장음표시 사용
122쪽
Hortos nesperidum selodienses, quibus se totam indulsit amoenitas, NicolausPu- qui decentius expinxerit, quam Nicolaus Pusinus, cui pingendi si '' totam insudit ars Magna enim pictoris huius eximij cum ijs hortis assinitas est. Tria illos adiumenta reddunt amoenissimos , clemens inter frigora cisalpina cassum, fertilis Benaci liquor, docilisque soli cultura . Totidem praesidia Pusinum ad singularem pictum laudem prouexerunt, nempe ca estis ingeni j temperies, affluentis disciplinae corriuatio, exercitationis indeseuae diuturnitas . Quis in eius pictura non siispicit numeris omnibus abseluxo pictori pernecessariam historiae fabularumque , optices & architecturae omni cura perquisitam cognitionem, rerum expingendarum decoram dispositionem , idem ad punctum figurarum accuratam deductionem,& gradatam
corporum colorumque imminutionem, constantem symmetriam , inductos naturalis temperaturae colores, extantia in aequo corpora ,
restitutam veteris artificij dignitatem e Credas ab illo pictas fluero
undas, garminare terras, euentilari siluas, ipsas vivere animantes, aedes urbesque habitari . taeterum adhuc sub iudice lis est, utrur elegantiui corpora nudet, an conuestiat: adeo utroque praestat. Nam pingi ab eo, quae non possunt, perturbationes animi, Omnium, qui eiusdem opera viderint, est consessione vulgatum. Roma miratrix hospiti mirandam orbi picturam eius Vaticana in Basilica propositit. Sed nullum habet admiratorem laudatoremque liberaliorem, Cupino, quam Equitem Cassianum a Puteo, cum eruditione uniuersa dirum egretie piis aestimandae pietur e prudentia clarissimum , de alienae virtutis praeco- S nio ac patrocinio sua decora cumulantem. Neque vero selum commendat pictorem praestantissimum, sed etiam compluribus eiusdem picturis domum suam perornat, eximiorum pictis tabulis artificum, omnique alia elegantissima supellectile instructissimam. Sed illa puctoris huius par meritis gloria , quod Ludovicus tertiu decimus A Rhe Galliarum Rex e romano theatro patriam in Galliam suamque im
aulam litteris amplissimis reuocatum, summorumque Virorum oc- ac Vrsitssib
cursu perhonorifico exceptum , ad regias picturas evexit, praesecitque pictoribus aulae uniuersis: ne Gallico Alexandro suus dees set Apelles.
123쪽
T erra laetamen. Cap. VII. T locis pluribus sese citrus indulgeat, quolibet
solo contenta est , dummodo ne emto aut lapi doso , sed elapidato ac stercorato. Neque tamen e numeroso cultorum senatu desunt , qui nonnuhil a communi sententia discedant: alio terram , argillosam, sabulosam alio , alio e ruderibus erutam praeserente . Mollem riguamque , nec Oppido tenuem tribuit illi ' Theophrastus . Rarioris eandem natum a mmauult si Palladius . Multiformis rum Pontano placet ijs in carm1- ' '
' Putres glebae, quaeque aequora rastris ( O L
emolle sonent, fluidum facile admissura liquorem: Nee mihi displiceat salebros glarea ruriS , uaeque filo tenui graciles imitatur arenas
si modo saepe Fino pargas, si pronior unda
Diluat ipsa per, laetusque i ii et imber.
