in sensu, quia ex apprehensione sensus oritur apprehensio phantasiae, quae est motus a sensu factus, ut dicit Philosophus, a qua iterum oritur apprehensio intellectiva in nobis, cum phantasmata sint intellectivae animas ut obsecta, ut diciturtii do Anima : sed terminus cognitionis non semper est uniformiter : quandoque enim es in sensu, quandoque in imaginatione, quandoque in solo intellectu. Quandoque enim proprietates et accidentia rei quae sensu demonstrantur, sufficienter exprimunt naturam rei, et tunc oportet quod judicium de re vera, quod facit intellectus, consormetur his quae sensu demonstra deam et huiusmodi sunt omnes naturales, quae sunt determinatae ad materiam sensibilem, et ideo in scientia naturali terminari dobet cognitio ad sensum, ut scilicet hoc modo judicemus de rebus naturalibus, secundum quod sensus ea demonstrat, ut patet iii Coeli et Mundi: et qui sensum negligit in naturalibus, incidit in errorem. Et haec sunt naturalia quae sunt concreta cum materia sensibili et motu et secundum esse, et secundum considerationem. Quaedam vero sunt quorum judicium non dependet ex his quae sensu percipiun- ur, quia quamvis secundum esse sint in materia sensibili, tamen secundum desinitivam rationem sunt a materia sensibili abstracta.

Judicium autem potissimum de unaquaqua re fit secundum eius

129쪽

TI IN BOETIUM DE TRINITAT 115dofinitivam rationem : sed quia secundum definitivam rationem non abstrahunt a qualibet materia sed solum a sensibili, et remotis conditionibus sensibilibus, adhuc remanet aliquid imaginabile, ideo in talibus oportet quod judicium sumatur secundum id quod demonstrat imaginatio; hujusmodi autem sunt mathematica. In mathematicis enim oportet cognitionem secundum judicium terminari ad imaginationem, non ad sensum, quia judicium mathematicum superat apprehensionem sensus Dundo non os idem judicium quandoque do linea mathematica, quod est de sensibili, sicut in hoc quod linea recta tangit sphaeram solum secundum

punctum, quod conveni rectae lineae separatae, non autem rectae lineae in materia, ut dicit in I do Anima. Quaedam vero sunt quae excedunt et id quod cadit sub sensu, et id quod cadit sub imaginatione, sicut illa quae omnino a materia non dependent neque secundum esse, neque secundum considerationem, et ideo talium cognitio secundum judicium non debe terminari ad imaginati

nem, neque ad sensum. Sed tamen ex his quae sensu, vel imaginatione comprehenduntur, in horum cognitionem devenimus vel per viam causalitatis, ut cum ex effectu causam cognoscimus, quae non est effectui commensurata, sed excellens vel per excessum, Vel per smotionem, quando omnia quae sensus, vel imaginatio apprehendit, ab hujusmodi rebus separamus : quos modos cognoscendi divina ex sensibilibus ponit Dionysius, in libro de div nis Νominibus ini ergo possumus in divinis sensuit imaginationa sicut principiis nostrae considerationis, sed non sicut terminis, ut scilice talia judicemus esse divina, qualia sunt quae sensus et imaginati apprehendit. Deduci autem ad aliquid es ad illud terminarici et ideo in divinis neque ad sensum, nequo ad imaginationem debemus deduci in mathematicis autem ad imaginationem, et non ad sensum: in naturalibus autμm etiam ad sensum.

Et propter hoc peccant qui uniformiter in tribus his speculativas partibus procedere nituntur. Ad primum igitur dicendum, quod sacra Scriptura non proponit nobis divina sub figuris sensibilibus u intellectus noster ibi maneat, sed ut ab his ad invisibilia ascenda : unde etiam per vilium rerum figuras tradit, ut minor praebeatur in talibus occasio

remanendi, ut Diony. II c. ccel. Bier.

Ad secundum dicendum, quod inteli tu nostri operatio non est in praesenti statu sine pilantasmato quantum ad principium cognitionis; non tamen oportet u semper nostra cognitio ad

130쪽

116 s. THOMAE AQUINATI OPUscuLAphantasmata torminetur, ut scilicet illud quod apprehendimus, iudicemus esse talo, quale est phantasma per quod apprehendimus.

Ad lsrtium dicendum, quod auctoritas illa Diony loquitur quantum ad principium cognitionis, non quantum ad terminum ad quem ex effectibus sensibilibus venimus tribus modis praedi tis, scilicet in cognitionem divinorum non autem ita quod opo teat judicium sormari de divinis secundum modum quem babent ipsi sensibiles effectus. Ad quartum diosndum, quod ratio illa procedit quando principium cognitionis est sussicienter ducens in id cuius cognitio quaeritur, et sic est principium sensus in naturalibus, non autem in divinis, ut dictum est. Ad quintum dicendum, quod phantasma est principium nostrae

cognitionis, ut ex quo incipit intellectus operatio non sicut transiens, sed sicut permanens, ut quoddam iundamentum intelle tualis operationis: sicut principia demonstrationis portet manero in omni processu scientiae, cum phantasmata comparentur ad intellectum uri octa, in quibus inspicit omno quod inspicit vel secundum porsectam repraesentationem, vel secundum negationem. Et ideo quando phantasmatum cognitio impeditur, oportet totaliter impsdiri cognitionem intellectus in divinis Patet enim quod non possumus intelligere Deum causam corporum esse, sive supra omnia corpora, sive absque corporeitate, nisi imaginemur compora, non tamen judicium divinorum secundum imaginationsmformatur. Et ideo quamvis imaginatio in qualibet divinorum cognitione sit necessaria secundum statum viae, nunquam tamen ad

eam deduci oportet in divinis.

ina ora. Ad tertium sto proceditur. 4. Videtur quod non possumus ipsam tormam divinam ad minus in statu viae inspicere. Dicit enim Diony in prima epistola ad Gaium. Si aliquis videns Deum inisllexit qno vidit, non ipsum vidit, sed aliquid eorum quae sunt ejus quae existunt et cognoscuntur. η Sed forma divina ostipso Deus; ergo non possumus ipsius formam divinam inspicere. a. Item, sorma divina est ipsa divina essentia i sed Deum per