장음표시 사용
181쪽
Deprima specie qualitatis. III
momodo passiones, ct operationes duphciter comp ad uirtutes, sicut materia,uel obiecium, e sicut esse-cius ad caussum. t 'antum ergo ad materiam distinctio itis sciendii ni quod materia, circaqii distingtrantur uirtutes sunt, umque palliones, Moperatione S. Operatio aut &pallio dupliciter ad uirtutem possunt comparari. Vno amodo sicut estectus ad caussam in sic omnis uirtus habet aliquas bonas operationes, quarum est productivi, habet aliquam etiam delectationem, uel tristitiam, quisunt passi
sones. Alio modo posthiat 5 parari operatio, lassio ad
uirtutem moralem sicut materia circa quam est,& secundum hoc omnis uirtus moralis similiter circa materiam est, uel circa operationes, uel circa passiones
Tistinctio, si Dientia uirtutum, is uitiorum. Cap. XC Hoc supposito ponenda est distinctio ipsarum mora.
lium uirtutum quae, potest poni hoc modo. Quia omnis virtus uel est circa operationes ordinarias, & sic est iustitia, quae in actionibus ordinat hominem ad alterum in ratione debiti Iustitia autem est duplex scilicet commutativa, distributiva, quarum disserentia sic sumi potest. Quia ratio iustitia consistit in hoc quod est constituere
aequalitatem in dationibus, lacceptionibus, hoc autem potest seri dupliciter. Vno modo ut constituatur inter da- hem, S accipientem talis aequalitas, Ut quantum accipiens accipit a dante, tantum recipiat dans a recipiente , talis requalitas est in emptionibus, venditionibus,, retributionibus Et iustitia, quae talem aequitatem constituit, dicitur commutativa. Alio modo constituitur aequalitas intei
duos, quorum quilibet est recipiens, quia quilibet recipit
mensuram iuxta suam conditionem aequaliter, quamuis in re recipiant inaequaliter,& in hoc consistit iustitia distributiva. Ex hoc autem patet duplex dist rentia utriusque iustitiae, quia in iustitia commutatiua est aequalitas quanti- ratis in datis, acceptis,quia latum recuperat dans,' lantum dedi , sicut cum uendidit quis aequum ualentem cen- tum
182쪽
tum solidos, recipit centum solidos, si iustitia commuta . t via. Et inde est quod inter illos, inter quos non potest esse aequalitas in datis Macceptis, non potcst esse talas iustitia proprie. Et hoc est in iliis, qui beneficia recepta re compesare non possunt, sicut e reatura creatori. paretibus fili D, a quibus recipiunt esse, nutritionem, Meruditionem, propter quod quantumcunque creatura creatori,vel fili paretibus recompensent, nunquam est ibi perfecta aequalitas, nec saluatur ratio iustitiae commutatiuae, sed tantu aliquis modus distributivae, inquantum creatura creatori,vel si iij parentibus recompensant quantu possunt, ut sic loco aequalitatis secundum quantitatem sumatur possibile , vel proportionabile. Sed iustitia distributiva non requirit aequali tatem quantitatis, sed proportionis . Non enim oportet q)distribuens bona communitatis eandem quantitatem det omnibus, sed secundum proportionem ut cuilibet det secundum suam conditionem,aliud enim debet dari militi, aliud pediti. Secunda differentia est quod iustitia distributiva primo respicit proportionem personarum, ex qua cO- cludit proportionem rerum distribuendarum, ita quod ibi est laudabilis aliqualiter personarum acceptio secundum debitam conditionem personae, xsic iustitia commutatiua primo respicit habitii dinem rei ad rem, vipatet in emptionibus, venditionibus, vel habitudinem actus ad pasnonem, ut in iniuriis vindicandis, vel puniendis, ad conditionem autem persona nunquam proprie respicit. Non
enim bos debet magis vel minus uni, quam aliivendi. Si tamen aliquis respiciat ad conditionem personae, hic non est nisi ex consequenti, in quam conditio personae facit ad
quantitatem rei vel iniuria: sicut maior iniuria est percutere principem, quam priuatam personam. Et ita patet de duplici iustitia distributula,& commutat via, per consequens de uirtute quaecst circa operationes: Potest etiam
esse uirtus aliqua circa passiones regulanidas, hoc quidetripliciter. Quia uel circa passiones , quae habent aliquod obiectum perimens ad ipsam hominis uitam corporalem, uel circa palliones, quae habent aliquod obiectum , quod respicit exteriora bona, uel circa passiones,quae habet obiectum
183쪽
De prima specie qualitatis ris