Accedit Pontani sententiae d Calcagninus: additque , praedictum so- d mmm,hi tum bipalio bene subigendum , redige ndum que ad maximam raritatem . Neapolitano sub caelo, ut asterit ' Porta, citri arbores inso- . putat, lo quocunque proueniunt: in pingui tamen proficiunt & valent: poma quoque heliora & uberiora pariunt: sed in arenaceo, argilloso , infirmarumque virium tristes & aegrotae squalent cum abortiva pomorum tura, cumque solijs velut icteratijs, pallidaque aurigin deformiter aureis. Melita insula, nativo lapide candida, ex proxi-Quod solum mo importatum utiliter citro substernit rubricosum solum. Equi- AS Ph iure optimi tali eligendi sit optio, cum experientissimo cultore Genuensi leue malina & rarum , quam graue ac praedensum: propterea quod , ob aeris raro leuique solo inclusi vim acore mitescente, mitius acida illic existulit poma: sicut aperte os endunt cum leuioris terra loca non pauca, citri pomarijs ornatissima, tum in primis Genuae proximus, ad Rapalli sinum ager maritimus oppidi, cui nomen est a Diu a Margarita. Quanquam grauis humus ac densa , concepti humoris vliginisque tenacior, illud consert, ut concredItae plantae manus sitiant. Quicquid humum pingue facit, perutilis
v. iii, pro usum obtinet laetaminis. Veruntamen diuerso qtiaeque simo, pro .. ihi. 8 ac eiusdem Vtilitate seu copia, fauet natio: & olida vilisque res gentium m*3, patrocinia distraxit. Genuenses ouillum celebrant et cum solo tamen duriore arenosa aedium & viarum purgamenta commiscent,
124쪽
quibus eius concretio nimia densitasque rarescat. Praestabilis quo que simi vice sussiciunt vel humanum capillum vel corneam sco bem, quam cultellorum opifices , manubria elimando, suppeditant: Ita nouo miraculo non e solido , ut olim, sed e minutatim commi nuto cornu copia pomorum aurea profunditur. Vtraque autem res idcirco habetur utilissima , quod ijs oleos o succo praeditis mire terra pinguescit. Oleo consimili unguinosa corij re segmina, Neapolitanus : setas vero suillas , itidem oleosas, Siculus plurimum cultor usu pat. Salo diensis vaccino hae tam ine, probe macerato, copioseque ingesto, libentius citreta foecundat. Apud Florentinos essicacissimae vim sterc orati oriis exhibet pingui carne lupinus, in aqua primum candente, ne in frugem exeat, inferuefactus Romani demum ac plerique omnes coloni , qui equis abundant, equino fimo citri prouocant tacunditatem .
VLTIPLICI natione malus citrea prouenit, semine videlicet, insito , propagine, stolone ab
claua, talea, ramo . Pleraque haec Senera vete res numerant graeci latinique scriptores ' Didymus enim ait, citrium conseri stoloniblis, ramis, ac taleis: h Anatolius non talea solum, Vertum, Etiam claua: S Florentinus dc Diophanes insitione: Plinius autem grano, de propagine: ' Palladius semine, ra mo , talea , claua. De singulis iam rebus Capitulatim videndum , quo quaeque tempore modoque fiant. Sis Theophrastum audias, semen vere detractum in sulcos diligentissime cultos depones: qua D ta quin tau e die adaquabis: iam grandiusculam plantam molle in solum rigilumque, nec admodum tenue transpones: ritu praeterea palmae conseres in vasis fictilibus perforatis. Si s Palladij, cultoribus Italis praeeuntis, vocem & exemplum sequaris, terram fodies in duos pedes: cinerem admiscebis: angustas areas facies, qine per canales influentem aquam utrinque potare possint. In hisce areis palmares
manu scrobes aperies: terna mali citrei grana , deorsum verso acu mine, coniunctim statues : obruta nullo non die rigabis, Ut citius eueniant & conualescant, aquam tepentem affundes: Vbi germina , prorepserint, proximam runcabis herbam: plantam denique tanta trimam tuto transferes . Sin autem experientis Isimo utaris magistro , vsu recenti: semina e pomis electa integris, generosis, maturisque ,
plena & solida in vase fictili vinum alte digitum solo committes pinguissimo
citius pro-itentat . Serendae citri ratio ex
Theoprasto. Ex Palladio. Ex us i r centi .
