장음표시 사용
321쪽
deliberationis alterum, tertium iudiciorum. Qvaobrem de primo primum,si place distμtrinus. C. F. Mihi vero placet. c. P. Ac laudad imperandis rationes, quae no .
ad bene dicendum sol sed etiam ad honeste uiuendum valen exponam breuiter, ais a principiis exordiar erliudandi er uituperandi.Omnia enim sunt prosicto Ia
danda,quae coniuncta cum virtutesunt: Er quae cum uiatiis,uituperanda. Quamobrem 'nis alterius est honestis, alterius turpitudo . conficitur autem genus hoc dictiois nis,narrandιs exponendus Actu, sine ullis argument tionibusad animi motus leniter tractandos magis, quam ad fidem Aciendum,aut confirmandam accomodate. Non enim dubia firmantur,sed ea quae ceris,aut pro certis poαsta fiunt,augentur. Quam ob rem ex ijs quae ante dimsunt, Cr narrandi, Cr augendi praecepta repetentur. Et quoniam in his causis omnis ratio stre ad uoluptatem a ditoris,er ad delectationem restriur,utendum erit his in
oratione singulorum uerborum insignibus, quae babent furimu suauitatis:id est ut sectis uerbis, aut vetustis, aut translatu stequenter utamur, Cr in ipsa costructione uerborum,ut paria paribus,cr similia similibus saepe restrantur,ut contrari ut geminata, ut circunscripta numerose
non ad similitudinem uersu Ged V expledum aurium sensum,apto quasi quodam verborum modo. Adhibedus stequetius etiam illa ornamenta rerum sunt, siue quae dia mirabili nec opinat siue signiscari mostris, prodigijs,er oraculis,sive quae uidebuntur ei de quo agimus, acciridisse diuina dis Atalia. Omnis enim expectatio eius qui audit,Cr admiratio,er improuisi exitus habent aliquam in audiendo uoluptatem. Sed quoniam in tribus generiabia bona mauge versentati externis, corpori ,er animi,
322쪽
PARTITIONES. 3os prima sunt externa,quae ducuntur a genere: quo breuia ter modice que laudato, aut si erit infine praetermiso usi humile,uel praeterito,vel ad augedum eius,quem laudas, gloriam racto deinceps,si res patiatu de ortunis erit et Acultatibus dicendum.Postea de corporis bonis: in quiabus quidem, quae virtute maxime signiscat, scillime Iorma laudatur.Deinde est ad Acta veniendum,quorum collocutio triplex est:aut enim temporum seruandus est omdo,aut in primis recentifimum quodq; dicendum, aut multa er uaria Acta in propria uirtutum genera sunt dirigenda. sed hic locus uirtutum atq; uitiorum latifime
patens, ex multis er uaris distulationibus nune in quandam angustam ex breuem concludetur. Est igitur uis uirtutis duplex. Aut enim scientia cernitur virtus,aut actiorine. Nam,quae prudelia,quae calliditas, quaeq; gruulfimo nomine sapietia appellaturibaec scietia pollet una. Quae uero moderandis cupiditatibus,regendiis animi motibus laudatur,eius est munus in agendo, cui temperantiae noamen est.Atq; illa prudentia in suis rebus domestic in publicis ciuilιs appellari solet. Temperantia autem in suas itidem res,Cr in communes distributa est,duobusq; moudu in rebus conrodis discernitur,er ea quae ab uni, non expetendo, Cr ab iis quae in potestate sunt, abstinendo. I n rebus afitem incomodis est itidem duplex. Nam quae uenientibus malis obsta fortitudo: quae quod iam adest,
tolerat ex perse patientia nominatur. Quae autem haec uno genπe coplectitur,magnitudo animi dicitur, cuius,
est liberalitas in usu pecuniae: finiuis altitudo animi in
capientis incommotis, Cr maxime iniurijs, Cr omne quod est eius gerimi,graue,insedatis, er turbuleresum.
