장음표시 사용
131쪽
iatur ex Physiologia,ut a grauissimis Aristotelis a ina. terpretibus dcclaratum est, alm ad Aueri si vi. in a nobis hac alia ratione posset in pro .plas praesentia monstrari. Prudentiam esse quasi ancillam & ministram Sapientiae dictum ab a Aristotele fuit. Sed in eo famulatu, duo potisSimum mu-.
unum, Prodromi alterum. Illud ab eodem magictro, satis est in magnis Ethicis definitum: Hoc, paulo obscurius in multis tamen locis, ac praesertim in quinto Nieomachiori libro significatum. Prudentia ipsa est, quae de rebus homini simpliciter bonis deliberas, nobis quasi nunciat alteram post se virtutem digniorem, id est, Sapientiam esse: ait hortatur de imperat, ut ad eam tanquam ad proprium praestantissimum i hominis finem totis animi viribus contendamus . At qui poterit Prudentia, sapientiam tanquam summum & propriissimum hominis finem satis uere recte 3 dispicere, & nobis patefacere, nisi prius scientia illa, quae de humanae mentis natura tractat, quaeq; p
tissima maximaq; Physiologiae pars est, . δοκὼ-D0
fuerit confirmata λ Hac etiam de re memini me in quosione de Habitibus copiose satis egisse. Porro curi Prudentiam dicimus,no solertiam S sagacitatem quana damnaturae dicimus, sed rectam & bene cogitatam rationem, de iis rebus quae aliter se habere possunt, & sub hominum actionem cadunt. At res quae subactionem a ci: o Na cadunt,
132쪽
cadunt, singulares sunt: Primb igitur offeruntur sensibus: inde excitantur semper appetitiones, ui ιρε b α
- eum Q. quae si sint immoderata menti tenebras offendunt, ac prudentiam omnem totilunt. Videt Paris Helenam: statim vehemens in eo e citatur amor, quimenti vim afferens, proponit illi rapinam pro fine. Mens appetitioni illi vehementi seruiens, viam quaerit & rationem, qua finem illum possit a sequi. Quod si appetitus Paridis virtute, quae temperan tia dicitur, contormatus suisset, non tantus in eo effetamor uxorius: ita,aut bonus, aut certe non malus finis menti propositus ad consequendum fuisset. Sic,uidet auaru S probum & pauperem: ob avaritiam nullum in
eo emergit benefaciendi desiderium: quod' si liberaliatas adfuisset, statim illud menti tanquam finis propositum esset: Deinde mens inuod proprie est prudentiae opus cogitasset, quantum& quomodo largiri opo tuisset. Repugnant ergo haec inter se,ut aliquis prudens
sit, ait in eo non sint virtutes morales; absente nan lvirtute, affectiones vehementes in res agendas sese in- trudunt atq; inserunt, tenebrasci, menti offundunt ita, ivt prudens esse nequeat. Quemadmodum contra evirtute morali nascuntur honesta desideria, quae tamen
honesta esse, mens ipsa cognoscit, Sipsa sibi tanquam snem proponit, ac tandem ad ea explenda se conuertit. H*c ex ore Aristotelis duodecimo decimini, tertio se ii omachiorum cap. sunt accepta : Vt sit Prudentiari ii aliud ,quam in entis habitus. mentis inquam non appetitus,& non per se atq; in se spectatae,sed ut reliquis animae viribus & corpore copulatae, atque ad agendum
133쪽
eouuersae quo nempe de iis quae sub actionem cadunt, id est, quae homini simpliciter bona & mala sunt squalia
