장음표시 사용
191쪽
non excedit, eam qua aliis-e nunc lent, nisi prava quadam affectione tin trisnsve Sum ra-. gantur, unde fieri nequit, ut omnes sint ut Halsum tyro vero Accipiant, aut illud malitiose nobis obtrudant. Si quis , ad ea, rq tue, in se experitur, animum advertat, Sin - ruSque eSSe velit, fateri a Cogitur, Ee tam, procul ab omni de existentia urbis Romanae . dubitatione abesSe, quam sparum de exi-- Stentia Solis supra horizontem, dum eam suis intuetur oculis ambigere potest; pro-- fectq sicut fieri omnino non potest, ut SE- rio judicem, omnes cujusdam typographiae Characteres 'fortuito casu proiectos ita feliciter . Convenire pOSSe, ut inde oratio quae-e piam Ciceronis, aut ψVirgilii 'aeneis prodeat, ita quoque impossibile est, ut serio, judicem, ramnes rhomines, cum aSSerunt Romam existere, simul falli, aut in id, ut me saltant, Conspirasse et . igitur in hoc casu nullo modo liber sum, ut seria mente una- .nimi tot hominum testimonio contralicam, aut non assentiar : id quod ad certitudinem,& evidentiam moralem omnino sussicit. Interea tamen satendum est, eat dentiae huic non eam inesse vivacitat , qua metaphy- . Sica, aut physica gaudere solet .; non tamen
Propterea minus. Vere, λac realiter nostrum ea consensum Elicit : nompe non sum magis certus i Solem, exi3tepe, quando eum video, quam certus sim dari Romam, quando id omnes assirmant; sed tamen prior illa certitudo vivaciorem in me impressionem , essicit, atque haec. Et i hinc desumi debet, quem SenSum contineae id, quod vulgo dici solet: magis , a nobis credi id, quod Didriivir, suam quod s9lum, auditur: sensus videlicet hujus axiomatis est : nos longe vivacius assici eo, quod oculis usurpamus, quam eo, quod solam auditu per
cipimus, non autem illud prae hoc magis
192쪽
- De Auctoritate. Osr.. verum nobis Vide ri. At . quaenam, Auaeret
aliquis, sunt ea adjuncta, in quibus auctoritas humana certa evadit Z Accipe igitur. Characteres certae Auctoritatis humanae.
latur, Sit res facti; neque essim . in rebus seientificis, ullum habet auctoritas humana pondus. Sit Graeterea. ejuSmodi, ut Morum, qui testantur, Captum non superet, quod tum obtinetur, quando iis neque vires intelligentiae, neque copia indagandi veritatem de
a. Numerus testantium sit tantus, ut iis in adjunctis yrudenter major desiderari nequeat: numerum tamen non faciunt etiam quamplurimi, cum omnes rem ab uno desu
i 5. Non Sit locus prudenti Suspicioni, an non testimonium ex praυa quadam: animi assectione prosciScatur; mens enim ejusmodi motibus agitata vel Verum non videt, vel si videat, occultat. 4. Testimonium Sit unanime, et nonnisita pauciSSimis, quales numquam desunt, in dubium vocetur; quod si neque illi, quorum Caussa agitur,' quorumque proinde iis dubium reddi vel maxime interesset, contradicant, maximum veritatis pondus accedit. CLK IV. Auctoritas humana hisce cha' Au &racteribus insignita est indicium ' S ci ny quale juo . Ῥeritatis externae; est . enim infallibilis, pa- dicium ritque certitudinem, ac evidentiam moralem Vςxi'δti s β. i 85. : habet 'igitur ea, suae ad indicium voritatis suffciens. requiruntur. Schol. Veritatis nimirum externae; internae, non esse, patet alioquin; at neque omnis externae, ejus Fidelicet solum, quam nec
sensibus externis, nec sensu naturae com --muni, nec ratiocinio ex illis deducto con-
193쪽
sequi valemus. Verbo, ea nobis auctoritas humana vera esse indubitanter persuadet, quae ad. facta, ac historias attinent, iisque in suspiciendis consiliis, expediendis negotiis, m cognoscendis illiis, quae ad vitae udi sus requiruntur, dirigimur. Qui in ejusmo- . idi rebus omnem testimonio humano fidem - abrogaret, is profecto non modo a ceter rum commercio veluti perversi, ac aberrantis animi homo excludi me resetur, verum etiam sibi ipsi quam maxime noxius foret; ex plerisque enim rebus a Deo hominibus ad usum concessis nullam utilitatem capere, & nonnisi infelicem, brevem . que in tellure . vitam degere .pOSSet, cum nemo sit, qui ipsΘ . septiis sensibus omnes res ad vitam sibi, necessarias m plorare. sueat, proptezeaque in Compluribus occasionibus aliorum instructione non egeat. Atque eX inde patet, Deum. Optimum' VO-luisse, ut nobis nominum testimonium quandoque serviat ad veritatem certo de te nendam, eumque etiam dedisse hominibus facultatem determinandi, quid huic testimonio inesse debeat, Ut bdem mereatur. Haec de auctoritates humana dicta pro hoc loco sussiqiunt; plura de eodem argumento dicemus in parte textia, . ubi de is de agen- dum erit.