125쪽
io 2 guissimo minuteque succreto, mense Martio vel septembri, si regio tepeat aut serueat: si frigeat, exitu Mariij vel Aprilis. Fer lunae auctum id facies , ac pridie praesertim biduoue ante plenilunium . Quidam praedicta semina salubriter eluunt aqua liquida , quae adhaerentis medullae sordidas reliquias abstergat, & cutem ad iaciliorem germinatum emolliat: deindβ siccata deponunt. Caeterum Vasiparum aprico &austrino loco statuetur, aquilonibus impervio . Frequens ministrabitur aqua, ne unquam sitiat. Salubriter quoquo de rum Calcagnini consilio fatiuae citri adhuc tenera ira lactabitur Tha' a c.--.,, tuta, Calix aqua plenus appendetur: ex eo pensilis in citrum taenia irriguum pro lacte rorem iugiter instillabit: unde properatum haec incrementum & robur exuget. Biennio post in vasa perampla, vel In cerram laxiorem nouellae plantae, interuallo ad constitutum usum accommodato inter se distantes, transserentur. Etiamnum imbecilla
earundem aetaS contra ventorum incursiones paxillorum adminiculis acquiescet. Ita post annum decimum duodecimumue poma existent, agrestia quidem pleraque Ac abortiva: nonnulla tamen selicis geniturae miraculo varia solitoque pulchriora . Sed quia raris sima varietas expectitionem plerunque fallit, a tertio quartoue sationis anno, ubi digiti crassitudinem impleuerint albusculta, praestiterit insitionis vulnere feritati facile abortienti mederi, speciosam
que feracitatem insinuare. Fiet enim, ut annis circiter quatuor euolutis insitiuae citreorum primitiae, stipore ac magnitudine praestabiles, colligantur. Verum infelix ista dc siluatica foecunditas, necnon fructus mora diuturnior, geminae sunt cauta, quamobrem cultores non pauci mali citrei sementem vel improbent vel negligant. Eam Eurorabe , tamen inter aetatis nostrae scriptores eruditus in primis author IOam . h. L. 33P ''r' Baptista Porta sic tradit, ut partim cum Palladio sentiar, parm tim etiam dissentiat cum ab illo, tum a recentibus colonis . Ait enim ad semen grana ponderosiora, grandiora, & illaesa persectioribus e pomis deligi oportere : posse praeterea scrobem in altitudinem bipedaneum vel tripedaneum excavari: pinguis iniectu terra foecundum cubile praesternendum esse : illic tria semina collocanda : ubi vero nouellae plantae satis exierint, imbecilliores eximendas, ut, quae relinquitur, vegetior eualescare aggesti demum s li bene ficio selicia incrementa prosequenda, ne sit opus arbusculam trans ferre . Sed pace dixerim viri de re cum urbana tum rustica egregigmeriti, satiua citri planta in solo natali deses & immota non aeque proficit, ut hospes in alieno , atque translatilia: propterea quod altrix terra, succi plena, uberius, quam partu exhausta mater, prolemcducat: neque maternas vires instaurare satis possunt aduenti iij soli extimae suppetiae . Ad extremum duo illa curare debes in transfe-
126쪽
rendis eiret limoniaeque seminibus radicatis, quae de aurantia prae- - nigrum
: vellens fosso de gurgite plantam,
Rursis infodiens, dextra fautrice videto Cum tenera radice simulque haurire, simulque Nativae infodere, multum telluris, ut haerem In patria possit melius consse cere terra. Altera eo mim subeat te cura, valenti Simere eam vallo ,sici sque adiungere truncissem venti excutiant teneram, ne verbere torto
servi inducto Boreas immanis hiatu,
Et 'blimὰ volet rapidis iactanda procellis. Insitio. Cap. IX.
MNIS Medica malus inritione citrum adm1etit bores citrusta concorporat. Qui tamen citri fructum iucunia ins*-xvx diorem grandioremque desiderat, citrum citro committat. Qui mauult arborem perenniorem, aurantiae, quae iunior sit , vegeta , enodis , & recta , inserat. Salodienses coloni antequam citreta instituant, multas , ut h Augustinus Gallus a firmat, arbores conserunt, quae poma ferunt, de Adami nomino nuncupata: non quod ea pretiosi saporis sint: sed ut easdem in arbo res citrum inserant, aliamve malum congenerem . Ait enim is au- , thor, longo esse compertum experimento , insitiva eius odi poma celeri uberique prouentu, gustu, magnitudine, ac formositate praestare . Quin etiam ad ramos insitione adoptiuos haereditarium a secunda matre robur frigorisque patientiam cum adoptione transinit-ti. Vulgatior tamen usus obtinuit, ut ad uberiorem staturam, vi tamque diuturniorem assines rami aurantijs denubant. Prisci culto- d D; res generis quoque diuersi arbores citrum inserebant: ' Avicen- s. . s. na te ste in cydoniam, in salicem, de in punicam: in hanc &in mo- rum q Florentino ac Diophane: ' Palladio etiam in morum & in py- ' rum . Sed insiti surculi qualo, vel fictili vasculo desuper munieban- Lib. ri , tiar . Hanc porro insitionem idem Palladius hoc repetit carmine ad
Pasiphilum. Nec non es citrij patiuntur mutua rami Pignora, sua 'auido cortice morus alite S I d Pomaque
127쪽
Inoeulationepotissimum gaudet, Quae duplex est .