ea omnia habentur,quae supra de ossiciis Prudentiae tractantes commemorabamus optime deliberare,& de eo quod optimum est,consilium eapere possiimus. Vi tutem vero moralem intelligimus quoque, non naturae bonitatem quandam alios enim aliis inter homines ad iustitiam, temperantiam, sortitudinem videmus propensiores sed confirmatum habitum appetitus, quo promptd, libere, iucunde brationi dictanti paret. Innac appetitus oboedientia, virtus moralis est sita. Non enim si temere quippiam iuste sit actum, continuo iusierimus , sed illud inprimis requiritur, ut consilium camptum sit, atque honesti formulae serueritur, quae omnia prudentiae sunt . Hoc respectu duntaxat, virtutes, prii dentiae partes dicuntur; nam semota prudentia, nulla existit virtus: alioquin una in mente, altera in appetiturqsidet: qui fieri igitur potest, ut una sit alterius pars pNon dicitur autem captum consilium, nisi cum appetitus post adhibitam consultationem, rationi quasi manum dat, assentitur, at m adhaeret: ut liquet ex capite quarto libri tertii Nicomachiorum . Recte ergo, alio modo dicitur Virtus moralis nihil aliud esse, quam vestigium rationis in appetitu impressum, per consuetudinem : atq; adeo impressiim propter frequentes actiones, ut vix tolli possita misiam non videt; quomodo qui unam habet persectam virtutem, omines habeat, ut a Galenus quo b fassus est Θ Persecta virtus non est
in prudζntia; qui prudens est,
optimum habet rationis iudicis
's um & appetitum iudicio obce
134쪽
I, E V a n:A dientem: at ubi haec duo adsint, omnem adesse viri tem moralem necesse est : cuius partes sunt, Iustitia. Temperantia, Fortitudo, Liberalitas, Magnificentia, Magnanimitas, Mansuetudo,& quae in sermonum con municatione potissimum cernuntur, Veracitas, & alia vocata ab A ristotele propter similitudinem, Amicitia,
item Urbanitas. Praestantissima vero omnium virtutum est Iustitia, & qua non modo cum Nobilitate, sed
neque sine scelere carere non possimus. Omnes enim iniusti sunt scelesti: at auarum v. g. & arrogantem nemo
scelestum dicet, sed turpitudinem duntaxat, & sorditiem quandam in illis notabit. Cernitur autem Iustitia in pecvnti uel honoribus, uel aliis in rebus quae hominibus eiusdem Reipublicae communione coniunctis communes uidentur esse: distribuens pro merito M. gnitatet personarum, vel emendans si quid inter ciues non recte contractum sit: Contrarium, inquam, uel
sponte, uel ut simet Iureconsulti quot aiunt) non sponte factum fuerit. Primi generis sunt, ut Venditio, Locatio, Mutuum , Fideiussio, & his similia: Secundi
generis, ut furtum, adulterium , serui alieni corruptio,ialsum testimonium, caedes dolo commissa,& huiusmodi alia, quae clandestina vocantur, item violenta, ut e bera, vincula, mors, rapina, maledicentia. In emenda. tione autem, non hominis meritum,sed iniuriae magnutudinem considerare, aequali damno compensare, ius est. Ad hanc Virtutem AEquitas resertur, quae est iuris legitimi correctio quaedam. Corrigendi occasio nascitur ex legislatoris culpa , quanquam necessaria: res enim agendae infinitae sunt, & infinite mutabiles praecepto ita p. generali comprehendi non potuerunt. Intel.
135쪽
Intelligit igitur se peccare lex, ac proinde cocedit Primcipem supplere quod a se omissium est. In quo magna
dexteritas adhibenda. ut a Aristoteles monuit. Temperantiae uero munus in vol DI 3. pol. cap. it. s n. ptatibus uersatur, atque iis prae-Dem s. ecl. p. xli. sertim quae gustu tactu b capiuntur: ut nimirum eas neo nimi.
