Introductio in dialecticam Aristotelis. Libri quinque. Francisci Toleti S.R.E. cardinalis. Ab auctore multis locis castigata & tabulis aucta

61쪽

. Is i L I i B R Raliquando propositiones non habere aliquod

praedicatum, & tunc copula totalis praedicati Iocum habet,&huiusmodi propositio,de secun do adiacente dicitur, ut homo est, aliquando praeter copulam praedieatum aliud ineu,& h lustraodi de tertio adiacente dicitur , ut Deus est bonus. Eniinciatio Hypothetica est, quae ex pluribus simplicibus principalibus, vel earum locum habentibus componitur,ut Virtus est sequenda,& vitium fugiendum,dicitur autem locum simplicium habentibus, quia Enunciationes aliquando fiunt ex orationibus,quae . licet simplices non sint propositiones, earumtamen virtutem habent, ut si homo studeret, esse doctus. missa igitur Hypothetica,ad simplicem manifestandam prius accedamus . De materis fima, qualitates psicis.

Enunciationis. cap. XVII.

emadmodum in re aliqua naturali quat

tuor praecipue philosophi considerar,Ma

-teriam nepe,ex qua res facta est,For' mam perquam est, Passiones, S proprietates a tali re procedentes quas Qualitates vocant&.deniq. magnitudinem,& dimensionem rei,

62쪽

qive quantitas dicitur : ita proportione quadam haec quatuor in f nunciatione, quae cop situm quoddam est, logici speculantur. En unciationis materia est ordo,dc habitudo quaedainter subiectum,&' praedicatum. Forma est ipsorum unio,& connexio quam verbum importat. Qis litates sunt,quod assirmativa sit,quod negatiua,vera, aut talia. Quantitates autem, quod uniuersalis, particularis, aut indefinita sit, ut suo ordine trademus. Cum igitur Enunciationis materia, sit habitudo praedicati ad subiectum, fit, ut cum tripliciter praedicatum se ad subiectum habere possit,triplex sit Spro

positionis materia. Prima est Naturalis, altera Contingens, tertia Remota. Naturalis est,

in qua praedicatum, vel est definitio subiecti vel pars definitionis ipsius, vel subiectum est de definitione praedicati, uti homo est animal,

homo est rationalis, homo est animal rationa-Ie,homo est risibilis. Similiter etiam harii ne- 'gatiuς.Contingens est,quando prςdicatum sieinest subiecto, ut possit non esse, vel, sic non in- est,ut postit inesse, ut equus est albus, homo disputat. Remota est, quum praedicatum sic non inest subiecto,ut numquam inesse possit, ut libmo est Ieo,album est nigrum, & harum omniunegativae: in eadem enim materia sunt negatiuae,in qua & affirmatiuae. De forma aute En viiciationis nihil aliud qu am quod de verbo di

63쪽

- ctum actare modo oportet. Circa qualitatem autem, Enunciatio Simplex,in Veram ,& Faltatri diuidi primo potest. Vera est quae rem ita se habere significat, sicut se habet, ut

homo est animal. Falsa quae aliter significat . quam res se habeat, ut homo est leo,nec eodemodo veritas vel talsitas in omni simplici Eo nunciatione sumenda est Enunciationes nam, que de praeterito & futuro ex praesentis ratioiane pendent: tunc enim propositio de praeterseto vera erit, si aliqua praesentis eiusde praeceo serit vera . Similiter & propositio de filium. aliqua de praesenti fiatura sit vera &tales enunciationes de praesenti, dicuntur propositioneside inesse.ut Petrus cucurrit,erit vera si ista petrus currit, filii aliquando vera. Similiter &Msta Antichristus erit, est vera.si aliquando istaι Antichristus est,fatura sit vera.risterea est e tiam propositio aliqua necessaria,alia impo sibilis,alia contigens. Necessaria est,quae signicat ita rem esse sicut est,nec aliter se res habere potest, ut homo est animal. Impossibilis 'quae aliter significat,quim res se habet vel habere potest,ut homo est leo. Contiges est,quae significat rem sic se habere, qualiter se habere, & non habere potest,ut homo currit. Necessaria semper est vera, Impossibilis semper est falsa. Contigens aliquando vera, Impossibilis semper est faIsa . Contingens aliquando verri'

64쪽

vii luxndo falsa. Propositio in materia naturali affirmativa, est necessaria, ut homo est anu nai. Negativa impossibilis, ut homo non est

unimal. In materia remota contra, negativa necessaria, ut homo non est lapis. In materia vero contingenti utraque contigens & negativa, ut homo currit, homo non currit. Enunciationum simplicium quaedam affirmativa, quaedam negativa.