um pertinens ad actus exteriores. Si ergo accipiamus ueritatem, quae est circa passiones, quorum obiecta respici ut, pertinent ad corporalem uitam, hoc potest esse dupliciter.Quia uel talia respiciunt interimentia uitam, uel respiciunt conseruantia uitam.Si interimentia uitam,sic est fortitudo,quae est uirtus circa pericula, quae uitam interim ut, virtuosus uocatur fortis . Vitrum autem oppositum a ista uirtute, is coeteris attenditur secundum superabundantiam,& defeectum,& ideo uirtus consistit in medio . a quibusdam autem nomina non sunt imposita, sed circii loquimur,uel ex dictionibus grς cis uel latinis ueluti s ethi. itiosus uero, qui opponitur forti secundum supelabundantiam, excesthm uocatur intimidus,&audax, sed Intimidus secundum defectum timoris, audax secundum accessum audaciae. Vitium autem uocatur intimiditas, 'udacia. Illae uero quae suprabundat in timendo, Meficit ciaudendo,uocatur timidus. Et ille opponitur forti secundu
defectum. Vitium autem uocatur timiditas Hic autem accipitur fortitudo non corporis sed mentis . Si autem talia obiecta passiionum respiciunt conseruantia uitam, quae sunt utilia ad uitae conseruationem , sicut sunt cibi quibus
conseruatur individuum , generatio quibus conseruatur species, sic est uirtus,quaeuocatur temperantia,quae est circa delectationes,in tristitias, sicut sensus tactus, Iustus,& circa eas medium ponit,4 quantum ad uenerea, Mquantum ad cibos. Et virtuosius ista uia tute uocatur temperatus Vitium autem isti uirtuti oppositum secundum iuperabundantiam, uocatur intemperantia in uitiosus uocatur intemperatus, secundum defectum autem pauci Mueniuntur uitiosi, quia plures sunt uitiosi in prosequendo delectabilia ciborum, uel uenereorum in nimis, sed inta xum pauci, uel nudi . Et ideo non est nomen impositum, sed debet uocari uitium insensibilitas, .uitiosus insensibilis, eo quod huiusmodi delectationes senti percipiuntur Et sic habemus duas uirtutes cum suis uitiis oppositis. Si autem secundo uirtus sit circa passiones, quς habent Obiectum pertinens ad exteriora, hoc potest esse dupliciter. Vno modo ut respiciaut exteriora mala,& tristabilia, qui
184쪽
bus homo prouocatur ad iram. Et sic habemus mansuetu dinem, quae est uritus ponens medrum circa ira, virtuo-1us uocatur mansuetus . Oppositum autem usu ex super. abundantia uocatur iracundia,c uitiosus isto uitio uocatur iracundus. Vitium autem secundum defectum uocatur anua scibilitas,& imosus illo uitio in irascibilis. Alio modo pol esse uitius circa passiones, quae habent obiecta exteriora bona concupiscibilia, hoc autem potest esse dupliciter. Da exteriora bona quaedam sunt diuitiae, quaeda sunt honores. Si uri tus sit circa diuitias, hoc est dupliciter uel circa magnas, uel circa mediocres . Si circa mediocres sieest liberalitas, quae est uirtus ponens medium circa datio-riem, acceptionem pecuniarum, uel aequi ualentiam, mrtuosus dicitur liberalis. Vitium autem oppositu per superabundantiam dicitur prodigalitas, .uitiosus prodigus, ast superabundat in dando,& deficit in recipiendo Vitiuautem secudum defectum dicitur illiberalitas & uitiosus clicitur illiberalis o ille superabundat in recipiendo,
deiicit in dando. Si autem uirtus sit circa magnas diuitias, sic est uirtus, quae dicitur magnificentia, quae si uirtus medietatem ponens circa magnas diuitias dadas, Maccipiendas, uri tuosus dicitur magnificus Vitium autem oppositum secundum superabundantiam, dicitur et MO. λύα. ab ecquod est sine, απει quod est experientia: καλ- quod est bonum quasi sine experientia boni, quia scilicet
multa expendentes, non curant qualiter bene erpendant, uocatur et lacαυν-α cec: νωι σος, quod est fornaX, quia ad modum ornacis omnia consumunt,in vitiosus uocatur apyrotalus, uel banasiis, sed uitium, per desectum uocatur parcus S autem uirtus sit circa exteriora bona, quae sunt honores, hoc potest e dedunt: citer. Vno modo ut sit circa honores magnos, alio modo circa honores mediocres. Et si sit circa imagnos, sic est uirtus, quae uocatur magnanimitas, quae est uirtus ponens mediti rationis in piosequendis, uel fugiendis magnis honoribus, Muirtuosus HOcatur magnanimus. Vitimn autem oppositum secundu superabundantiam in nimis prosequendo magnos hono Iz uocatur καπνωτνης, καυμα quod in graeco est incendium s
185쪽
diu uela καπνου quod rece est firmus . Vnde, si e
