II Pars Antiquitatum romanorum seu topographia Romanae vrbis ...

141쪽

AD NOTATIO.

Obeliscus vaticanus qui unicus ad aetatem usque nostram croctus permansit, antequam e priori illa sua sede amoueretur, in eo stabat loco qui sacrario basilicae Principis Apostoloruin cst proximus,c regione celeberrimi Vrbis coemeter , totumq; basi,& vltra obrutus,quod vulgo Campi Sancti fertur via publica; At Sixtus V. Pont. Max. Pontificatus sui anno primo, tui fuit salutis humanae is 8 de eo transferendo in forum Principis Apos olorum, sanctissimaeque Cruci consecrando statuit, gentium superstitione amota. Itaque paratis iis quae ad tantam molem amovendana,vehendamq; necesIaria erant, anno sequenti is 8 6. ingenti sumptuost translatus,ingenio, d opera Dominici Fontanis Architecti e pago Mili Agri Monocomensis,imposita Cruce, magna populi frequentia, & deuin

tion C.

C A P. CXXVIII.

De Cia Triumphali, Aqua Sabbatina, Ssipulcro

RivMPH A LI S aut viae mentio licet facta sit supra, tamen libet hic os ederc quo tramite in Capitoliust luceret. Parata igitur triumphali popa in territorio tritiphali, per via procedebant triumphale, cuius stratae silici b. particula adhuc cernitur sub S. Spiritus hospitali,ut per nunc diruiupotemTyberis triumphale,cuius ampla cernere est fundam eta, in urbem,& ad C pitolium duceretur. Cotinuabatur autem via triumphalis ad posteriorem olim porticum S.Celsi. inde S. Laurentis in Damaso ecclesiam,&post Florae campum petebat. idque hinc maxime proximis temporibus cernere fuit, quod in continuatis super eam domibu Si undamenta iacere, aut puteos e fodere molientes, si liceam vetcrem offenderunt, spaciosissimaria, a campo Florqad nunc plateam Iudaeorum, inde Iunonis templum, nunc S. Angeli ecclesiam, postea ad S . Georg. in velabro pro cc dens via, sub nouis aedibus, ruinis i ab effodientibus inuenitur, quousq; Iani templo, velabroq; proxima in clivum desitura capitolinum detecta cernitur, Blon. In hortis Pontificis visitur hodie Nili si inulacrum,& circum quaque animalium genera in eo flv. nascentium, ac Tyb ris, cum pueris Vrbis condicoribus lupae mammam tractantibus. Apollinis cum

arcu spiculis Signum, Laocoontis o Virgiliani cum duobus filiis,de quo iupra facta est mentio: Veneris paruum Cupidinem iuxta se despicientis,& Cleopatrae

fonti appositum, exangui similis. Quae omnia exornandi locum gratia hinc inde eo sunt translata. Exstant& multa alia antiqua monimenta in porticu eiulidem Pontificis, ac in vinea ad primum lapidem ferme eregione pontis Miluij, quae, cum ibi non sint inuenta, nullam antiquorum locorum praebent cogniti O-nem. Quare his omissis ad utiliora veniamus. Sabbatina aqua a Sabbatino Amguillariae lacu Romam perducta erat, cuius formae ves igia quedam extraportam Aureliam exstare dicuntur. hanc Adrianus primus pontifex restituit, perduXiL-que in Basilicam diui Petri ad usum sacerdotum,&ad lauandos pauperum pedes in coena domini. In campo Vaticano, haud procul a mole Hadriani fuit ingens Meta, siue Pyramis, quam Alexander sextus Pontifex destruxit,ut viam ad eandem basilicam aperiret,vel ne esset hostibus, tanquam propugnacillum con rapropinquam arcem, cuius fundamenta vidimus effodi iuperioribus annis. Sunt autem qui velint Septem Epulonum hi iste sepulcrum, vel Scipionis de quo Acron Horatij interpres sic meminit. Devicta Carthagine virtute Scipionis Africani, cum Afri aduersus Romanos denuo rebellarent, consulto oraculo responsum est, ut Sepulcrum Scipionis fieret, quod Carthaginem respiceret, tunc leuati