Pomaque poturi blando redolentia succo Armatis mutant spicula nota raris .
Sed istum antiquauit morem posteritas: quia, ut opinor, animadue tit, Medicas malos mutuis insitionibus inter se libentius nubere , ac selicius parere . Eadem citrus quolibet insitionis genere coalescit,
facilius tamen inoculatione, quam etiam emplastrationem vocant. Duplex autem inoculandi ratio et altera priicis, nostris altera cultori bus usitatior.' Illi ex qua arbore inserere vellent , eiUS ramum nO- a colam. d.
uellum ac nitidum, sertilique tumore belle gemmantem eligebant: ex eodem gemmam exigui corticis mediam, acuto scalpello in qua- 2 'et ' ih drum circuncidente, stimebant. Deinde quam arborem inserere a P - . r. vellent, eius nitidissimum ramum sic delibrabant , ut delibratae parti adiuncta cum libro gemma aptissime quadraret. Circa gemma bene vinciebant, ita ne laederent: commissuras & vincula luto minniebant : arboris insitae sobolem & superiores ramos praecidebant, ne succus alio dissiparetur: posi: unum ti vigesimum diem insitum suo nexu captiuum vinculis liberabant. Hoc insitionis genus aestiuum dicebant: de Iunio mense Iulioque usurpabant. Hi vero in arbore citri, de qua in Oculare volunt, gemmam obseruant, praesertim in orientali latere, quippe seraciore , quae bene appareae, quae certam spem germinis habeat , quaeque spinosa non sit: quia spina vel dissicile reciditur, vel conues iemis cum parte corticis incommode relinquitur . Adnatum praeterea gemmae solium praecidunt, exiguo pediculo relictor corticem oblongi trianguli serma ita circuncidulae, ut inuersa basis sursum versus, aduersa pars cuspidata deorsum ver- gat: ipsa vero gemma summae sit parti propior, quam imae. Deinde arborem inserendam quadrata circuncisura non delibrant, sed nitidissima in parte rami, quae trunco proxima uberius alitur, & im qua ferax ac praecipua viret hilaritas, transuerso scalpelli ductu cor
licem , citra materiae noxam, incidunt: a medio incisu alia, eaque
recta & paulo productiore incisione ita descendunt, ut nostram litateram T vulnere inscribant. Ad haec ima scalpelli parte, quam ligulam vocant Anstar oricularij specilli modice patula tenuique, utrinque abiuncto a materia leuatoque libro, rectam litterati vulneris rimam ad extrema usque capita transuers, incisurae aperiunt: in eum sinum corticem insititium cum germinis mamma diligenter inse tant: dividuum librum ad inclusi aduenae corticis complσXum munimentumque de more obligant: relictoque spatio , unde gemma libere germinet, undique astringunt. Uno praeterea vel altero cu
128쪽
hospitalem ramum iuxta insitum, ne succum distrahat, decacumi nane . Post decimum diem aut quintum decimum,integumento se-liaceo sublato , in insititii libri viriditate seu pallore selicem insitionis vel infelicem exitum praesegunt. Tempestiuum insitioni huic nabetur semestre tempus ab ineunte Aprili ad extremum usque Se ptembrem cum videlicet facile liber a materia seiungitur , gemmae que in gegumina turgestunt. Lunare senilitia recentior amat inocu latio : quia fenestentis astri filia non luxuriat iuueniliter in stondes , sed per adolescentiam velut senilis hi res prudentiae maturius pomis exuberat: perque sideris damna insitum proficit, genitali fertilique succo in priorem foliorum inutilemque ostentationem parcius incitato. Eandem ob causam insitionibus caeteris (quicquid alij cen