καπνώτης est et ulmositas quae nostris latinis uocabulis conuenit, quia etiam, Meos qui nimis ad magnos honores anhelant, ut ascendant ad alta, consuevimus ardentes uera 'tosos fumosos' uocare. Et secundum hoc potest uitiosus UOcari καπνωδ,1 graece, latine uero uentosus ardens sumosus Vitrum autem secundum defectum uocatur pusillanimitas . Si autem uirtus sit circa honores medio, cres , sic uirtus ponens medium ad illos debit prosequendos, uel fugiendos, uocatur φιλοτιαια φιλος quod est amor, τίμιος quod est debitus, quasi debitus amor honoris . Virtuosus autem potest uocari philoti- naus, id est debitus amator honoris . Vitium autem secundum superabundantiam idem nomen habet , quia dicitur philotimi uitiosus philotimus , quia non est nomen impositu, sed ad dist rentiam potest dici uirtutis debitus amor, uirtuosus debitus amator. Vitiosus autem per superabundantiam dicitur absolute amator honoris, Muitium amor honoris Vitium autem secundu in defectum uocatur ei φιλοτιμια, ab a quod est sine, Muitiosis φιλοτ φιος In hac enim uirtute ut patet L. Eth. uitiosi ascribunt ibi romen virtuosi, unde claudamus eos, qui nihil curant de honoribus,meos etiam, qui sunt multum solliciti quasi non sint negligentes, ideo non est bene notata distinctio nominum inter ista Si eigo patet, quod laabemus quinque uirtutes respectu passionum , quae habent obiecta exteriola respectu mali . nam scilicet mansuetudinem respectu boni : quattuor scilicet liberalitatem , isag nificentiam circa diuitias, magnanimitatem, αφιλοτιαίαν circa honores. Si autem uirtus sit circa passiones , quae habent obiectum pertinens adactus exteriores humanos, sic sciendum qu Jd omnes tales uirtutes in uno conueniunt, scilicet quod omnes sunt circa uerba,&facta, in quibus homines c5icant,& quantum ad hoc non distinguuntur, sed aliter,& in alias differunt, .secundum hoc distinguuntur, quia circa talia uerba, iacta in quibus homines communicat duo con siderantur. Vnu est ucra realitas ct rea is ueritas talliam.
186쪽
Aliud est delectationem in talibus uerbis,& factis. Si aecipiamus ueritate, sic Iespectu uerborum,&factorum, quibus aliquid alteri se exhibet manifestum in argumentum, ut decet secundum debitam rationem, accipitur uirtus istis pones me dum rationis quae ab Arist. vocatur Veritas, uirtuosus uocatur uerax Vitium autem oppositum per superabundantiam, in quo est quaedam fictio falsili plus, uel quantum ad facta, uel quantum ad dicta, fingendo maiora de se quam sunt, uocatur iactantia,S uitiosus uocatur iactator, sed uitium in minus secundum defectum,quando aliquis fingit de se minora, quam sint, uel quet dam uilinuocarur ειρωνε ια. i. irrisio, talis fictor uitiosus uocatur εἱρων Drrisor. Si autem consideremus circa talia uerba, &facta delectationem, hoc potest eise dupliciter. Vno modo ut aliquis decenter se exhibeat delectabile in uerbis,&factis decentibus alteri in his, quae fiunt serio Alio modo an his,quae fiunt m ludo,& iocose. Si primo modo quantua dea, quae fiunt serio Drespiciunt communem uitam , sic respectu talium ponitur uirtus , quae ponit in his medrum rationis, quam uocat Aristo amicitiam , non ab esse flua mandi, sed ad decentiam conseruandi, quam nos affabili tatem appellare postumus, Dipse uirtuosus potest dici inicus, uel affabilis Vitiosus autem per superabundantia, ubi non facit nisi causa delectandi, uocatur placidus,&uitium placiditas Vbi autem talem se exhibet propter aliouam propriam utilitatem, uocatur bladitor, uel adulator. Q ii autem uitiosus est secundum defectum non uere ruraliquos contristari cum quibus uiuit, uocatur litigio
sus, uel discolus, litium potest dici litigiositas uel briga, Si autem aliquis exhibeat se dele stabilem uerbis, knctis aliis in ludis, Miocosis, decentibus,, uirtuosis, uoca tur ευτροπελος, id est quasi seuertens bene ad omnia. Ille autem, qui est uitiosus per superabundantiam in ludis,in iocis, uocatur βωuολοκος, βωμοὶ quod e altare,αλο ηος quod est raptor, Hic aura a similitudine milui, qui semper uolat circa aras idolorum, in quibus animalia immolabantur, ut aliquid raperet,in idem est de illo, qui excedit in ludo, quia semper insistu adho quod uerbsim uel
187쪽
De prima specie qualitatis ira
uel factum alicti ius in ludis conuertatur, uitilina autem uocatur maliuolentia. Vitiosus aute ex desectu α γροικος. i. quali agrellis, uitium αγροικια. i. Agrestitas. Et sic patet quod circa passiones, quae respiciunt actus exteriores humanos, sunt tres uirtutes Ina circa ueritatem uerborum, fictorum, dicitur ueritas. Aliae duae circa delectationem, sc tristitiam in eisdem,ri sunt amicitia, seu affabilitas, ευ τραπελεια.