142쪽

CAP. CXXIX. ODe iis qua extra portam Flumentanam, Collatinam fuere, vel nunc

VANQDAM ex situs descriptione antiquae Urbi,&nouae iure optimo finem imponere liceret, tame cum maiore quan nus conducere,gratas fore arbitramur iis, quae intra Vrbis moenia sunt comprehensa. Quare,ex ordine instituto, a porta Flumentana exordium sumamus: aqua ultra primum lapidem occurrit Miluius pons: de quo paulo ante satis declaratum est, sicut de ortu,naturaq; Tyberis,ac via Flaminia: quae,ut diximus, a Cn. Flaminio Ariminum usque strata, ab eodem etia denominationem accepit. Vias enim urbis ex silice ferme omnes stratas fuisse indicant vestigia, tam extra, quam intra Vrbem multis in locis existentia. Ideo,ferme omnes, dictum est,quia Liti. primo dec. quintae ait, M. AEmilio Cos Censores vias sternendas silice in Vrbe, glarea extra ur em substruendas, marginandast omnium primos locauisse. 8c Illutarch. Cn. cracchum certis regionibus vias direxisse,&eas passim lapide strauisse, partinas arenae muniuisse aggeribus,iniqua adsequantem,& quantum valles, torrentesi abrumpebant, pontibus aequali altitudine coniungentem. Quibus verbis patet non omnes silice fuisse stratas. Idem autem Gracchus dimenso viarum spacio singulis miliariis columnas lapideas,spach signa praeferentes,constituit,lapides is parum inter se distantes ex utraq; viarum parte disposuit,ut ex illis facile in equos esset ascensus. In Flaminia Augustus quatuor pontes, praeterminorum pontium turbam, maximo exstruxit opere, atque impendio, ex quibus nunc integer solus exstat, qui Ariminum,suburbiumq; coniungit. Miluius multa, quae ab eo accepit ornamenta, prorsus amisit: &qui Tyberim item sub Ocriculo iungebat parte unam succisus, in arcis fundamenta concessit. Is vero qui sub Narnea Narem amplectabatur Flu. multis, ut videtur, seculis, vel succisum, vel collapsum vetustate, rnicem medium amisit,Blon. In eadem autem via sepeliebantur defuncti. Iuv.

uorum Flaminia tegitur cinis, atque Latina.Visuntur & hodie in ea magnae sepulcrorum moles. Plinius docet in Flaminia Caesaris villam, quae ad Gallinas dicebatur, positam esse, eius sunt haec verba: Sed re circa divum Augustum cuncta eius digna memoratu. Namq; Liuiae Drusillis, quae postea Augusta matrimonij nomen accepit,cum pacta esset illa Caesari, gaulinam conspicui candoris sedenti aq ulla ex alto abiecit in gremium, illaesam: intrepides miranti accessit miraculum, quoniam tenentem rostro laureum ramum onustus suis baccis: coseruari alitem,& sobolem iussere aruspices, ramumque eum seri, ac rite custodiri, quods factum est in villa Caesarum fluuio Tyberi imposita, iuxta nonum lapidem Flaminia via,quae ob id vocatur ad Gallinas. Ea dem ferme scribit Suet. in Galbae vita. Huic autem vice iuncta erat Claudia, ubi Horti Ouidij, ut ipse testatur his versibus.

v, tutare Iuuiaepta 1Inlud urbiam in eum producta essent

spacium, ut hinc Tyrrhenum mare,inde Ocriculi attingeret pontem, multa memoratu digna extra relinquunturie quibus & temporis vetustate,& bellorum iniuria pauca quqdam

in nostram peruenere cognitionem ove Derciarrisi

143쪽

i i TOPO GRAPHIA ROM AE,

Nec quae pomiser positos in colhbm hortos Spectat sta miniae Claudia tunc a via.

