Onuphrii Panuini. Veronensis Augustiniani Reipublicae. Romanae commentariorum libri. tres recogniti, & indicibus aucti. Accesserunt in hac editione Sex. Iulii. Frontini Commentarii. De aquaeductibus et. coloniis itemque alia veterum scriptorum, .. 1

101쪽

URBS

Tiburtina,h Gabina

Prope castrum praetorium inter portas S. Hagnetis,& S.Laurentia adhuc extat porta clausa, quam aliquot rationibus adductus Querquetulariam,vel Querquetulanam fuisse olim crediderim: de qua, quum ta nostro, quam etiam Procopij tempore, ante millesimuannum, in usu esse desierit, postea verba faciam, quia de eis portis loqnanquae esse desierunt; atque ad citis io portae descriptionem veniam,quae ab antiquis Gabina, vel Gabiusa, nostro vero saeculo S. Laurentii appellatur. Gabius ain autem portam fuisse Romae testatur Liuius equi eam de coelo tactam fuisse scribit. Hae autem Gabi usam fuisse, ut credam adducor, quod in antiquo codice manuscripto P. Victoris, quem incomunem antiquitatis studiosorum gratiam , cum his ce commentariis publicaui, Tiburtina via, quae hac porta incipit, eadem esse cum Gabina dicatur. Gabina autem vel Gabiusa porta,non nisi a Gabiis nomen haia a buisse liquet, sicut etiam & via,quae ex hac porta dextera parte versus Praenestina viam deducta, recta Gabios , quibus nunc Gallicanum nomen est, perducit, Tiburtina interim via a laeua relicta. Viam autem Tiburtinam hac porta initium habui si e satis liquet,quae etiam nunc Tibur deducit. De qua via praeter P. Victorem,& antiquam Tarraconensem inscriptionem, mentionem quoque facit Horatius primo sermonu

Quum Tiburte dia praetorem quinque sequi mur

Hac via intra primum lapidem fuit sepulchrum Pal- solantis Ti. Claudii Caesaris Augusti liberti,splendidia,

cum hoc arrogantissimo titulo

102쪽

TI. CLAVDIVS. AUG. LPALLAS HVIC.SENATVS.OB. FIDEM PIETATEM. QV E . ERGA PATRONOS. ORNAMENTA PRAETORIA. DECREVITET.H-S.CENTIES. QUINQUAGIES. CVIVS. HONORE CONTENTUS . F V I TDe quo Plinius epistolarum libris vII. & v II I. ad Montanum multam mentionem facit. Ab una autem porta,plures vias deduci,atque eas in diuersa loca diuidi manifestum est. Nam ab hac quoque porta Ca-binam viam exire demonstrat P. Victor; quum Ga i nam eandem cum Tiburtina viam facit, quod ob loci vicinitatem aliquando fieri solet. Quod hac una deonium ratione confirmatur,quia Gabios perducit. De Gabina via Liuius libro v. Iussiore altero deinde proelio ad octauumlapidem Gabina dia quo se ex contulerant, eius em ductu auspicioque Camilli Galli Dincuntur. Item ii

bro II. P. Valerius T. Herminetum cum modicis copiis ad semcundum lapidem Gabina dia occultum considere iubet. O

paulo post : .Ad tertium lapidem denere Gabina dia. Hac viam breuem fuisse , incidisseque in Praenestinam si, gnificat Strabo, quum ait: Sunt m Romanorum oppida a fira Iannae inteream m Valeriam sane Gabii extant in Praenestina diasti. C c

103쪽

Proximam Gabinae suisse Esquilinam portam multis veterum scriptorum auctoritatibus demonstrari potest, cuius nunc Maior porta, vel locum obtinet, vel non longe a loco,in quo antiqua Esquilina quondam fuit, nostro tempore sita est. Ceterum multum mihi laboris esset, & male mecum agerem , si omnes

veterum antiquariorum errores nunc vel repreh-dere,vel explodere vellem,quos in hisce rebus describendis admiserunt, ut de amphitheatro Statilis Tauri, basilica Caij & Lucii, foro Romano, templo Saturni,& aerario, porta Gabiusa, templo Mineruae medicae, carceribus populi Romani, & aliis eius odi sexcentis, quae loca contra antiquorum scriptorum auctoritates, male & nimium inepte collocarunt, perinde ac etiam fecerunt de porta Esquilina, de qua mihi nucsermo est. Ego autem iis reprehendendis quoties oc- ''casio sese offeret, tempus non conteram, sed quae illi male dixerunt, nulla eorundem mentione facta, emendare, rationibusque adductis restituere curabo.Quis igitur non est, ex veteribus antiquariis a Blon-do usque ad Martianum, qui nouissimus Vrbis topographiam (quod sciam 3 scripsit, qui portam quae

nunc Maior dicitur , Naeuiam non vocet Quam aperte P. Victor in regione x II. Piscinae publicae, inter portam Capenam , & Ostiensem conlocauit, quum vicos portarum Naeuiae & Raudusculanae in poea regione fuisse prodat Varroque ipse libro II II. de lingua Latina , eas portamque Lauernae vicinas

