Antonii Mariae Gratiani a Burgo S. Sepulchri episcopi Amerini De vita Joannis Francisci Commendoni cardinalis libri quatuor Edidit Rogerius Akakia

211쪽

ostendit posse fertilissimam Regni sui partem non

coli tantum , & rrequentari , ted ad magnam quoque opulentiam pervenire, auctorque conan-υ di fuit. Venetorum urbem amplam, & maris la- te potentem , maritimarumque rerum scientia , ' usuque longe exteris praestantem in medio stare in mari, ducentisque amplius millibus hominum D habitari, celebrarique nullo circa proprio agro , quem colat, neque ad tantam multitudinem alendam saepe suffcere, quod a vicinis populis con a vehitur: posse Venetias frumenta e Rustia depor- tari, nec longinquitate itineris , nec aliis , quae, se primo ostendunt, difficultatibus deterreri de- ,, bere : nihil enim Regi, si ad sit industria, stu- ,, diumque , insuperabile fore. Ante omnia agen-

,, dum cum Turcis esse , ut metu, atque auctorita-

,, te imperii sui Vallachos, & maxime Scythasadi, latrociniis contineant, quod Turcas credi libendi, ter esse factitros, quippe ex crebro illo navium odi commeatu , & eorum portus celebrari, & vecti- ,, galia augeri, & pacem iis cum Polonis pariter , ,, dc cum Venetis este: tum ad ripam Tyrae loco, qui ,, visiis maxime=opportunus fuerit, deligeret oppidum, atque novam urbem conderet, ubi tutam ,, mercatoribus stationem praestaret, ne stibilis in ,, cursionibus finitimorum pateret, vel levi muni- ,, mento , ac ligneis moenibus, ut est mos iis in ,, terris oppidum firmasse, sat fore adversus Barba- ,, ros inermes , & nullis belli instrumentis, queis,, septa modo loca tentare audeant, instructos , de inscios

212쪽

COMMENDO NI CARD. 177

inscios ejus rei, assuetosque tantum in latissimis

campis excurrere, brevique certamine, aut in fugam vertere, aut fugere hostem, venturas Venetiis naves, portumque ad Bialogradum in ostio Tyrae, aut alibi, ut commodum ruerit, capturas,

frumentaque secundo flumine devecta ad mare Egeum in Adriaticum invectas sinum Venetias redituras ; nec Venetis hominibus novum id iter, aut mare futurum, siuetis paucis ante annis longiorem illam navigationem ad Tanam urbem Tanais amnis ostio sitam suscipere mutandarum causa mercium, & ex iis ipsis Podoliae campis ad inficiendas lanas semina quaedam exportare, quorum fructus, qui cum eo commercio deserunt,

repeti possent. Vinci omnia superarique spe, &

cupidine lucri, multaque diem, atque usum in- Venturum, queis quotidie negotium proclivius, expeditiusque reddatur : nec frumenta selum, sed ubi procedere res coeperit, Vim magnam

mellis, cerae, piscis, cinerum, pellium, quae nunc neglecta sine emolumento habentur, Venetis meracatoribus venditurosi eosque ipsos varias, variique usus, quas Venetiae ferunt merces, quarumque indisa Polonia est, ultro advecturos, nec Gubium frequentem novam urbem brevi ipsum quaestiam, utilitatemque effecturam, mollituramque, & mansitefacturam feros quoque Barbarorum animos, qui & ipsi mercari, quae externa navibus subvehuntur, & sua exhibere, & denique commercio, & fructu advenarum laetabuntur.

cccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccc

213쪽

N Ita coalescere rem, & coli, habitariove regio-υ nem salubrem caelo, uberem solo, ac latu oppor-N tunam posse, ex quo ingens, & publice, & pri-υ vatim emolumentum Polonia esset captura. Cum magnopere probata Regi res esset, relataque ad Concilium suorum approbatione omnium acciperetur, magnae ob id Commendono gratiae actae, vehementerque ex eo incitata sent nominum in illum studia, quem & amantem gentis suae, & de commodis eorum Reipublicae cogita .rem omnes praedicabant. Ipsi quoque haeretici diligebant, ac reverebantur eum, nec palam minori , quam Catholici cultu, & honore dignabantur ; ventitabant etiam domum, &consuetudine,& sermonibus ejus commoti quidam sese collegere, & resipuere, minusque jam eorum acres in Ecclesiam impetus erant. Caeterum de Podolica re cum appellasset Turcarum Regem per Legatos Augustus, nec ille abnuit, & Ven ii ultro gratias ei, Commendonoque egerunt. Sed Palatinus Rustiae, alisque quibus datum negotium circumeundi, lustrandique eam omnem oram,& maxime Tyram amnem inspiciendi erat, retulere a Camenetia aliquot dierum iter secun do flumine provectis occurrisse vada saxis ingentibus impedita, nec ultra pervium navigiis amnem fore, nisi iis aut amotis saxis, aut caesisi locus aperiretur ; nec opus esse parvi laboris: v rum, etsi Commendonus ostenderet posse, quod dissicile, atque impeditum natura videretur, com

214쪽

COMMENDO NI CARD. 17'silio, atque arte superari, nec omnino magna mole illa confringi, aut amoliri saxa; tamen huic praeter spem objecto scopulo negotium haesit, actum dilatum, post etiam totum omissum est.

De Rege cupiente dimonium cum uxore facere, per Commendonum ab tali consilio abduus. CAPUT XVII. AD caetera intestina mala, quibus urgeri P0-lonia videbatur,accessit aliud gravius multo, ac periculosius, unde tragici illi Angliae motus, &ex pari causa par quoque exitium haud dubie imminebat , si in Commendono , aut minus fidei, aut minus industriae, animsque inventum fuisset. Regem pugnacem in vitiis suis ingens cupido

incesserat uxoris repudiandae, cujus in matrimonio decimum jam annum agebat. Primum huic cum Isabella Ferdinandi Caesaris filia conjugium fuerat, ne id quidem ipsum satis concors, aut diuturnum , quae cum sine liberis decessisset, Barbaram, de qua sirpra mentionem fecimus, amore ejus, atque illecebris irretitus, ipsa maxime adversante matre, sibi copulavit, brevique amisit, quod mulier meretriciis imbuta artibus, dum assiduis medicamentis, sibi conciliare partum studet, pro foetu morbum concepit, eoque absum-

215쪽

pta interiit. Hujus desiderio Rex diu in moerore luctuque fuit, ac ne perseveraret in caelibatu, magis suorum hortatu, & aliqua cupiditate liberorum , quam sponte sua fecit, ximi cum privata, ac famosa

& simul inopia non dispari

tos ad Ferdinandum Caesarem unam ex serori si sabellae prioris uxoris petitum misit: nam Ferdinando foecunda proles undecim filiarum erat; ac

ne ipsi quidem facile singulis ob multitudinem

invenire viros Majestati suae non indecoros. Sed quia matrimonia in tam arista affinitate scitis, &jussis Ecclesiae prohibentur, postulatum a Iulio

III. Pontifice Maximo est, ut lege solverentur; quod cum dissiculter impetrarent, tergivertante Pontifice rari, & parum rausti rem exempli inducere, tandem silmmis ab utroque Rege adhibitatis precibus, summe conducere utriusque Regni rationibus eam renovari assinitatem contendentibus, annuit Pontifex, atque legis veniam dedit. Ita Catherina vidua, quae antea Federico Mantuanorum Duci nupta fuerat, ad Augustum in Poloniam, atque in seroris thorum deducitur. Omnino communi errore in matrimoniis jungendis laboratur, ut non mores, non ingenia pensentur eorum, quibuscum agenda omnis vita sit; sed una commodorum, aut inconsulti, &cito desituri amoris ratio habeatur: Hinc plenae discordiarum domus. Id cum privatis adversum,

tum fere Regibus usu venit, quibus non solum quo indignitas proconnubii levaretur, se iungendi. Lega