ag 4 r- CLXXXV. Cum veritas indiciorum ope
oth datecta menti obversatur, eamdem Cognoscutis tertiae re dicimur , eo vero in casu vel scimis , vel
194쪽
De cognitione veritati . . 185Opinamur, vel credimus; triplex inde oritur cognitionis species: scientia, opinio, ac fides, praecipuum ultimae hujus partis argumentum. CLXXXVI. Potissimam sere cognitionum nostrarum partem lecti'ni librorum debemus; quare, Cum de cognitione veritatis generatim hoc loco agamus, ea quoque adserantur Oportet, quae ad evolvendos utili lectione libros,
verumque eorum sensum assequendum scitu necesSaria Sunt.
CLXXXVII. Denique, quando, ut in apem to est, veritatis cognitio cum ignorantia, ct errore consistere nequaquam potest, non ericinutile praecipuas utriusque caussas, sontesquo detegere; his enim intellectis eam facilius dispellemus hunc vero vitabimus ; atque hac ratione cognitionem nostram pro humani intellectus viribus amplius semper, & amplius extEndemus. Ilis in tironum commodum, ne quidpiam desit, breve de concertatione litteraria caput subnectemus.
De scientia, ejusque diversis speciebus. CLXXXVIII. Omnis cognitio certa, ac evi Quid dens scientia; atque judicium, quod depen- seientia, denter ab ea formatur, scientiscum compel- ivd 'latur ; ut cum judico: totum est majus sua
Coroll. Eam igitur propositionem scio, cujus veritas mihi evidenter relucet. So I. Sumo vocabulum scientiae formaliter, . Seu Subjective, quatenus videlicet refertur ad mentem : nam objectiDe, SiVe. relate. ad objectum, illud notat vel quamvis veritatem evidentem, vel collectionem quampiam, Seu systema veritatum demonstratarum, quale est geometria, metaphysica&c.&c. Significat quoque per aliquos scientiae Morchenau Log. s
195쪽
194 . Pura III. Cap. Lhabitum demonstrandi longiori usu, dc exercitio comparatum, atque hoc in sensu ille dicitur pollere scientia metaphysica, vel geometrica, qui facilitatem possidet Complura saltem asserta ad geometriam, vel metaphysicam spectantia demonstrandi. Quotv- CLXXXIX. Cognitio certa, ac evidens vel plex ex sola idearum inter se collatione, vel ope cienti.t ideae cujusdam mediae obtinetur; duplex igi'tur est scientia; intuitiva, cum ex sola idea rum comparatione earum convenientia ,- vel repugnantia relucet; sic intuitivescio me esse, cogitare, Circulum CSSe rotundum, totum esse majus Sua Parte &c. Demonstrativa, cum ea id earum connexio OpΘ unius, vel plurium etiam aliarum intervenientium detegitur; sic: animam esse incorruptibilem deprehendimus Ope ideae mediae entis simplicis. Coroll. I. Omnes igitur veritate S, immediais vel ex sensu intimo, vel ex sensu naturae communi, vel ex testimonio sensuum externorum, profluunt, intuitite, sci
Coroll. a. Quando scientiam demonstrativam habemus, praestamus assenSum Convenientiae, vel repugnantiae . duarum idearum propter visam varumdem Cum tertia convenientiam aut rupugnantiam ; at cum hoc
facimus, ratiocinamur I. iai. ) : igitur scientia demonstrativa involvit ratiociniam;
atque inde omnes veritates, quas eX praedictis indiciis legitime ratiocinando dedu-
Schol. Dicitur scientia intuitiis, quia mens ex solo idearum intuitu, absque ulteriore curat aut labore veritatem assequitur, eam- lque in fallibiliter diludicat: ut oculus apertus videt lumen solis, ita in hoc casu veritas sese menti attendenti manifestat, quini
ipsi possibile sit de ea aut serio dubitare, aut ampliorem inquisitio nem instituere. At
196쪽
De Scient. GuSq. Diυ S. DCC. . 395v o scientiam demonstratiuam, etsi eadem certitudo, non tamen eadem claritas, ac evidentia aeque vivax comitatur; in hac ο- . nim mens non Sine magno labore, & attentione per longas quandoque idearum mediarum progressiones ducta tandem conve- nientiam, aut repugnantiam idearum dete