104쪽

ROMA si

scribat, atque extrema urbis regione fuisse aperte innuat quamquam enim is locus mancus sit,aperte tamen colligitur, eum portarum omnium descriptionem co loco fecisse, atque a Flumentana inchoasse,

quae prima erat, desiisseque in Lauernalem portam , quae non procul a Trigemina fuit, cui vicinas fuisse Naeuiam, & Raudusculanam exponit. Cui rei maxime quadrat, quod ante Naeuiae portae descriptione dicit, ubi paginae tres desunt: Religionem Porcius i ' defignat, quum de ramo scribens dicit , eam colu se Tutiu-nae loca. Quae ea parte fuisse alibi demonstrabo.Quod etiam libro II. refert Liuius de portis Collina , Esquilina, Coelimontana, & Naevia, meae huic sententiae maxime conuenit,ut paulo post ostendam. Ex quibus rebus manifeste videri potest,an porta Maior , quae longissimo interuallo distat a regione Pi scinae publicae, ubi erat porta Naevia , haec porta

esse possit Quam Esquilinam fuisse, vel Esquilinae

potius locum tenere,aperte iis verbis Strabo indicat: ao Porro in dnum cadit Labicana, a porta quidem Esquilina incipiens, a qua m Praenestina asinistra dera m hanc,GD ET quilinum omittens campum, blira centum m XX. AIadia pergit. Quum autem Labico betusto sane oppido, ceterum

disiecto, in sublimi sito propinquat,m hoc, m Tusculum relinquit a dextra. Videat igitur hi, qui porta S. Lauretii

Esquilina faciunt an Labicana,& Praenes ina via, Gabina simul & Tiburtina ea una porta incipiat quu manifeste cos et a porta Maiore duas nuc exire vias,quaru altera Labicos,altera Praeneste recta deducit. Qu'so sit, ut hanc pro indubitato potius Esquilinam olim

fuisse credam. Cofirmatur ecia mea haec sentetia Ci-hronis auctoritate, i Esquilinam PCoesimoniam

105쪽

portas propinquas suisse demonstrat, quum ait: Est

ego Coelimontana porta introiisse dixissem , responso ne me inimica , Esquilina introiisse homo promptissimus lacessivit, mret. Quod ei proximior esset. Haec autem Liuii verbis non aduersantur,qui non semel ait et C ra inter Collinam Esequilinamque posta. Nam viminalem & Gabiit in eo tempore aut non suisse, aut has duas tantum,quod notiores essent, nominasse existimo. Huius autem, & aliarum quarundam portarum ordo ex verbis Liuij facile apparebit, iv quae ideo subiunxi: Porsenna sinquit primo conatu repulsus,consiliis ab oppuginanda dile ad ob endam ess , praesulio in Ianiculo locato, ipse in plano, ripis ue Tiberis ca-Fraposuit, uibus Indique accitis,m ad custodiam,ne tuid

frumenti Roma ubvehi erent, t raedatum milites transflumen per occasiones adus atque aliis locis traiicerent. Breuique adeo infestrum agrum Romanum reddidit, It no ceterasolum ex agris,se pecus quoque omne i n Idem compeliteretur,nec qui quam extra porto propellire auderet. Hoc tatum licentiae Etruscis, non metu magis quam considio conceis rosum est. Nam ue Valerius cos. intentus in occasionem, mu res simul e effusos improuiso adoriendi, parvis rebus negligens hor,graue e ad maiora dindicem seruabat. itaque 'et elueret praedones,edicit suis, possero die freq uentes porta Esquilinia, quae aue issima ab hosse eris (erat enim in Ianiculo expellerent pecus cituros id hostes ratus,quod in ob fidione e fame seruitia infida transfugerent: C sciere perfugae indicio,multoque plures It in spem niuersae praedaeflumen traiiciunt. P. V erius inde T. Herminium cum modi is copiis adhecundum lapidem Gabina dia, quae lae- soua portae Esquilinae proxima erat occulium considere iubet, Sp. Lartium cum expedita iuuentute ad portam Colet,