una, quod est intemperantis, net parum, quod est hominis stupidi, amplexetur. Fortitudinis obiectum proprie est dolor, ut expresta quidquid isti sibi arrogent dixit b Aristoteles ipse. In hoc igitur ita se ostendit, ut
si iam adsit, toleret, ac perseratasn Lia 3. Nicom. cap.'. si immineat, obstetr utrumque tamen quantum recta ratio postulat. Nam multum extimescere ac diffidere, Timidi est: nimium etiam ait inconsiderate confidere, A ud ess est ac Temeras . Fortitudinis autem praecipuum munus est, morti etiam quo nihil horribilius a non . propter metum poenae, uel premii spem, vel honorem, vel iram, non experientia fretum, non periculi ignoratione deceptum, sed alacriter ac scientem, se , si ita honestas postulet, exponere. Liberalitas tota est in usu pocuniarum sita: qui duplex est: Sumptus, donatio: Ipsia initur, quibus, quando, quantum, quomodo oportet, libenter honestatis caussa dat: non accipit nisi necessutate impulsa: uel ut maius aliquod illi a quo accepit reserat. A uariis contra, parum aut nihil exponit, undiq; sibi cupidissimὰ acquirens ,& saepe cum alterius dam no, quod iam est iniusti. Hinc auaritia omnium malorum mater,iustd a sapientibus appellata. Qui vero effuse donant, nihil ipsi accipientes,nel etiam unde non turpiter
136쪽
turpiter posui, Prodigi sunt. A Liberalitate, grada
potius quodam differti Magnificentia, quam forma. Pertinet enim haec, ad magnos himptus ac decoros, quos honesti gratia vir magnificus & prolixe&iucunde iacit. Principum peculiaris haec virtus est. Magnos autem sumptus vocamus, dona Deo dicata, sacra eidem facta, templa constructa, Iudi ob Reipub. dignitatem maximo cum apparatu & pompa editi, epulum ciuitati praebitum: item nuptiae, hospitum receptio dimissio Θ, Gona, remunerationes: in his inquam magnificos esse quo i decet ad hominum beneuolentiam nobis conculiandam. in omnibus tamhpersonae, loci,temporis,rerum in quas pecunia impenditur, Magnifico habenda ratio est: atl cogitandum potius, quomodo opus pulcherrimum & maxime decorum , quam quanto pretio possit haberi. Magnificentiae opponitur ex una parte ostentator, qui nullam personae, rei, temporis, loci r tionem habet: ex altera, minuta quaedam atq; indecora Parsimonia. Non sint autem haec mera vitia, sed inclinationes potius quaedam virtutis. Magnificentia nanq3 virtutis excelsus est. Maananimitatis autem vis, in honoribus ambiendis conspicitur: atl est & ipsa excessus quidam eius virtutis, quam nunc Modestiam appellabimus. Ut igitur haec in paruis honoribus cernitur,
quos nem pland despicit S contemnit, quod est pecu
dum, ut ait Xenophon , necd nimium a 3 unde non oportet aucupatur , quod est Ambitios, sed appetit
quantum recta ratio postulat,dc oblatis mediocriter laetatur, sic Magnanimus pro excellenti singulari b vir. tute sua, in magnis honoribus quantum, & quomodo decet aequirendis, in occupatus et ita tamen affectus
137쪽
NOBILITATE. Iosanimo, ut si inerantur, modice delectetur: si denege tur, ac pro benefactis in Rempublicam, accipiat ignominiam, non se tamen frangat, & conscientia virtutis suae munitus, impetum fortunae quantumuis saeuientis, repellat. Superbia & infractio quaedam animi, sunt huius praeclarae virtutis extrema: una prae se contemnit omnes,& magnos sibi deberi honores putat,cum exigui debeantur: altera, cum honores mereatur, indignam
tamen se iudicat sis: quos idcirco despicit. Manluetudo in ira se ostendit: libera enim ab omni tumultu antimi, quantum, & ob quas caussas lex patitur, ait honestas praecipit, irascitur, semper tamen ad ignoscendum, quam ad ulciscendum propensior. Lentitudo ipsi opponitur & Excandescentia: haec vehementius & citius suam debet, quibus & propter quas caussas non debet. irascitur: illa quasi sensu carens, iniuriam sibi fieri pati,tur, nec ulli ,quo tempore & quo loco debuit, succenseti quasi du unam fert iniuriam, invitet alteram: quod mancipii est, non hominis ingenui. Veracitatem voco cum in dictis tum in factis: ut nempe etiam in rebus, in quibus nihil refert, utrum tales simus nec ne, pro veristate dicamus, & agamus: ea quae in nobis sunt habere
nunquam negemus: ita tamen ut ne pres quas habemus augeamus, aut quas non habemus, vindicemus
nobis: id enim est Arrogantis: neo multum etiam nos nostra b bona emimemus uel negemus,quod cst mendacis atq; odios Dissimulatoris: odiosi inquam, nam solet eiusmodi dissimulatio no tam ex remissione quadam animi, quam ex occulta quadam superbia, quod ita aratiores nos fore in colloquiis putemus, nasci. Α-micitiae speciem gerit illa virtus, qua eorum quibuscumo uersa.