Sex conclisiones ex ramissis, o primo q/ιo sint, is qua virtutes moralis appellentur Cap. XCII. HI cautem ex die is tertio concludo sex conclusiones.
Prima est de numero uirtutum quod omneSutri te morales sunt. I 2. Vna circa operationes scilicet iustitia, decem circa passiones, scilicet fortitudo, temperantia, mansuetudo, liberalitas, magnificentia, magnanimitas. λοτιμιια, veritas, amicitia, uel affabilitas , quod idem est,& υτραπελεία, quas Omne enumerat Arist. cum Op-
opsitis uitiis hic positis. Ethi. de omnibus determinat in aliis libris consequenter Luareprudentia non computetur inter Cirtutes morales, eum sit Cardinatis Cap. XCIII. SEcunda conclusio est dubitationis remotiua, quare sciis licet cum prudentia ponatur inter morales uirtutes hic non ponitur Et dicendum quod in te Pallas non enumeratur prudentia, quia prudentia est moralis quantum ad matera am , sed non quantum ad subiectum , quia prudentia est in intellectu ficu in subiecto . Et ideo hic solum est distinctio uirtutum moralium , quae sunt morales quantum ad materiam, inuantum ad subiectum Subiectum autem omnium uirtutum moralium quae utroque modo sunt morales,est appetitus. 2n
188쪽
In quibus partibus vel potenti' anima sint irtutes morites
sicut in subiecto. Cap. XCIDII.
TErtia conclusio est quod quamuis omnes virilites
morales sint in appetitu, disterula tamen , quia Iustitia, quae est uirtus circa operationes, est in appetitu intelleo tuo, quae proprie dicitur uoluntas . Aliae autem omnes quae sunt circa palsiones, quia ipsὰ omnes sunt circa apperietum sensit vitam, sunt omnes in appetitu sensitivo, sed dis ferenter, quia iliae, quae respiciunt suum obiectum absolute sine ratione ardui, difficilis , sunt in parte appetitus sensit mi, quae uocatur concupiscibilis in sunt sex scilicet temperantia, liberalitas , φιλοτιμια, veritas, amicitia, αε υτραπελία Alls autem quae respiciunt obiectu suum non absolute, sed ratione ardui, disicilis , sunt in alia parte sensiit lui appetitus, quae uocatur irascibilis in sunt quatuor, scilicet fortitudo, magnificentia, magnanimitas, mansuetudo i uod iustitia, quae es circa operationes, dissert ab omnibus
alijs, quae suu circa passiones Cap. C V. O Varia conclusio est quod iustitia ab aliis uirtutibus
moralibus differt in quatuor Primo quantum ad obiectum, quia est circa operationes, aliae circa passiones. Secundo quantum ad subiectum, quia est in appetitu intellectivo, aliae omnes in sensititio Tertio quatum ad medium, hoc dupliciter. Primo quia aliquae uirtutes respiciunt medium rationis, sed in iustitia accipitur mediurationis,& etiam medium rei. Secudo quia quaelibet aliarum uirtutum est medium duorum uitiorum, Quorum unum est secundum superabundantiam, alterum secundum desecturia, Ged iustitia non est medium duorum uitiorum, sed solum opponitur ei iniustitia, haec patet. 1 ethicor v. per hoc autem ad ultimum pol respoderi quare O fuer ut
sibi duo uitia opposita superius assignata licui caeteri si Causa est, quia ipsa non est media duorum uitiorii, ut dicitu est.