Ira milia via a Lepido Hamin collega strata,vt quorundam est opinio, ab A milia regione Bononiam usque, cuius vestigia multis in locis adhuc cernuntur. Fuerunt a uicin AZ m it i ae duae, altera, quae Haminiam excipiebat, altera quam stia iiDcaurus per Pisa , & Lunam in Sabatios usque. Fuit &Tyberina via,&c allia cxtra portam nunc Vicitariam, quae Sutrium, Vc trallam, Viterbium qu&V hil sinensem mittebat,cuius quota pars, ex saxo quadrato strata, alicubi adhuc videtur. Clitellae, inqui Sextus Pompeius, dicuntur non tam tuae, quibus sarcinae colligatae mulis portantur, sccl etiam locus Romae per similitudinem,&invia Flaminia loca quaedam dc uexa, dc acclivia. Galienus autem Imperator parauCrat porticum Flaminium usq; ad pontem Milutum, ut tetrastice fieret, siue pentastice, ut primus Ordo pilas habet rct, A antet se columnas cum statuis, secundus tertius deinde diaccslaron columnaS, auth. Trina illius. Petriecerit ne, incertum. Extra autem portam Collatinam via eiusdem nominis exit, in qua Virgo a qua concipitur: Collatiam olim mittebat,nunc vero, haud procul a porta, Salariae viae iungitur. Et quia incenta Collinam portam non excedebant, Collatina priscae Vrbis porta non crat, ideo pauca, quae cxtra hanc fuere, in cognitionem nostram pollunt pervcnirc.

De iis qua extra Tortam Collinam fui si

traduntur.

E I T v R porta Collina, cuius via nunc, ut olim, Salaria nuncupatur, quod per eam Sabini salem in rurbem deferebant: ducit in Sabinos,& apud Eretum in ipsam incidit Numentana. DC Salaria meminit Cor. Tac. hoc modo: Tertium agmen per Salariam Collinae portae appropinquabat. In hac veneris Erycinae Templum fuisse diximus, ubi restagnante Tyberi Apollinares celebrabatur. hoc autem templum propc porta futile Appianus sic docet. Cum copiis subinde prouectus Sylla ad Collinam portam castra locat,non longe a Veneris templo. & Ouid. sic. Templas equentari cogetetna proxima ortae

Vti Syracosias fretusidas ab milit armis Claudiis, O beleto te quoque coepit E ys.Votum quidem ferunt a Fabio dictatore: dicatum vero L. Portio, idq; insigne Porticum habuisse scribit Strabo. Veneri autem virgines paruas imagunculaS, quas in delitias habebant, olim offerebant. Persius. Nempe hoc quod Veneri donatae a virgine Pupae. Ad id etiam matronaevirilis membri figura diuinis prae- colentes honoribus, magna sic rorum pompa perferebant. ubi fuit & simul chrum Veneris Verticordiae, quod homines ab estula libidine averteret. Otii diu S. Roma pudicitia proauorum tempore lassa

Cum am veteres consuluistis anum.

Templa iubet Veneri feri, quibus ordine factaX

Inde Venus verso nomine corda tenet.

Pudicissima, inquit Plin. foemina semel matronarum sententia iudicata est Sulpicia Paterculi filia, uxor Fuluis Flacci electa cx centum praecipuis,quae simu lacrum VCneris ex Sibyllinis carminibus dedicaret. Eadem via,ad II .lapidem in

signi

144쪽

igni monumento sepultus fuitLicinus tonsorAugusti praedives. Secus eandem Ulam eXrat lepulcrum quoddam, in templi formam constructum , in quo Cereris, Bacchique picturae cum vitibus, & hydriis cernuntur. Extra vero Collinam portam H onoris templ um s aluit Cic. secundo de te. cum inquit: Nostis extra portam Collinam AEdem Honoris & aram in eo loco fuisse memoriae proditudi eam cum Lamina fuisset inuenta,in qua scriptum,domina honoris, ea causa fuit aedis eius aedificadae. Sed cum multa in eo loco sepulcra fuissent,exarata sunt. Statuit enim Collegium locum publicum non potuisse priuata religione obligari. PerCollinam autem memorant Gallos Senonas ingressos,urbem diripuisse. Ab ipsa porta tertio miliario procul Annibal castra cum posuisset, ad Herculis templum progressius est,urbem expugnaturus, sed ter imbribus, &gra-dine repulsus, obsidione Vrbem soluit. Via salaria ad III. lapidem supra Anienem occurrit pons Salarius,priscum adhuc seruans nomen,sicut & via: In eo autem incisa sunt huiusmodi.