138쪽
neramur, laudamus quae laudanda, & ut laudanda, viatu peramus quae vituperanda, &vt vituperanda sunt,no quia amemus uel oderimus , sed quia sic deceat. At as sentatio, auribus audientis uel ob lucrum, ut ars Gnaistonica, vel ob insulium quendam amorem, vel ob mutui amoris desiderium, placere vult in omnibus. Con. tra, Morositas in omni re aduersatur contendit. de omnibus. Vtram uitium est. Urbanitas in lusu ac iocis Iucet: concinne nanq; & modeste iis utitur cum dicens tum vicissim audiens: nusquam tamen discedit ab iis quae viro bono libero93 conueniunt. Opponitur huic Scurrilitas , quae omnia in omnes sine ullo discrimine salse diciti item Rusticitas quaedam,vel etiam ambitiosa grauitas, qua neo nos quicquam lepide uel facete dicere aut facere volumus, ne P alios dicentes uel facientes serre possumus. Negligentius hoc loco illa persequuti sumus, quod a Diuino Praeceptore sigillatim ona. nia in Nicomachiis, magnis moralibus, & Eudemicis ,& quidem copiosissime planissime is tractata sint,& a nobis quoq; in commentariis de virtutibus, in quibus loca etiam eius aliquot illustrauimus. Ne igitur actum agamus, uel etiam longius a re proposita discedamus, haee dixisse nobis, qui de Nobilitate disputare ,olutismus, satis in praesentia fuerit. Illud hoc etiam loco est animaduertendum, quod antea saepe repetiimus, Nobilitatem ex hominum coetibus, non ex solitudinibus proditiset ac proinde iis praesertim virtutibus adscribi,
quae inter alias eminent, ac maiore in pretio & honore, habentur. Quapropter Aristoteles honorem non quibus uis rebus, sed eximiis dari solere scripsit, a κω τἀ- ι. Qu. c p. c. . τ ἐ-ο.τω μώ ορ-
139쪽
Atq; b alibi dicebat, honorem, non virtutem, sed viro
praemium esse dixit. μ'. p, 3 Maximae igitur & praestantis Simqvirtutes habenturi quae versantur in iis a quibus resiste. . re, dissicilius est,qWael utilissimae t. ethic ῖ- sunt aliis: cum praesertim Virtuss, ct tς- sit λ μ α λιγ ira Ma
tes maxime honorantur, quia hi in bello, illi utroque tempore, & belli nimirum & pacis a sunt salutares: ite Liberales,nam virtutis excellen-M 3 ' tia quaedam est bene de omnibus promereri, b . rsicολί-αντους π παντας εὐποiv, α. - quid ab homine illo expectes, eri rtit p ' qui vi auctior fiat uno quadran m -- te, non parcat amicissimorum vitae λ Aleatores, grassatores, latrones, non aliunde fiunt qua m ex avaritia. Temperantia item, quae Reginae omnium virtutum Prudentiae, custos est: ac proinde a Graecis σωφροσcura rectissime appellatur. In illis quatuor potissimum sitam esse selicitatem, d alibi ab Aristotele scriptum est: ab istis igiturida Dpol. 3. quatuor potissimum, Nobilitasqu0q; oriri poterit, & conserua.
140쪽
De diuisione Nobilitatis, nonnulla: Chrustiana nobilitas: Physica: Ciuilis: Publica: priuata: gradus
AGe nune sicuti initio polliciti sumus, de speciebus
eius annotemus quaedam. Sunt qui dividant in Chtistianam iti l Th ologicam, Physicnm, & Morai m Et recte quidem, non apposite tamen. Non est Chri- sinua virtDς rapi concipitur haerςclitaria qirod ipsum est verὰ nobilitatis fundamentum) sed a patre Olumi-r,' r,. I nuin descendens, ius pura borian . r nitate ac misericordia nobis ada
non ratione, non natura, non carnis opera comparantur. Deus est qui ea largitur, ac pro sua mera liberalitate dispensat. Ninn tamen seram et viris honor m 1 ryg mu , ac praesertim Eccles e pastoribus atq; verbi Dei
ministris ivt alii dum suspiciunt eos, nostris commoniti laudibus, maiore in pretio existimation 3 habeant, attentius audiant, diligentius P imitentur. Et omnino, si non ipsis, qui hoc non morantur, si sancti sint summi tamen Dei donis quae videmus in ipsis collocata. honos & quidem magnus est adhibendus. Patres nostri, sicubi Deus benignitatem suam quocunsi modo