Affirmativa est cuius copula principalis af rmatur, ut homo est animal Deus est verax. Negativa, cuius copula principalis negatur, ut vitium non est virtus. Dico aute de copula principali, quod negetur, vel assirmetur, non enim habenda est ratio copulae minus princia palis , quam superius explicuimus. Erit enim Enunciatio assirmativa, si copula principalis a matur,etiam copula minus principali negata,qualis est ista,qui mecum non colligit, dispergit,& contra erit negativa, copula missus principali assirmata si tamen principalis negetur: ut si sequitiir Christum,non ambulat in tenebris. Dico etiam ut copulia negetur vel affirmetur, quando enim negatio unicum extremunegat,quod fit in terminis infinitis, En unciatio affirmativa eriti,t lapis est non animai,no homo est albus . Sunt autem Enunciationes aliquae, quae duas habent copulas principales, &simplices sunt Qrmaliteriquamuis virtute c5 posita:

65쪽

positae siti ut Petrus est iustus, mo vivit,& viuet: iu his accidit aliquando unam eopulam assirmari, & alteram negarit, ut Petrus non venit, sed veniet, homo vivit, at non vivet. & tales propositiones, quamuis sermali . ter mixtae sint. quia partim assirmativae, par- . tim negatiuae sunt, tamen virtute vel assirm liuis, vel negativis adscribendae sunt. Pro quarum cognitione,haec regula est obseruanda, Me si fuerit sub disiunctione,adstribatur negativaei 'ut Petrus non vivit, vel cito morietur. Si autesub copulatione adscribatur, assirmativae, ut

Petrus studet,& non studebit. Et hoc est quod alij aliter dicunt,nempe si talis propositio in-.fert in bona consequentia assirmativam si si 'cem,ipsa est assirmativa, qualis est illa sub computatione,valet enim Petrus studet,& non studebit,ergo Petrus studet,quod si ipsa inferatuς ex negativa simplici erit etiam negativa, qualis est illa sub disiunctione valet enim: Petrus

non vivi ergo Petrus non vivit vel cito morietur.na disiunctiva' ex una parte inferri potest. Ad hoc genus Enunciationum reducuntur iletiae, in quibus est multitudo negationu.est enim malignantis naturae.Quicquid post se inuenit. negat,& oppositum reddit: sidit: si inuenit af firmatum,negativi homo non est lapis: si inuenit negatum,iterum negat,& virtute amrm tum reddit. negare enim negatum est virtute assi

66쪽

affirmare,ut hullus homo non est animal idest omnis honio est animali unde dici solet,paritas negationum affirmat,imparitas negat. sed hoc intelliget virtute. nam semper negatio negat,negat autem id solum, quod post se est, ut homo non est bonus,illa negatio non negat subiectum,sicut ista, nullus homo est bonus, nubius impius est gratus Deo.

De quantitatesimplicis Enunciationis.

E Nunciatio simplex secundum quantita

tes, quadruplex est:quaedam Vniuersialis, quaedam Particularis; quaedam indefinita,quaedam singularis: Vniuersalis est, in qua subiectum est terminus communis signo uniuersali determinatus . ut omnis homo appetit bonum, nullus impius habet pacem. In his den eatur quod omni indiuiduo subiecti praedicatum competit, vel ab eo remouetur. Particu- Iaris est, in qua subiectum est terminus communis aliquo signo particulari determinatus, ut aliquis homo di utat, in qua denotatur, quod non omni praedicatum conueniat εἰ non ab omni remoueatur. Indefinita, cuius subiectum est terminus communis communiter acceptus,nullo tamen signo determinatus,vi ho mo currit. Hae autem indefinitae in materia naturali aequivalent uniuersalibus,& earum

67쪽

LIBER

frequens est in scientijs usus , ut homo est animal huic aequivalet,omnis homo, est animal Singularis est , in qua subijcitur terminus un- Eulaxis, vel terminus communis sispo demonstrativo determinatus,vi Paulus filii decapit ius,iste homo est iustus. In his omnibus diliis ,

senter attende non esse habendam rationem

praedicati, sed subiecti. quantumcumq. enim praedicatum sit commune si subiectum singulare sit,& enunciatio singularis erit. vi est homo, seu Petrus est omnis homo. Similiter etiam si subiectum commune sit, quamuis praedicatum sit singulare,enunciatio commu-nis erit, ut aliquis homo est Paulus.Cum agi et tui triplex sit enunciationis facta diuisio le- cundum species, aliquo modo, cum id Catego. ricam,& Hypotheticam Secundum qualitate

tum in veram vel falsam, assirmativam, & ne Eatiuam.Secundum quantitatem,cum in uniuersalem, particularem,indefinitam,& singu-. larem diuisa est.Triplex erit etiam interroga-di,& respondendi modus. enunciatio est istaὸ Qualis enunciatio est istes Quanta enuit clatio est ista Ad primum responde, esse Categoricam, vel Hypotheticam . Ad secundurru per qualitatem esse veram,vel falsam, ffirmativam vel ne uatiuam. Ad tertium, resiponde per quantitatem, esse uniuersalem, particularem,indefinitam,Vel singularem. . . i