216쪽

COMMENDO NI CARD. arcognitae, aut vita nunquam sunt, quas in lecti

in liberorum, invitae,&fortunarum,&rerum omnium societatem asciscunt : sed plerumque lon-muis in terris natae, sermone, ritu , institutio iveris ad eos adducuntur, ut mirum videri non possit, si qui more, ac paene natura inter se dissimiles sint non facile inde sensibus, de voluntate conjungantur: atque adeo evenit saepe, ut unde necessitudo, atque amicitia quaeritur, inde o dia, inimicitiae, ac interdum Leva etiam bella o riantur. Augustus recentibus novae nuptae ample

Dbus, obsequiisque delinitus primo laetari novo conjugio est visus. Mox ubi satietas ex multa eo pia orta, & suo uterque vivere, & nosci ingenio coepere, paulatim digredi, ac secumbere, nec illa mariti amores, ac incontinentiam tacita ferre,& ipse eo in dies magis alienari, donec non Regni, non fortunae consers, non itinerum comes, deserta , spreisque Radomii seponitur : tertium que jam annum separati agebant, quotidietque dissidium, qua Reginae questibus, qua pervicacia Augusti augebatur. Et Ferdinanai Caesaris injuriam filiae querentis, & interdum minarum aculeos in generum jacentis crebrae litterae, legationesque non remedium, sed irritamentum ad Augusti animum cupiditatibus siris mire cedentem fuere. Causae tam alienati ab ea animi Regis variae traduntur. Vulgo ferebatur Augustum muliebrem mundum atque omnem vestium apparatum, qui Barbarae fuerat, cujus desiderium in animo e is

217쪽

novae non extraxergni nΠptiae, C therinae munus

danti, quam accipienu .atius obtulisse i ab v

I negante turpis, atquς impudicae ornatum, cultumque veram decere Reginam, mariti donum,

quamquam m*gni pretii rejectum, altius ciue id in Augusti animum penetrasse, atque inae o tum initium dissidii. Plerique alii aiebant non convenisse mines,*PQlonos, Germanosque paenen tura dissidere : M MMΠ04 qidem, quemadmodum in aliena tor , glieni ritus , linguae, V stitus, totiusquq vitae ni et in est imia intor, statisve se ad eorum format, atque findigid arbitrium, usiimque , apud. quos Vivit, ita in sita peregrinum, n0n fas 4 admittit, aut patitur. morem , dc tam ip* apud e ternos, ne rudeatur, moribu patrith instinet, quam inter suos ridet, atque aspernatur Misnos. Rex praeter hanc ingeniorum dissimilitudinem , quam utique se toleraturum sejMajςbM ,. qumitiali morbo visi, meque foedo, ac deformi eam corripi solere af firmabat, ejus morbi sis non aspectum solum, stat sitasionem, quoque ipsim horrere. Praeterii jsiuees. quoque ejus in gravi suspectione, t m culp ponebatur, 'Rasi ementiri partumi, sqppusit umque alienum nlium alere pro filo ten

Aliij mςdicamentis partum abegisse sibi

218쪽

mitiali morbo constantior fama erat: caeteriam probri ullius insimulare eam adeo nemo unquam est ausiis, ut veram pudicitiae laudem praeconiumque & Rex, & caeteri omnes illi semper tribue

rint : sed sive ab iis causis, sive fato aliquo, seu

justo numine peccata eorum Ulciscente, a consu

tudine ejus, supra quam existimari, aut credi potest, Augustus abhorrebat. Adeo ut de via, &ratione, si qua inveniri posset, amoliendi illam

matrimonio suo occulta consilia habere coeperit. Non desunt unquam, qui Regum quantumvis pravas cupiditates acuant, incitentque, ignaviassentatione pessima, & vitiorum altrice, & gratiae parente, alii quo difficilem, & praecipitem in