hoc plura in capite sequente. CXC. Scientia, quam sensuum externorum adjumento obtinemus, experimentalis, Sive eaeperientia audit: comparatur igitur attentione ad eas mutationes, quae in Organis Sensoriis ab objectis externis ericiuntur. Dicitur exterem, ut discernatur a sensu intimo, qui experientiae internae nomine frequentius
CXCI. Experientia compellatur Observatio: ejus vero objectum phaenomenon, si illud ipsum objectum absque nostro labore tale existat; Sic Solem mane oriri, Demers Occidere phaenomenon est, quod observamus. observatio porro vel absque instrumentorum subsidio, vel eorum ope peragitur; in priori casu vulgaris est, in altero artisciosa: sic eclipsis lunae DeI libero oculo cum vulgo, Vel cum astronomis adhibito telescopio, ut initium, finis, ceteraque accuratissime adnotentur, observari potest. Si denique experientiae objectum nostra nobis industria, ac labore praeparemus, experimentum instituimus; ut cum quis primo globum aere plenum, tum eo extracto vacuum bilanCi appendit, ut Geris inde graυitatem e laret.
CXCII. Quidquid non sentimus, illud per
experientiam notum non est; -perientia enim est scientia per attentionem ad . id,
quod in sensibus contingit, hoc est, ad ipsas Sensationes. Comparata β. I9ο. ): errat igitur gravissime, qui assirmat se quidpiam experiri, quod non sentit; ut si quis dicat : se
197쪽
i96 Purs III. cap. I. expertum fuisse effluvium magneticinn, quo
Schol. Vitium hoc subreptionis nuncupari amat, committiturque ab iis , qui vel nimium imaginationi indulgent, vel nescio qua praejudicata opinione acti, falso sibi persuadent se aliquid experiri, quod non est, vel, id quod per legitimum ratiocinium ex praecedente experientia deducunt, pro ipsa ex- perientia jactitant. Atque id ipsum quoque ad experientiam internam, sive sensum intimum pertinet ; nam & eo in casu facile in- eauti in id vitium incurrunt. Quam multi ajunt se intime experiri, corpus, ejusque
membra ab anima essicienter moveri, cum tamen aliud non sentiant, quam quod eo quasi momento, quo anima vult, talis in corpore motus Contingat; alii autumant dissusionem animae per . totum corpuS ab experientia sibi certissimo constare ; at, miserrime hallucinantur, jam enim oppositum obtinere satis notum est inter philosophOS. Deqnl- CXCIII. Experientia est de rebus dunta-bΠ d aecit singularibus f ea enim tantum experiseriisti mur, quae an organa Sensoria agunt β. r9o. ;ti. t haec vero omnia existunt,quod enim non existit
neque agere potest: porro quidquid existit, individuum, ac singulare est β. 59. schol.); igitur res duntaxat singulares sub experien
Coroll. I. Qui universalia se experiri asse- serit, a vitio subreptionis immunis esso
resti a. Qui per experientiam quidpiam
demonstrare nititur, adserat, MeceSSe est,
casum singularem, in quo id expertus sit, nisi is plane obvius, omnibusque per Sedo op. Sches. Etsi vero judicia nostra in experien- experien- tia fundata de se, singularia sunt, facile
198쪽
De Scient. ejusq. Divers. Dec. 297 tamen in universalia commutantur. Si vi--eo delicet plures, ac diversi . observatiouum la)ς casus inter se conserantur, notenturque ea dies quae omnibus communia sunt, levi negotio obtinen- inde per abstractionem . 61. y proposi-xuritione' universales efformari, sicque ope. experientiae cognitiones etiam universales obtineri possunt. Plura hic non addo, quae enim in instituendis experimentis, machi- narumque usu observanda sint, in physicae prol ego menis doceri debent.