In commgnione autem qμα posita pars est, iustitia dis
323쪽
autem bonitus,creditis in rebus fdcs,in moderatio e unia maduertendi lenitas, at citia in beneuolentia nomin tur.Atq; hae quidem uirtutes cernuntur in agendo. Sunt
autem .alis quasi ministrae comittas sapietiae: quam alatera,quae sint in distulando uera ais sis quibusq; poostis quid sequatur,distinguit ex iudicat, quae virtus om m in ratione scientiaq; distulandi sita est:altera autem oratoria. Nihil enim qi aliud eloquentia, nisi copiose laquens sapientia: quae ex eode hausta genere,quo illa qua
in distulando, uberior est atq; latior, Cr ad motus ania moram,uulgis sensius accommodatiori custos uero uiris tutum omniu dedecus fugiens, laudems maxime constaquens,lierecundia est. Atq; hi sunt quide fere quasi quia dum habitus animi, sic a reti ex constituti, ut sint singuli inter se proprio uirtutu genere dij tincti: a quibus ut qu es res gesta est, ita fit honesta necesse est , semineo
laudabilia. Sunt autem alij quidam persteti animi babiatus ad virtutem quasi praeculti, Cr praeparati rectu sturidys er artibus,ut in suis rebuε, ludia literarum , ut nuta inerorum ac sonoram,ut mensur ut isdem,ut equora, ut uenandi, ut amorum. I n communibus, propensiori rastudia in aliquo genere uirtuita colido,dut diuinis retibus deseruiendo,aut parentibus,anaci ,hostilibus, praericipue atq; insigniter diligendis. Atq; haec quidem virtuatum, uitiorum autem sunt genera contraria. cernenada autem sunt diligenter, ne mant ea nos vitia, quevirtutem uidentur imitari. Num Cr prudentium marilitia , er temperantiam immunitas in uoluptatibus
Wsternandis, er magnitudinem animi superbia in aniami tollenda, er destici tu in contemnendis hoa
324쪽
PARTITIONE s. 3t et roribus,π librealiruem lusio, er fortitudinem duduis eiu imitatur patientiam duritia immanis,er iustitiam acerbitas,er religione suprestitio, Cr lenitatem mollitia an ,Cruerecundiam timiditatier illam distuladi pruis
dentiam cocertatio captatios uerbora, Cr hanc oratoriam uim inanis quaedam profluentia loquendi. st ijs autem bonis sinalia uidentur ea, quae sunt in eode generare nimia. Quamobrem omnis uis laudandi uituperandis ex his fumetur uirtutum uitiorumq; partibus:sed in totoqitasi contextu orationis haec erunt illustranda maxime, quemadmodum quisque genreatus, quemadmodum eduα catus, quemadmodum institutus,moratusq; luerit: cr sis, quid cui magnum,aut incredibile acciderit, maximes βid diuinitus accidisse potuerit uideri: tum quod quisssenserit, dixerit, geserit, ad ea, quae proposita sunt,
virtutum genera accommodabuntur, ex iri s iisdeminueniendi locis cause rerum, Cr euentus , Cr cons quentia requirentur. Nes vero mors eorum, quorum
nitu laudabitur , silentio praeteriri debebit, si modo
quid est animaduertendum, aut in ipso genree moratu, aut in ijs rebws quae post mortem reunt consecutae. c. r. Accepi ista, didicis breuitre, non solum quemo admodum laudarem Atreum , sed etiam quemadmodum enitσπ ut possem ipse iure laudari. Videamus igiatur deinceps in sententia dicenda,qua uiam,et quae praeucepta teneamus. P. C. Est igitur i delibreddo finis utilitas, ad que omnia ita restratur in cosilio didosenlatisq; diceda, ut ad prima sint suasori aut dissuasori uideda qd aut posit focaut no posit, π quid aut necesse sit, aut nonecesse. Ni er siquid effici no potest, teliberatio tollitur,
325쪽
