M. Tullii Ciceronis De divinatione libri

131쪽

LIB. II. 1. 3-2 6. 119

quam si docemus atque erudimus iuventutem his praesertim moribus atque temp0ribus, quibus ita prolapsa est, ut omnium opibus refrenanda ac c0ercenda sit. Nec ver id effici posse c0nfido, quod ne postulandum quidem est, ut omnes adulescentes se ad haec studia convertant. auci utinam quorum tamen in re publica late patere poterit industria. quidem ex iis etiam fructum capio laboris mei, qui iam aetate pr0vecti in nostris libris adquiescunt; quorum studio legendi meum scribendi studium vehementius in dies incitatur; quos quidem plure8, quam rebar, esse cogn0vi. agnificum illud etiam Romanisque hominibus gloriosum, ut Graecis d philosophia litteris n0n egeant; quod adsequar pro 6 fecto, si instituta perfecero. Ac mihi quidem explicandae philos0phiae causam adtulit casus gravis civitatis, cum in armis civilibus nec tueri meo more rempublicam nec nihil agere poteram nec, quid p0tius, quod quidem me dignum esset, agerem, reperiebam. Dabunt igitur mihi veniam mei cives vel gratiam potius habebunt, quod, cum esset in uniu potestate res publica, neque ego me abdidi neque deserui neque adflixi nequ0 ita gessi, quasi homini aut temporibus iratus, neque ore ita aut adulatus aut admiratus fortunam Sum alterius, ut me mea paeniteret Id enim ipsum

132쪽

120 CICERONIS DE DIVΙΝΑΤΙΟΝΕ allatone philosophiaque didiceram, naturales es8 quasdam conversiones rerum publicarum, ut eae tum a principibus tenerentur, tum a populis, aliquando a singulis. Quod cum accidisset nostrae rei publicae, tum pristinis orbati muneribus haec studia renovare coepimus, ut et animus molestiis hac potissimum re levaretur et prodessemu civibus nostris, qua re cumque possemus. In

libris enim sententiam dicebamus, contionabamur, philosophiam nobis pro rei publicae procuratione substitutam putabamus. Nunc quoniam de re publica consuli coepti sumus, tribuenda est opera rei publicae, vel omnis potius in ea cogitatio et cura ponenda, tantum huic studi0 relinquendum, quantum vacabit a publico officio et munere. Sed haec alias pluribus nunc ad institutam disputationem revertamur. Nam cum de divinatione Quintus frater ea disseruisset, quae superiore libro scripta sunt, satisque ambulatum videretur, tum in bibliotheca, quae in Lycio est, adsedimus. Atque ego: adcurate tu quid0m,' inquam, Quinte, et Stoice Stoicorum sententiam defendisti, qu0dque me maxime flectat, plurimis nostris

bulatum Μa erindre, at Quintus har udrihlet in mening om divinationen 1 en paseretur Lyceum I. 5. M. Lycio Ordet flaves Lyceum i I. . . Stoice Cicero mister ne Stoikemes frenistillingsmade, kledes rvt. 31. 118, vor an siger, at de erprudentissimi in disserendo, men eidem traducti a disputando ad dicendum inopes Her taenkes deluriende 1 de rosende sido,

133쪽

LIB. II. 2 6 3 10. 121

exemplis usus es, et iis quidem claris et inlustribus. Dicendum est mihi igitur ad ea, quae sunt a te dicta, sed ita, nihil ut adfirmem, quaeram omnia, dubitans plerumque si mihi ipse diffidens. Si enim aliquid certi haberem, quod dicerem, ego ipse divinarem, qui Hsse divinationem nego. Etenim me movet illud, quod in

primis Carneades quaerere solebat, quarumnam rerum divinati esset earumne, quae ensibus perciperentur ΘΑ eas quidem cernimus, audimus, gustamu8, olfacimuS,