68쪽

SVpra quid esset enunciatio hypotetica de

finiuimus est enimi simplicibus enuncia ionibus,3 ex complaxis locum simplicium ii bentibus, media aliqua conliinctione com- si 4. tres sunt species,condicionalis, ς0pvl tuu disiunctiva. Conditionalis est in . quλ una p*rte coneessa posterior sequitur, ut si homo currit, homo mouetur. Copulativa in qua coniung9ntur partes per coniunctionucopulatiuam, Deus est bonus, &, iustus saluatur. Disiuncti in qua partes iunguntur per copulam disiunctionis, ut ego moriar, vel tu non vives . Conditionalis diuidi solet in causalqm,rationalem,& particulariter conditionalem. Causalis, in qua coniunctio est causalis, quia sol lucet , dies est. Rationalis, in qua est colunctio illativa,ut sol lucet,ergo dies est. Conditionalis,in qua coniunctio est conditi

natis,ut si sol lucet,dies est.Haee autem tres comuniter conditionales dictat & consequentiae . quaedam, & simul enunciationes sunt. Consequentiae, quia in eis unum ex alio denotatur inserri: enunciationes, quia in eis verum, vel falsum exprimitur. Ut consequetiae sunt, bonae vel malae dicuntur,& ex antecedenti,& consequenti

69쪽

quenti constat. Est autem antecedens in conditionali, & causali, quod immediatu est post coniunctionem, quale est id, sol lucet, in his,

. . si sel lucet,dies est,quia sel lucet, dies est, reliquii est consequens. In rat ionali vero, quod

antecedit coniunctionem antecedens est. Earum autem triti rectitudo, vel vitium,in bona vel mala consecutione unius ex altero consistit, ut superius diximus. Qua parteS vero Gntinctationes sunt. verae, vel falis necessariae, impossibiles,& contigentes sicut reliquae dicumr.Et quantum ad hoc, Rationalis a Copul sua non differt, ita ut possimus quatuor species enunciationis hypotheticae coinstituere. Copulativam Disiunctivam, Proprie conditionalem, & Causalem. Ad Copulativam multae enunciationes reducuntur, hae nempe, in quibus est aliquod adverbium temporis vel Ioci, vel coniunctiones aduersaliuae, vel relatiuae. ut dum lego, vos auditis: ubi est magister, est discipulus: Paulus est sanctus, sicut Petrus rtanta est turris, quantus mons: qualis pater, talis filius, & multae aliae huiusmodi. Hic aute hypotheticam pro composita Enunciatione

accepimus, qua uis antiqui aliter eo vocabulo usi sint,ut in serius trademus Harum veritaS,& falsitas non eodem modo in omnibus Pen sanda est.Veritas enim copulatiuae & Rationalis in suarum partium omnium veritate consisti

70쪽

ut tunc Copulativa veL Rationalis vera sit, cum omnes eius partes verae sunt. Vnde ista est ver Ignis est calidus, S aer est humiadus, terra autem sicca .i singula enim pβrpes verae sarit. Ehis mitem lalsitas ex partium sitate, sueminium, sue unius solum .prou nit, adeo ut si copialatura uauror, aut quin

sue partes tui plures habet , inter quas una Inueniatur fessa, tota etiam copulativa falsa erit, qualis est ista:terra est grauis, di ignis lucis;& aqua non est Elementum , tota est filiacum tertia eius pars falsa sit. Disiunctivaeautem vera est, cum una edus pars est vera,adeo

ut si plures partes verae simul aut alsedint, tota etiam disiunctiva falsa sito Vnde haec ver est, IFis est calidus, vel non est calidus , P trus uat,vel noti stat: hae autem falsae r homo est animai,vel homo est risibilis,quia utraque pars vera.Similiter,homo non est animal , vel homo non est risiibilis. ita sentiebant antiqui Graeci,& Latini de Disiuetivae veritate, vel talsitate, quamuis recentiores non admodu proprie disiuiictiuis utentes, existimant Disiunctivam, cuius non solum una pars, sed etiam otianes verae sunt,& ipsam etiam esse veratΓ, prinsertim, quando disiunctivae fiunt ex partibus inter se non oppositis, ud Petrus a nabulat, vel Paulus studet. tunc autem falsa est solum Dis. iunctiva, cum omnes partes falsae sunt. Co E ditio-