106쪽

ROMA M

nam stare, donec hostii praetereat,indese obiicere , ne ii adsumen reditus.Consul alter T. Lucretius porta Naeuia,cum

aliquot manipulis militum egresius, ipse Valerius Coelimoniana(tanquam medio loco sita,ut omnibus,si opus esset praesto esse posset) delectas cohortes educit , hique priami apparuere hesi. Hactenus Liuius. Quibus verbis in nuitur Coelimontanam portam mediam inter Esquilinam,& Naeuiam fuisse,Collinamque Gabinae pro 1 o ximam, atque haec Esquilinae. Flumentanae autem non meminit, quia etsi Etrusci recta per campu Martium transire potuissent,tamen quia inter urbis moenia abruptosque moles iter erat, ne in aliquod discrimen inciderennem portam non inuaserunt, simulque quo propinquiore a nauibus cursu ferretur in pecus,ad eum forteTiberis to cum deuenere,qui medius est inter pontem Milutum & Anienis ostia. Quare nooportuit ad portam Flumentanam militum stationsi locare. Collatinae & Viminalis eum non meminissero existimo, vel quia adhuc non erant, vel forte eo bello clausae, um amiserant,ut in bellis fieri consuetu est,

vel quia aliis portis satis fuerat & struere insidias, re

exponere pecus,ac turmas praesidiaque emittere. De hac porta multa apud omnes avictores veteres mentio

eae Hanc autem aliquando Maeciam vocatam fuisse ex Plauto coniici potest, quod idem de porta Maecia scribat Plautus,quod de Esquilina Horatius utrius que sententiam confirmat Cornelius Tacitus, quilibro II. historiae Augustae ait Sumpium more prisco tra Esquili iam de nocentibus simplicium. Plautus vero in

- i Ilium D edepol idere ardentem te extrapo sum Maeciam

Credo ecastor elli

107쪽

VRBS

Horatius vero V.Epodro se insepulta membra deserent lupi Et E quilinae alites In quem locum annotauit Porphyrio in regione a geris extra porta squilinam solita fuisse pauperum corpora vel comburi,vel proiici: combusta fuisse in dicat Plautus, proiecta Horatius. Hanc portam a via quae per eam exibat,Plinius libro XXXVI.cap. v.Labicanam iis verbis vocat: Marses etiamnumsedens collisseus eiusdem in templo Bruti Callaici apud circum eundem road Labicanam portam eunti. Quam ab altera quoque via Procopius Praenestinam appellat. Inter haec ( inquito fessis, qui Praenestinam portam custodiendam acceperat , ad Bessarium m i si,qui nuntiaret teneri ab hostibus urbem,per portam aliam introgressis, quae supra Tiberim est. di paulo post: Praenestinam portam Besae tradiderat cu-Fodiendam. Et alibi: cie instructa circa Praenestinam po iam, ad eam muri partem mox ducit, quam Remani Viu rium dicunt, de m expugnari moenia per qua acile po- ierant. Cc. Haec porta nunc porta Maior dicitur,for- .Qte ab aedificii magnificentia, cui supposita est,id est aquae Claudiae castellum, Hancque ibi locatam fuisse

a Belisario crediderim eo tempore quo urbis muros a Gothis disiectos restituit, atque e proximo loco ibidem translatam. neque enim mihi verisimile videtur veteres porta urbis aquaeductuum formis, vel castello subiecine. Ab hac autem porta etiamnum exeuntiae, Labicana quidem a dextra,& Praenestina alaeua,quae Praeneste, & Labicos deducunt. Praenestina aute per Gabios Praeneste,Labicana vero,Tusculum, & Labi- cos a dextera relinques,per Quinctarias ad Pictas perueniens,in Latinam viam terminstantur: ut ex itine,

108쪽

ratio Antonini Pii constat. Porro autem in Praene--am incidit via Gabina. Gabii enim Praenestina via siti sunt, ut prodit Strabo .Rursus haec a Praeneste Anagniam usque deducta ibi in Latinam incidebat. In Praenestina vero via fuit sepulchrum Q. Attae togatarum scriptoris secundo lapide situm. ius abicana autem, sepultus fuit Didius Iulianus imp. vi in eius vita scribit Aelius Spartianus, in sepulchro proaui sui Saluia Iuliani,quod quinto ab urbe lapide situm erat