sos ORATORIAE quo salui liberiue esse non possimus, id est reliquis et bonestatibu3 in ciuili ratione, ex commodio anteponedum. con autem quaeritur quid fieri po1 it, videndum etiam est, quam acile posit. N amo perdificiliabunt,perino de habenda sepe sunt,ac si effici non posint. Et curni de nec itate attendemus, etsi aliquid non necessarium uia debitur,videndum tamen erit quam sit magnum. Qi odenim permagni interest, pro necessario sipe habetur. Itas cum constet hoc genus causam ex sua tone Cr disesulione, suasori proponitur inplex ratio, si Cr utile est, ex feri potest ut Dibuasori duplex: una, si non utile est,ne sal:altera, si feri non potest, nec suscipiatur. Sic sursori utrumq; docend s,dissuasori alterum inofrmare sat est. Quare quonia in his uersatur Omne conm lium duobus,de utilitate ante dicamus, quae in discernedps bonsi maliis uersatur. Bonorum aute partim necesse saria sunt,ut uita,pudicitia,libertas, ut liberi, coniuges, germaui, parentes: partim non necessaria, quorum alia sunt perbe expetenda, ut ea quae sita sunt in ossicijs atq; uirtutibus:alia quod aliquid commodi essiciunt, ut opes,Cr copia. Eorum aute, quae propterbe expetuntur,pa tim honestate ipse,partim commoditate aliqua expetunis turiflonestate,ea quae proficiscuntur ab ijs uirtutibus, de quibus paulo ante est dictum: quae sunt laudabilia ipsa per se. commoditate autem aliqua,quae fiunt in corporis, agi fortunae bonis expetenda. Quorum alia sunt quasi quodammodo cum honestate coniuncta, ut honos, ut gloria:alia diues ut uires,frina,valetudo,nobilitas, divitis,clientelae . Est etia quasi quaeia materiesbubiecta honestati, quae maxime spectatur in amicitijs: amicitiae aute charitate er amore cernutur. Nicu deoru,tum pa rentam.
326쪽
νentu,patriis cultus, eorus hominu,qui aut upientia, aut opibus excellul, ad charitate referri solet. coniuges dule, ex liberi, Cr bratres, er alij, quos usus Amiliariatus coiiunxit, quanqui etia charitate ipsa, zme amore maxime colitientur. In his igitur rebus,com bona sint
cile est intellectu, quae sint cotraria. Quod semper optima tenere possemus,haud sane, quoniam quide ea pii 1 icua sunt, coctilio mulisi egerem M. Sed quia teporibus, que vim habet maxima,persepe euenit,ut utilitas cu bone farite certet, earus rerii cotentio plenus deliberationes es iacit, ne aut opportuna propter dignitate,aut honesta propter utilitate relinquatur, ad hunc dissicultate explicanaedam prccepta referamus. Et quonia non ad ueritate fotu, sed etiam ad opiniones eoru qui audiunt, accommodataruda esst oratio,hoc primis intelligamus, hominu duo essὸ genera alterum indoctu Cr agreste,quod anteferat semis per utilitate honestati: alteru expolitu,quod rebus omniabus dignitatem anteponat. l dici; huic generi laus, honor, gloria ides,iustitia, omnisq; uirtus: illi aute alteri quaeristus,emolumentam,fructusq; proponitur,atq; etiam uoluptas, quae maxime est inimica uirtuti, boni, naturam
filaciter imitando adulterat: quam immunisimus quilis acerrime sequitur, neq; sol hone*3 rebus, sed etiam necessarijs anteponit. In suadendo, cum ei generi homictium coisilit dessepe sane laudanda est . Et illud uiis derid , quanto magis hominis mala fugiant, quam soquantur bona. Nam nes honesta tam expetui,quam deo vitant turpia. Quis enim honorem, quis gloriam, qu s laudem, quis ullum decus tam unquam expetat, quam ut ignonaniam, insemium, contumeliam, dedecussu giati qκarum rerum dolor grauis est. Est genus hoα
327쪽
to ORATORI Agmnum ad honestatem natum, malo cultu , prauab
opinionibus corruptum . Quare in cohortando atq;.