CXCIV. Scientia denique vel actualis est , LRisi
quando eam praesens perceptio convenientiae, aut repugnantiae idearum comitatur: vel Λα- & habibitualiy, cum mens nunc quidem actu hanc rualistidearum relationem non percipit, ob memoriam tamen ejus perceptioni praeteritae ita ESt comparata, ut quotiescumque eaedem ideae recurrunt, veritatem indubitanter agnoscat, assensumque, vel dissensum absque omni sormidine, aut errandi periculo praestet. Coroll. Quivis igitur scit omnes veritates, . quas in memoria quasi reconditas habet, vi evidentis perceptionis praeteritae, in qua mens, quoties. Super eas reflectit, cum in
Schol. Neque hoc ullo jure in dubium vocari
potest; cum enim intellectus nostri tanta. sit brevitas, ut paucissima solum uno e demque tempore clare, & distincte concipere . liceat, prosecto magna admodum n stra ignorantia foret, si non sciremus, nisi id, quod. actu cogitationum nostrarum objectum agit; quique doctissimus inter homines habetur, ac plurimum Scire putatur, Vix unam, alteram veritatem,. quot videlicet simul in mente complecti POSset, rea
CXCU. Scientia habitualis rursum duplex piex ha est; vel enim ut primum veritates olim per-bituatis ι CEPrae recurrunc, mens simul mutuam idea-
199쪽
398 - . myS ILL GR. T. rum relationem clars & distinctae pervidet. Tel vem iis recurrentibus mens quidem de iisdem sct antea fuisse convictam meminit ,
nullo tamen modo rationes , argumentaque re ' vocare in memoriam potest.
Scholo Himum contingit in omnibus veritatibus, quas intuitius scimus β. I 89. , tum enim uno intuitu idearum recurrentium convenientia, aut, repugnantia clarissime perspicitur: alterum vero in iis sere obtinet veritatibus, quas olim. demonstrative . Seivimus ; Pronissimum . enim est, ut iis recurrentibus earum simul demonstratio
menti non recurrat ', sic, qui certo recom datur, se olim demonstrative scivisse, animam esse ens simplex, scit eam verita' rem, quoties ea in melitem venit, ac nullo modo de ea dubitare potest, etsi de
monstrationis amplius non meminerit. Est porro haec veri nominis scientia ; quantumvis enim convenientiam inter ideas animae,' entisque simplicis illarum id earum. adju-
mento, quarum ope eam olim detexi, nunc non perspiciam, subingrediuntur tamen in earum locum aliae ideae mediae, quae. mihi non minus. infallibiliter, licet. fortassis mi- nus perspicue dictam convenientiam actu ostendunt , quemadmodum impressionem magis vivacem sentio, dum rem actu vi-
' 'deo, di quam cum solum me vidisse recor' dor r 4mmutabilitas nimirum atque a te i- as veritatum universalium ossicit, ut mihi
'' Evidenter constet, nunc a vero abesse non
posse id, quod olim vertim suit. Profecto nisi res se ita haberet, nulla fleometrarum demonstratio pro omnibus universim casu ' bus' κleret ; quaelibet enim per se ad singularem circulum, vel triangulum &C. in charta depictum restringitur, nequct Suam universalitatem aliunde, quam ab immutabili, ae aeterna circulorum, vel triangui
200쪽
De Scient. Gusq. Divers. Dec. IDrum &c. relatione accipit: & quis asserat insignem mathematicum nescire propositiones olim a se in librum congestas, demonstratasque, propterea quod ipsarum demon-sdrationum jam non. meminerit λ Id tamen consequens. seret, nisi eum desectum immutabilis idearum inter se relatio, quam se aliquando clare, & distincte percepisse
emto recordatur, abunde suepleret. Atque hoc memoriae testimonium ita necessarium est, . ut absque eo potior hominum pars aut
ad scepticismum declinars, aut singulis sera
momentis. sententiam Suam mutare cogeretur, quoties nimirum quaedam. opponi audit, quibus pleno satisfacere vitio memoriae rationes olim perspectas non Suggerentis, extemplo nequit. Dissimulandum tamen non est multorum in erroribus pertinaciam inde potissimum oriri, quod do sententia semel apud se. stabilita decedere nolint ,' verum id non . inde provenit, quod memoriae con
fidant in iis rebus, de quibus rectum olim
judicium formarunt, sed potius, quod antequam eas examinassent, judicium tulerint, qui enim pertinacissime suae sententiae adhaerent, sere ii tantum suor qui nullum
umquam serium examen instituerunt, quique ad tuendam quibuscumque sumtibus receptam a se sententiam hac una ratione
impelluntur, quod numquam aliter judicaverint. Quare, ubi res fuerint majoris momenti, non soli semper memoriae fidendum; sed rationes etiam ipsae de novo in examen vocandae sunt. Id quod praecipue usu venit, cum in probabilibus solum versamur; vix
enim ullus umquam certus eSSe poterit, Se omnia rationum momenta tam pro stabilienda , quam infringenda opinionis proba- bilitate sussicienter expendisse.