tangimus. Num quid ergo in his rebus est, quod provisione aut permotione mentis magis quam natura ipsa sentiamus aut num nescio qui ille divinus, si oculis captus sit, ut ire8ia fuit, p088it, quae alba int, quae nigra, dicer aut, si surdus sit, varietates vocum aut modos noscere Ad nullam igitur earum rerum, quae sensu accipiuntur, divinati adhibetur. Atqui no in iis quidem rebus, quae arte tractantur, divinatione opus est. Etenim ad aegros non vate aut hariolos, sed medico solemus adducere, ne vero, qui fidibus aut tibiis uti volunt, ab haruspicibus accipiunt earum tractationem, sed a musicis. Eadem in litteris rati est reti 10 quisque rebus, quarum 8 disciplina. Num cen808, 08, qui divinare dicuntur, posse respondere, sol maiorne

litteris ibogii Iaerdom4 quarum est disciplina iso de 10

134쪽

quam terra sit an tantus, quantus videatur lunaque suo lumine an solis utatur sol, luna quem motum habeat quem quinque stellae, qua errare dicuntur Nec haec, qui divini habentur, profitentur se esse dicturos, nec eorum, quae in geometria describuntur, quae vera, quae falsa sint; sunt enim ea mathematicorum, non chariolorum. De illis vero rebus, quae in philosophia VerSantur, num quid est, qu0d quisquam divinorum aut respondere soleat aut consuli quid bonum sit, quid malum, quid neutrum sunt enim haec propria philo-11 sophorum. Quid de officio num quis haruspicem consulit quem ad modum sit cum parentibus, cum fratribus, cum amicis vivendum quem ad modum utendum pecunia, quem ad modum honore, quem ad modum imperio Ad sapientes haec, non ad divinos referri solent. Quid quae a dialecticis aut a physicis tractantur, num quid eorum divinari potest unusne mundus sit an plures quae sint initia rerum, e quibu nascuntur omnia physicorum est ista prudentia. Quomodo autem mentientem', quem ιρε μενον Vocant, di8-

135쪽

LIB. II. 3. 1 4. 12. 123

Solvas, aut quom ad modum soriti resistas, quem, si necesse sit, Latino verbo liceas cervalem' appellare; sed nihil opus est ut enim ipsa phil0sophia et multa verba Graecorum, sic orite satis Latin sermone tritus est ergo haec quoque dialectici dicent, non divini. Quid cum quaeritur, qui sit optimus rei publicae status, quae leges, qui mores aut utiles aut inutiles,

haruspicesne ex Etruria arcessentur, an principe sta

tusnt si delecti viri 0riti rerum civilium Quodsi nec 12

earum rerum, quae ubiectae sensibus sunt, ulla divinati est nec earum, quae artibu continentur, nec

earum, quae in phil080phia di88eruntur, nec earum, quae in re publica Ver8antur, quarum rerum it, nihil prorsus intellego; nam aut omnium debet esse, aut aliqua ei materia danda est, in qua versari possit. Sed nec omnium divinati est, ut ratio docuit, nec l0cus nec materia invenitur, cui divinationem praeficere p08-

136쪽

124 CICERONIS DE DIVINATIO 5 simus. Vide igitur, ne nulla sit divinatio. Est quidam

Graecus vulgaris in hanc sententiam versus: bene qui coniciet, sitem hunc perhibebo optumum. Num igitur aut, quae tempesta inpendeat, Vate melius coniciet quam gubernator, aut morbi naturam acutius quam medicus aut belli administrationem prudentius quam inperator coniectura adsequetur 3 13 6 animudverti, Quinte, te caute et ab iis coniecturis, quae haberent artem atque prudentiam, et ab iis rebus, quae sensibus aut artificiis perciperentur, abducere divinationem eamque ita definiro divinationem

esse earum rerum praedictionem et praesensionem, quae essent fortuitae. rimum eodem revolveris. Nam et medici et gubernatoris et imperatoris praesensio 8t rerum fortuitarum. Num igitur aut haruspex aut augur aut vates quis aut somnians melius coniecerit, aut morbo evasurum aegrotum aut e periculo navem aut