De porta Coelimontana, Ilii Campana, Tusculana, cibana,re Valeriis duabus

noua, em detere

Proxima Esquilinae , ut innuere videtur Cicero , fuit porta Coelimontana,nunc S. Ioannis appellata , a monte Coelio, in cuius parte sita est, olim Coelimontana dicta. Quam L. Cornelio,& Minucio tactam de coelo narrat Liuius. Hanc posterioribus sae-eto culis Asinariam fuisse dictam referunt Procopius libro primo de bello Gothico , & Anastasius Bibliothecarius in vita Silueris papae . Procopius quidem :Contigit autem It die 'rna,eodemque tempore,c, Belisarius

cum Imperatoris exercitu per portam quam simariam dicunt (Neapoli enim veniebat rbem miret, per Flaminiam Coibi excederent. Et libro III: vim itaque perpauci x diximus, admodum ad murorum custodiam relinqueretur,m hi quidem tam fame refecti, quaterni custodes quida, . o m mori genere, ad porta inariam custodias nacti,excepturos se intra Irbem Gothorum exercitum pollicentur.

Et alibi saepius eius portae meminit: quamBibliothecarius Lateranensi basilicae proximam iuisse scribis.

109쪽

Per hanc Alarico primum,postea Totita ducibus, ingrcssi Gothi urbem captam diripuerunt. Mirandum autem quod quum Sex. Pompeius viae Asinariae metionem faciat , eam longe ab hac porta fuisse scribat, quam inter Latinam Ardeatinamque fuisse tradit, ut inferius explicabo. Hanc vero Coelimontanam fuisse illud etiam confirmat, quod mons ipse nullam aliam praeter hanc habeat portam. Ab hac autem porta incipit via Campana,cuius Suetonius in Augusto,&aliquot antiquae inscriptiones meminerunt

H VI C. MONUMENTO.ITUS. ADITUS AMBITVS.DEBETUR. EX.SENTENTIA EROTIS.AVG. L. IUDICI S. A . VIA CAMPANA PUBLICA Et Neapoli ta inscriptio M. B ASS AEO. M. F. P A L. AXIO PATR. L.CVR.RP U. VIR MV NIFPROC. AUG.VIAE. OST .E T CAMP

d Ab hac etiam porta, vel non longe ab ea ex via Capana, exibat via Tusculana,quam una cum Albana m-staurauit M.Messalla sub Caesare Augusto: Vnde Tibullus libro i.

Nec taceam monumenta nitae quae Tuscida te usCandidaque antiquo detinet Alba lare Namque opibus congesta tuis hic glarea dura Sternitur,hic apta iungitur artesii lex

Vias Valerias duas fuisse, nouam videlicet & vetere , prodit P. Victor; de quarum altera Strabo sic scribit: 3

Praeclarissimaesunt Diae Appia, re Valeria, gna quide ad mare Iatinae partes superans, desque Sinuessam retensii Galtera

110쪽

ROMA

ahora in Sabinos ue ad Marsos. Inter has media Iasinam de ceter. Quam idcirco hic subieci, quod Latinam huic proxima, mediam inter eam & Appia fuisse scriabat Strabo. Alterius meminit Plinius

Deporta Latina,m diis Latina,

. cibana Coelimontanam sequitur porta Latina ante millet ' annos appellata,quae quod in Latium mitteret nomeobtinuit, quod etiamnum manet. Quo autem nomine antiquissimis temporibus vocaretur, incertum Verum quum Strabo via Latina Ferentinum urbem isse afferat,crediderim portam hanc eam esse,quam Plutarchus Ferentinam nominauit in Romulo . Nam Romulus sui Pic expiationi sui ciuitatem expurgauit, quas adhuc etiam Ferentinam adportam obseruari tradunt. Sicque appellatam existimo, quod ea iter esset ad Ferentinos Hernicoru populos. A Latina autem porta inidio tium habet via eiusdem nominis, in Latinos populos ducens, diuae modo Latia, modo Ausenia dicitur a Martiali libro enim Ix. . . . Fimili enerandus ab Hercule Caesar Consecrat Ausoniae maxima fana diae

Et alibi eodem libro Herculis in magni dultu descendere Caesar

Dignatus Latiae dat noua templa Diae Qua Triviae nemorosa tetit,dum regna diator Octauum domina marmor ab Irbe legus o De hac via mentio est in antiquo epigrammate sic