189쪽
De prima specie qualitatis ras
Od hae dissin tio Virtutum non e I in indiuiduas species, sed eji di uisio in genera Cap. XCVI.
QVinta conclusio est quod haec distinctio massigna
tio uirtutum quo ad omnos , non est in uirtutes in
diuiduas, uel in species specialissimas uritutum, sed est diuisio uirtutum moralium in genere. Nam illa virtutes continent alias sub se, sicut patet expresse de iustitia, quae est circa operationes. ma enim ad iustitiam pertinet ea de re debit si Debit uatit no est unius ronis in omnibus idcirco secundum diuersas rationes debit accipiuntur durersae uirtutes ad iustitiam pertinentes sicut religio perquam redditur debitum Deo. Pietas, per quam redditur debitum parentibus, uel patriae Gratia, perinitam redditur debitum benefacientibus. huiusmodi. Et quod dictum est de iustitia, intelligendum est de aliis, 3 non solum quantum ad virtutes , sed etiam qualitum ad vitia Opposita, sed non distinguo per singula ratione nimiae prol xitatis D. Thomas. Doctor communis de omnibus generaliter, de singulis specialiter in prima secundae,.s cunda secundae disseruit luculentius. Luomodo habeat ad rationem virtutis verecundia νεμ επις
επιεικε et heroyea, continentia , amicitia, quomodo nomen virtutis conueniat eis large,
fricte Ap. XCVII. SExta conclusio est dubi remotiua Posset enim aliqui gdubitare, cum Arist. faciat mentionem in i ethic de aliis, quae sunt vel esse videntur virtutes. finis de Verecundia, &iem est. Et in s. de μιείκεια in 7 aute de beroyca,&continens a. In 8. de amicitia. Quare non hic ista explicata uel enumerata sunt. Ad quod dicendum quod nomine uirtutis possumus uti large, ut dicamus uirtutem Omne principium laudabilium operum , vel omne, quod cst de se laudabile. Alio m 5 proprie scd mapri acceptatione sicut d cni e supra . Primo moridlibet istorii large viri' movit quo pi dici. Sed Pprie, tendo note virtutis verecudi a Mitemesis, qu , in quada medietate cosistat, nos ut Viri I
190쪽
tes, sed passiones laudabiles. επιεικε α autem est uirtus. Etheroyca supra uirtutem Continentia aliquid minus uirture Amicitia autem effectus uirtutis . Hoc autem patet per singula discurrendo. uod uerecundia est de numero laudabilium non tamen ea
uirtus seupassio. Cap. XCV ID LPRimo quidem hoc patet de uerecundia, de qua dicit
Arist . Et hic. c. I quod est timor ingloriationis id- est confusionis, qua opponitur gloriae Ex hoc patet, quod uerecundia est pallio, cotinetur sub timore sicut species sub gestere, uti unq; facit transmutationem in corpore , sed differunt secundum Arist. ibidem,quia pallescunt timentes,& erubescunt uerecundati. Et huius diuersitatis ratio est, quia natura mittu spiritus ad locum, ubi sentit defeectus, sedes autem uitae est in corde. Et ideo quando periculum uita timetur, spiritus,& humores currunt ad cor, Mideo exteriora quasi deserta pallescunt . Honor autem. coniussio in exterioribus est . Et ideo quando homo timet periculum honoris, recurrentibus humoribus, spiritibus ad exteriora, homo rubescit. Ex quo patet, quod uerecundia est passio, knon uirtus, nihilominus est de numero laudabilium,& iuuenum aetati congruit, in quibus est
mali retractiva. Ille ergo qui excedit in uerecundando, ut de omnibus uerecudetur uocatur καταπλακ id est stupidus. Ille autem qui deficit uocatur Inuerecundus. Medium tenens, claudabile uocatur uerecundus.
Juod νέμεσις es denumero laudabilium, ct ect passio, o non
uirtus Cap. XCIX. Nέαεσις autem est passio, quae est medium tenens ci ca delectoationem,& tristitiam corum, quae eueniunt ploximis, dicitur νεμεσις idest reprehensio, Midem ne-nae ficus, idest reprehensor,&stat medium laudabile huius pallionis, in hoc quod aliquis tristetur de prosperitate mali via, . udeat de prosperitate in bono.& haec me dicta.