locum deductos obstringant sibi, atque obnoxios habeant. Augustus & cum .intimis rem coquebat,& hortatu eorum cum Ucangio Archiepiscopo Gnesgnensi, & Painevio Cracoviensi Episcopo communicaverat ; utriusque consiliis implicito ancipiti cura, negotioque Rege opus erat. Sed Ucangius etiam novis, ac turbidis rebus laetabatur; atque ab hoc maxime fota Regis spes additiisque ad audendum est animus. Ratio agendae rei composita, ut Rex idoneos praepararet homines, qui Equitum nomine, in cujus orditus manu Respublica Polonorum est, palam in senatu ab se postularet, quando maxime interesset Reipublicae Regem filios procreare, ut aut cum Re gina habitaret, liberiique operam daret, aut promeret causam cur ab ea tam diu sejunitis agm

219쪽

ret. Cum Rex impediri religione se respondisset, quod justum sibi conjugium cum uxoris suae

rore non esse intellexis set, tum ex auctoritate gentis Legati ad Pontificem maximum dirimendo matrimonio mitterentur. Haec quamquam studiose occultabantur, ne quid antea emanaret, quam omnia, vires poscere videbatur, instructa essent, tamen & comperta Reginae erant, &Commendonum ipsum nihil fugiebat, qui Anglicam tempestatem animo prospiciens, tantamque sibi molem negotii imminere, intentissimae in id cura excubabat. In eo verti negotium omne rebatur, si res in apertum non erumperet,&illa ad Pontificem Legatio non decerneretur.

Nam si palam Rex in causam descendisset, publicam suorum auctoritatem, postulatiimque ferens, tanto praeterea studio haereticorum adiutus, qui se locum aut gratia, & opibus apud Regem crescendi, aut eum a Pontificis Maximi amicitia, fideque avertendi nactos rebantur, quomodo sisti res posset, non cernebat. Rex ipse hunc in xime suis inceptis adversarium timebat, in multis aliis expertus quam cum acri, & intento res

sibi esset futura. Tentare fidem , quod omnia summa religione, atque constantia kpta, obstamataque antea senserat, non ausus, tantam viri vim lenire, omnique cum humanitatis, atque

officii genere sibi devincire contendebat, beneficiis quoque ac liberalitate demereri : sed nullus apud Commendonum largitioni locus fuit: professus

220쪽

COMMENDO NI CARD.

fessis enim gratiam recipere, rem constantisi me semper remisit. Rex inde studio ejus magis incitatus per Petrum Miscovium Plocensium Episcopum designatum, quo intimo consiliorum

ministro utebatur, Commendono institit suam ad Cardinatatum commendationem offerre diligem tem, accuratamque,& addebat ad persuadendum

Miscovius, cum aliorum Regum rogatu externos,& Romanae civitati ignotos in illum ordinem Pontifices Maximi saepe cooptassent, haud dubium videri, quin Regi Poloniae hominem ma gnis in Rempublicam meritis commendanti gratificaturus Pontifex foret, praesertim quod ex quo regnare Augustus coepisset, nemini eum honorem petiisse constaret. Quin &missurum de dita opera Romam, qui hoc summis precibus a Pontifice contenderet, Regem pollicebatur. Ille haud magis cupidine honorum, quam antea munerum sitam labefactari constantiam est pas

sus, & qui in ipsa Urbe suffragatores nunquam uaesivisset, ne Regis quidem usiarum commenta

atione respondit ad eum honorem, cui se parem non duceret. Et cum vni Pontifici Maximo

operam, & fidem obligasset fiam, non alteriusquam Pontificis judicio sita merita, seque existimari debere; veruitque verbum ullum ea de re Romam scribi, in eoque ita perstitit, ut Misco avius, qui eum praecipua benevolentia colebat, mecum sepe questus sit, eum dignitati sitae inepte deesse, qui ultro sese offerentem fortunam 'Aa