Euripides som fors ter, saledes: μαντις γ esse δ' er deladnαριστος, στις καἰ ει καλῶς Graecus Davisius forestar Graecis,mask riolo quae tempestas inpendeat Da impenderenseppe bruges i de neutrale elydning ivser i vente , m oget god lige a vel som m oget ones, cordene vel betyde: hvordandet optraekkende uri bliver , stor elle rem, sorbigkende ellerlangvarigi SV. 1 te caute . . . De taenkes 1 tede so I. 49 111 f. haberent artem atque prudentiam thar o bygger a forudsserier entheori Og log indsio. His s. e. feltherrens o politikerens lut- ninger sensibus aut artificiis perciperentur stilegnes

137쪽

LIB. II. 4. 12-6 16 125

ex insidiis exercitum quam medicus, quam gubernat0r,

quam imperator Atquiis illa quidem divinantis ess0 14

dicebas, ventos aut imbres inpendentes quibusdam praesentire signis, in quo nostra quaedam ratea memoriter a te pronuntiata sunt , etsi haec ipsa fortuita sunt plerumque enim, non semper Veniunt. Quae est igitur aut ubi versatur foriuitarum rerum praesensi0, quam divinationem Vocas Quae enim praesentiri aut arte aut ratione aut usu aut coniectura p08-

sunt, ea non divinis tribuenda putas, sed peritis. Ita relinquitur, ut a fortuita divinari possint, quae nulla nec arte nec sapientia provideri possunt ut, si quis Μ. Marcellum illum, qui ter c0nsul fuit, multis annis ante dixisset naufragi esse periturum, divinasset profecto nulla enim arte alia id nec sapientia scire potuisset. alium ergo rerum, quae in fortuna p0sitae Sunt, prae8ensio divinati est. Ρotestne igitur earum rerum, quae nihil habent a Itioni8, quare suturae sint, esse ulla praesensio Quid est enim aliud lars, quid fortuna, quid casus, quid eventus, nisi cum sic aliquid cecidit, sic evenit, ut vel aliter cadere atqu0 evenire potuerit Quo mod ergo id, quod temere fit, caeco casu et volubilitate f0rtunae, praesentiri et pra0dici potest Medicus morbum in 16 gravescentem ratione providet, insidia imperator, tem-

138쪽

126 CICERONIS DE DIVΙΝΑΤΙΟΝΕ pestates gubernat0r; et tamen ii ipsi aspe falluntur,

qui nihil sine certa ratione opinantur, ut agricola, cum florem oleae videt. bacam quoque e Visurum putat, non sine ratione ille quidem sed non numquam tamen

fallitur. Quodsi falluntur ii, qui nihil sine aliqua probabili coniectura ac ratione dicunt, quid existimandum

est de coniectura eorum, qui extis aut avibus aut ostentis aut oraclis aut somniis futura praes0ntiunt Nondum dico, quam haec signa nulla sint, fissum iecoris, conicantus, volatu aquilae, stellae traiectio, voce furentium, ortes, omnia de quibus singulis dicam suo loco; 1 nunc de universis. Mut 0test provideri, quicquam futurum esse, qu0d neque causam habet ullam neque notam, cur futurum sit 3 Solis defecti0nes itemque lunae praedicuntur in multos annos ab iis, qui siderum motu numeri persequuntur ea praedicunt enim, quae natura necessitas perfectura est Vident ex con8tantissimo motu lunae, quando illa, e regione soli facta, incurrat in umbram terrae quas est meta noctisJ, ut eam obscurari necesse sit, quandoque eadem luna, Subiecta atque opposita soli, nostris oculis eius lumen 0b80uret, quo in igno quaeque errantium stellarum quoque tempore futura sit, qui exortus quoque die signi alicuius aut qui occasus futurus sit. Haec qui ante dicunt, quam rationem sequantur, vides Qui thesau- 18

iecoris se notenes. 10. 16. stellae traiectio se notenes. 1. 2.