suadendo propositum quidem nobis erit illud, ut dotaceamu3 qua ui, bona consequi, malas uitare possemus. Sed apud homines bene institutos plurimum de
laude, dehonestate dicemus, maximes ea viri lim genera tractabimus, quae in communi hominusn utilitate tuenti augendas uersantur . sin apud inodoctos imperitosq; dicemus, fructus, emolumenta, voraluptates, uitationesq; dolarum prostrantur, addantur etiam contumeliae ais ignominiae. Nemo enim est tam agrestis, quem non, si ipsa minus honestas , conti melia tamen Cr dedecus magnopere moueat. Quam
re quod ad utilitatem spectat, ex Vs , quae dicta sunt, reperietur. Quod autem posit effici, necne posit. in quo etiam quam facile posit , quamq; expediat, quaeri solet, maxime ex causis ijs, quae quatis rem efficiant, est uidendi . causarum autem genera sunt plura. Nam sunt aliae, quae ipsae conficiunt: aliae, quae uim aliquam ad consciendum disrunt. Itas iuta superiores conscientes vocentur: hae reliquae poαnantur in eo genere, ut sine bis confici no posit. conf- ciens aute causa alia est absolu cr pedicta perscialia aliquid adiuuans, efficiedi socia quaeia,cuius generistus uaria est,et saepe aut maior aut minor,ut Cr illa quae maxima uim habe sola saepe causa dicitur. Sunt autem aliae causae,quae aut propter principia , aut propter existum, sicietes uocaturi cin aure quaeritur quid sit opotimum Actu,aut utilitas, aut stes efficiedi ad assentienodvim impellit animos. Et quonia de utilitate ia diximus, de efficieri ratione dicamas in se toto genere qμψμβει
328쪽
er eontra quos,quo tepore,aut quo laco,aut quibus meditatibus armor pecuni sociorulearum sue rara, quieta quis rem efficiendi pertinent,posimus uti,requirendum qi es Iotu ea sunt qVae nobis suppetunt,sed etiailla quae aduersantur, ui da. E is ex cotentione procliis viora erat nostr no sola effici posse quae suademus, erit persuadendum sed curanda etii ut illa acilia, procliuia,
iucunda uideantur. Dissuadetibus date aut utilitas labra
fctata est,aut efficiedi difficultates ei redae, neq; alijs
ex praecept Jed isde ex suasionis locis. Vters uero ad augendu habeat exeplora aut recentia, quo notiora sint, aut ueteru,qu) plus authoritatis habeant,copia. Maxia messit in hoc genere medicitus, ut posit uel utilia de necertaria saepe honestis,uel haec illis anteferre. ad comoae vendos alite animos maxime proficiet, ct incitudi crunt, huiusmodi sentetiae, quae ad expledas cupiditates, aut ad odiu satiata,aut ad ulcibeedus iniurias pertinebuLSin aute reprimeri,de incerto statu βrtunae, dub)ss euetre reαru suturam,et retineris suis 'rtuus erat secuti: sin autem adverse, de periculo comone di. Ais hi quidem sunt perorationis laci. Principia aute in sentet s dioeda breis uia esse debessit. N o enim supplex ut ad iudice venit orator, sed hortator atq; autor. Quare propon , qtia mente dica quid ueli quibus de rebus dicturus sit, drabet, hortaris ad se breuiter dicentem audiendum. T oran autem oratio simplex , Cr grauis, Cr sententijs debet ornatior esse , quum verbis . C. F. cognouili laudatiou, sua ima locos: nsic quae iudiciis accomodati sunt expecto. idq nobis gen' restare unu puto. C. P. Recte intelligis,atq; eius quide generas finis e)t squilara
quae noctii liciter stectatur, sed coparatide nonreliquat
329쪽
rx ORATORIAE ut eum de verisinio accusatore distuntur, aut b. reditatis sine lege,aut sine testamento petitur poste, io: in quibim causis quid aequius, aequii infusue sit, quaeritur:
quas ad eausus facultas petitur argumentationa m ex ijs, de quibus mox dicetur,aequitatis locis . Atq; etiam ante
iudicium de constituendo ipso iudicio solet esse contentis,cuam aut sit ne actio illi qui agit, aut iam ne sit, aut 1iu ii esse desiierit, aut illa ne legethu ne uerbis sit actio quaeritur: quae etiam si ante quam res in iudicium uenit, aut cocertat aut dijudicata, aut cofecta non sunt:tamen in ipsis iudicijs permagnum sepe habent pondus, cu iradicitur.Plus petilli,sero petisti,non fuit tua petitio, non a me,non hac lege,non his uerbis,no hoc iudicio. Qv causarii genus est positum in iure ciuili, quod est in priuatarum ac publicarum rerum lege aut more positur ius scientia neglecta ab oratoribus plerus, nobis ad diceta necessaria uidetur. Quare de constitueris actioniabus,accipiendM,subeundus iudicijs, de excipienda inia quitate actionis, de comparanda aequinte, quod ea stregeneris eius sunt, ut quanquam in ipsum iudicium sepeditabantur,tamen ante iudiciu tractanda videantur, paululium ea separo a iudici s,tempore magps agendi, quam disimilitudine generis. Nam omnia quae de iure ciuili, aut de aequo Cr bono disceptatur,cadunt in eam forma,
in qua quale quid si ambigitur, de qua dicturi sumus,
quae in aequitate Cr iure maxime consistit. In omnibus igitur causis tres sunt gradus,ex quibus unus aliquis crapiendus est,si plures no queas,ad resii tendum. N am aut ita coni tentiam est,ut quod ob citur fictuam neges aut
illud quod Actu Ateare,neges eu uim habere, atq; id esse quod aduersirius criminetur. Aut si nes de icto,nes de
330쪽
PARTITIONE L Scti appellatione ambigi potest,id quod arguere, negesnle essiquale ille dicat,Cr rectum esse quod feceris, concedendumve defendas. i ta primus ille Ititus,er quasi conflictio cum aduersario,coniectura quadamsecundus alite definitioncuts descriptione aut infrinatione verbi: tertius squi,Cr ueri,Cr recti, er haemani ad ignoscendum di)puntione tractandus est. E t quonia semper is,qui dea pndit, non solum refistat oportet aliquoitit aut inscia ando,aut definiendo ,aut aequitate opponenda, sed etiam rationem bub ciat recusatioms suae:Primus ille)titus ruationem habet iniqui crinanu,ipsam negationem, infici tionenis Acti:Secundus, quod non sit in re, quod ab atauersario ponitur in uerbo: Tertius,quod id recte fctum esse destridet, quod sine ulla nominis controuersia Actumnietur. Deinde unicuis rationi opponendum est ab aca satore i quod si non esset in accusatione,causa omniano esse non posset Iris ea quae sic restrantur, continentis causarium uocenturi. quanquam no ea magis, quae coWtra rationem destinonis alborantur, quam ipse dissonia rationes cotinent caulas.Sed distinguendi gratia rautionem appellamus eam, quae astertur a reo ad recusandu
pellendi criminis causa: quae nisi esset, quid definderet
non haberet. Firmamentum autem, quod contra ad labenfctandam rationem restris sine quo accusatio stire nopotest. Ex rationis dure Crex Armamenti conflictione, Cr quasi cocursu quaestio exoritur quaedam, quam disceri prationem uoco:in qua quid deueniat in iudicium,Cr de quo disceptetur, quaeri solet. Nam prima aduersariori
cotentio distusum habet quaestione,ut incoiectura,ceperarit ne pecunias Decius. I n desinitione, Minueritne maiostitem Norbana3.I n aequitate,Iure ne occiderit Opimius