seant) senescens , quam adoles ens luna, commodior . Integrum praeterea colono est sue truncum , praesertim recentem ac tenerUm siue ramum , nec e ramis unum tantummodo , sed plures quoque de uno , vel de multiplici pomorum genere inoculare: imo singulos ramos binis ternisue inditis oculis oci atissimos, & arboreos Argos facere . Ramorum cratii itido Sc bonitas de numero admonebit. Curandum vero est, ut extima ramorum pars inoculetur: sic enitata insitum liberalius in latur, Ac arboris interior silua pulchrius utiliusque rarescit. Tam accurata insitio tempestiuam irrigandi, fimo que laetificandi curam, alio tradendam loco , r poscit. Sic augusta cultrix, & magnum exemplar gentium, Roma, dum regias inter dum curas ad urbanam inter hortos rusticationem Cyro elegantius Rege demittit , sic, inquam, inserit: & ad omnem prudentiam Oculata , ve, partu meliore perspeecto, animentur ad tacunditatem arbores , callide inoculat. Quare perspicacior noster cultus ostendit, hallucinatam esse rudem adhuc in citro educanda veterem culturam : quae, quod falso putauit, voluminum monumentis consignatum reliquit, ' citrum videlicet inoculatione sterilescere: h neque inseri debere sub cortice, utpote praetenui, sed fisso circa radices trunco. Equidem illud hic uniuerse aflirmandum habeo, in parte arboris duriore insitionem furcillo, in teneriore autem oculo esse faciendam : priori tamen alteram praestare . Id autem ut palam sit , surculariae insitionis formam conuenit aperire . Primum ieitur, quas Inseritur
interitur, arbor serra diligenter ac rotUndo Vulnere CXC castar ea para in trunco.
te, quae maxime nitida tu sine cicatrice est: daturque opera, ne liber hedatur. Deinde praecisi trunci plaga se alpello peracuto laevigatur . Ipse truncus tribus infra secturam digitis arctissimo taenue nexu praeligatur et mediusque acuto cultro in eam rem facto ea sine dii inditur , ut fissura trium digitorum sit, cocrcente vinculo libertatem de hi
scendi. Adacto cuneo , siue osseo , siue ligneo, fissura custoditur . O Postea
129쪽
ratione peregre petendi . Cur inoculatio citro
Postea surculi ad insitionem de ramis anniculis aut bimis, qui nempe modice induruei,nx , sumuntur, summa xeneritudine attonstasere palmares & antegri , atque , ut quidam semiunt, ab humeris arborum ostentem solem spectantibus. Hi porro surc uti tantum ex utraque parte in speciem cunei deraduntur, quantum demissus cuneus spatij dederit, sed ita ne medulla nudetur , neue lateris exterioris cort*x detrahatur. Sic parati deprimuntur in ximam, ut eorum liber libro arboris utrinque ac superne fiat aequalis , gemmis extantibus duntaxat binis ternisue, ima vero gemma summo a trunco Vix abiuncta. Ddos una surculos arbor admittit; quibus demissis, cuneus eximitur. Taenia deinde soluitur: quaque parte fissus est truncus, cannabe vel non torta , vel in funiculum xortili astringitur.