17 notam, cur . . . k0nstrueret ligeSom aBina, ratio, mumentum, cur . . . anoget, de tyder a at . . . , antydning af, R . . . .

139쪽

rum inuontum iri aut hereditatem venturam dicunt, quid sequuntur aut in qua rerum natura inest id futurum Quodsi haec eaque, quae sunt eiusdem generiS, habent aliquam talem necessitatem, quid est tandem, quod casu fieri aut forte fortuna uismus Nihil enim est tam contrarium rationi et constantiae quam fortuna, ut mihi ne in deum quidem cadere videatur, ut Sciat, quid casu et lartuit futurum sit. Si enim scit, certe illud eveniet; sin certe eveniet, nulla fortuna est; Stautem fortuna rerum igitur fortuitarum nulla praesensio est. Aut si negas, esse fortunam, et omnia, quae is fiunt quaeque futura sunt, ex omni aeternitat definita dicis ess fatalit0r, muta definitionem divinationis, quam dicebas praesensionem esse rerum fortuitarum. Si enim 'nihil fieri potest, nihil accidere, nihil venire, ni8 quod ab omni stemitate certum fuerit esse futurum rato t0mpors, quae potest esse fortuna qua sublata qui locus est divinati0ni, quae a te fortuitarum rerum est dicta praesensio 3 Quamquam dicebas, omnia, quae sierent futurave essent, fato contineri. Anil sane et ple

140쪽

128 CICERONIS DE DIVIΝΑΤΙΟΝΕ num superstitionis fati nomen ipsum; sed tamen apud Stoicos de isto fato multa dicuntur de quo alias nunc quod necesse est. Si omnia fato, quid mihi divinatio prod0st Quod enim is, qui divinat, praedicit, id ver0 futurum est, ut ne illud quidem sciam quale sit, quod

Deiotarum, necessarium nostrum, ex itinere aquila revocavit; qui nisi revertisset, in eo conclavi ei cubandum fuisset, quod proxuma nocte corruit pruina igitur oppressus esset. At id neque, si fatum fuerat, effugisset, nec, si non fuerat, in eum casum incidisset. Quid ergo adiuvat divinatio aut quid est, quod me moneant aut sortes aut exta aut ulla praedictio Si enim fatum fuit, classes populi 0mani bello unico primo, alteram naufragio, alteram a oenis depressam, interire, etiamsi tripudium solistumum pulli fecissent L. Iunio et . Claudio consulibus4, classes tamen interissent. Sin, cum auspiciis obtemperatum esset, interiturae classes

1 de quo alias De taenhes 44hristet de fato men Cicero Hemmer dialo omen se noten I. 33. 72 .

lidi nedensor vltis autem omnia fato Deiotarum se I. 15. 26. si fatum fue sat . . . si non fuerat De star indihati her glidi effer i saetningenui enim fatum fuit, fordi et thhe kal ud tryries, at elingelse iis finder sted. lqps e brum mirent isamme etydning om pers, et forsi fra de fortissim ovedsae, ning synspunkt, det sidste fra et almindelio esse nutidens syns-punkt. ovedsaetaingemes honjunktiv soldes saledes en anden hypothetis betingesse, de e tusHei ve de sidate semini etiams fecisseno, men deladi ve de to forste, vor de hunde lyde: vis han havde aret si anderledes ad quod me moneant Μdv. g 19 b nedensor i 1 nihil nos admonere potest tripudium solistumum se I. 15. 28. classes interire Se hero noten I. 16 29. Sin, cum Cicero bruge eum for at undra sin L hsemplero eum for a finde imadu opusc. e. p. 153 f. om erami 1. 126 cum consulerent bor psaltes 1ledes, vad advi an-