Ipsi vero plagae illitu cera cum terebinthi aut laricis resina permistae pluuia, solijsque circundatis P subligatis selis aulus defenditur. Post
quintum ac decimum diem solia remouentur et quippe xunc , si surc fili ceperint, mouere se gemmae incipient. Exacto bimensi tempore, quo saxis insitiva solet arbor cum insita coaluisse , vinculum demitur supradictum. Usurpatur tac insitio vernis mensibus, Ma xio , Aprili , Maio: cum arbores Medicae fertili succo praegnantes imgerminationem turgent. Qui de longinquo petuntur surculi, rape aut succulento malo , aut potitis argillae ex melle subactae globo infixi, necnon arboreo musco inuoluti, succum creduntur optime custodire: seruarique opacis & humectis locis , prae extim proxime riuos de piscinas, condirorio binos intra imbrices pyxidato. Nequotamqn sic habendi perdiu; sed a recenti matris rumpere adhuc succidi vpgetique nutricis in sinum arboris matura insitione deponendi . Iam si quaeras, quid cauta sit, cur utilitis citri gemmam incise cortuci, quam fissio ligno surculum inseramus: plures habeo, quas afferam , causas. Nam id arboris delicatissimae, nostro quondam subcacto indocilis habitare, cultorumque tandem blanditiis mansueta, grauiora insecantis ac diffindentis insitionis vulnera incommode tolerat, quibus nostrates ingenij durioris arbores proficiunt: inoculationis vero legiorem kalpturam facile patitur. Et flammatim quidem innocentqrque cortex inciditur: at penc trabili grauiquo
vulnere materia finditur, quae dura cum sit, aut nunquam, aut sero rimam coagmentat: lenteque obducta callosa cute , secturae fissumque plaga aegre consanescit: imo arbor ipsa non raro noxae vel exitio
patet. Ad I c totus cum gemma liber uberi succo gliutinosus ho-ipui ligno facilius coalescit : at vero surculus minima sui parte munus ad sura, quippe lignosse de aridiore, in arborem saepe fallaci exitu inseritur. Ipsa quoque surculi gemma supra diffisae arboris nutritium sinum de complexum extans, ob interuallum non ita commode
130쪽
mode alimentum trahit . Huc adde , quod arbor eadem ramis praecipuis inoculatis plures gemmas, fisso autem ligno unum at derumue surculum recipit. Ex quo sit, ut maturius, uberius, & pulchrius in oculatione poma, quam surcularia insitione, proueniant. Alia ta- -mm men est notissima insitio, vulgari nomine coronalis, probabilior & ter materiam freque iatior, quippe innocentior & felicior: qua, sine altero figurae vulnere , arbor sostim resecta, inter corticem Sc lignum furculos pro amplitudine plures paucioresue, digitis minimum binis interuallatos, accipi r in coronam. Haec autem commoda est insitio , cum vastior arboris truncus calamos complures admittit: unde ordinata &elegans ramorum silua succrescat. Eadem tandiu tempestiua est insitio, quandiu in oculatio: cum videlicet cortex a materia facile recedit . Alterum quoque insitionis genus merito nomen obtinet a corona . Irrefecti enim crauioris rami trunciue cortex litterato in
cisu , qualem ipsa exigit inoculatio , triplici aut quadruplici in orbem finditur. Deinde totidem citrei calami duriusculi, excepturo nempe duro cortici conuenientes, sub ipsam gemmam cuspidatim decisi, naque tantum ex parte derasi, more gemmati corticis, diductas demittuntur in rimas, & vinculis astringuntur. Si scabra fuerit extimae partis cuspidatae cutis, leui rasura heuigatur. Est, qui eandem litteratam rimam in arboris libro inversam incidit, dc in eius ima parte imprimit ligno crenam, in qua surculus demissus insideat. Hanc iporro insitionem ab illo crenae veluti gradu scalarem nostri vocitant insitores. Sed alterius huius generis insita coronaria vel non tenent, vel diu durare non solent, hospitali arbore succi copiam suis
potius, quam alienis germinibus ministrante .mLonge aliam vidi Flo- Et commio
renitae, in urbe nominIS a cluium indole vernantis, usurpari solitam .
insitionem, quam alij Genuensem, alij iure nominant a latrocinio . Etenim quae sic inseritur, insititium furtum tam petite dissimulat
arbor: ut auriferi rami opibus non furtivis, sed natiuis aucta videatur. Hoc autem innocens licitumque latrocinium sic exercetur. Ab ineunte Maio ad exeuntem usque Sextilem bini arborum, insitione committendarum, rami modice crati1 deliguntur. Is, in quem inserere quis vult, ramus decacuminature eiusdem summa pars canaliculato scalpello medulla tenus excavatur e medullae nonnahil eximitur: caua plaga, latum digitum longa, usque ad summum resectum ramum paulatim depressior porrigitur . Eius autem rami,quem inserere quis vult, inferior pars, aequali incisu delibrata, sic alteri ex
cauatae aptatur, ut pars caelum Visura corticem cum cortice exsequatum habeat. Illud etiam curatur, ut, qui inseritur, rami cacumen
quoad eius fieri possit, directum sit ad caelum . Cannabino deinde vinculo insitum valide obstringitur: resinata cera resecta partis plaga O et oblini-