IMPERANTE. D. N. PIISSIMO . A C. TRIUMPH ALI. SEMPER. Iv-STINIANO. P. P. A V G. A N N. XXXVIII. NA .RSES. v I R. G L O R I O-SVS. EX. PRAEPOSITO. SACRI. PALATII. EX. C O N S. AT VE. PATRICI v S. POST. VICTORIAM. GOTHICAM. IPSIS. EORVM. RE- GIBUS. CELERITATE. MIRABILI. C O N F L I C T v. Pu BLICO. SVPERATIS. AT V E. PROSTRATIS. LIBERTATE. URBIS. ROMAE. AC.

Item carmina haec.

uam bene turbati directa Gysemita pontis,

interruptum continuatur iter.

Calcamm rapida ubiectigurgitis undis,

Et libet iratae cernere murmur aquae.

Ite igitu acuespergaudia vema uirites, Et Nars resonansplausus ubis canat, utpotuit rigidas Gothorum subaere mentes, me Reuit durum flumina ferre iugum. . Anio, inquit Dionys ex urbe Tybure effusus per excelsum scopulum multus per planiciem Sabinorum, Romanorumq; fertur, disterminans utranque regionem , influitque in Tyberim parum infra pontem Salarium, aspectu pulcher, re potu dulcis. Et quia ex sublimi in vallem subiectam fertur, &praecipitem Horatius appellavit: sicut & Statius primo Syl. In hoc sepultam fuisse Iliam scribit Acron. Apud eundem pugnauit Torquatus. Meriique sepulcrum fuisse testis est Cic. de legib. Simulacrum Sibyllae Tiburtinae, quaeTiburi colebatur, ut dea, in gurgite Anienis inuentum est, tenens in manu librum, cuius sacra senatus in Capitolium transtulit.

145쪽

C A P. CXXXI.

Debs qua extra portam Numentanam, InterV res fuere , vel hodie sunt.

VA RTO ordine succedit porta Numentana, ab ipsa incipit eiusdem nominis via, sua itur Numentum, quod est in Sabinis. Dicta est etiam Ficulnensis via. Liuius: Decemviri Numentana , cui tum ficulnensis nomen fuit, profecti, castra in montet Sacro locauere. Ficulnensem autem appellauit a loco ubi figulinae, sicut apud Testac. fiebant. Extra eandem porta

Neniae, quae cantu quaerulo funeribus adessset, templum fuis

se legitur. Nam Deorum, quos obesse putabant, Templa, extra Vrbem, ut plurimum, ponebantur, ideo, ut plurimum dicimus, quia in Palatio Febris Fanum, in Exquiliis Malae Fortunae, ad radices Aventini Socordiae, &apud Augusti forum Martis V ltoris templum fuisse, visum est,quae numina, non ut opem Ierrent, sed ne obessent, colebantur. Via Numentana,citra secundum lapidem, Occurrit a sinistra S. Agnetis aedes, prope quam visitur vetustissimum Bacchi Tem Dium, Sphaerica forma, columnis circum quaque in rum dispositis, templici testudinem sustinentibus bicinusitio opcre ornamenta picturae, S ipsius Dei gesta estigiata cernuntur, & Porphyreticum sepulcrum vitibUS, SOvui Sinsculptum, quod Bacchi esse multi fabulantur. Apparent autem apud hoc templum, versus septentrionem, magni cuiusdam aedificii ruinae, ubi theatrum extitisse momorant, nos vero nihil certi habemus, quod de ipso dicatur. Hinc vero ad shadia quatuor iterum se offert Anio, super quo est pons Numentanus, priscuretinen S nome, sicut& via, quem ponte Narses eunuchus exstruxit. Inter hanc quidem viam, Salariam ad IIII. miliarium fuit Suburbanum liberti Neronis, quo fugiens ipse Princeps, se ipsum interfecit, auth. Suet. Extra autem portam Interaggeres o Ccurrit statim locus planus, instar magnae areae, quadrata forma, parietibus circumseptus, qui dicebatur Castrum Custodiae, ubi fuerant olim inflatione milites praetoriani Dioclitiani Imp. Procopius vero scribit e regioneVitiarii forinsecus veteres Romanos alterum breuem murum modico interuallo adiecisse, non ad tutelam, sed ad delicias, ut leones eo loco, & alias bestias serauarent. Vnde olim locum ipsum Vivarium, hodie vero Vi uariolum vocant.

De lys qtra extra portam Exquilinam, AZoiam, Caeli

morataraam, Gabiissem fuere, ve sint.

X i T a porta Tyburtina eiusdem nominis via, quae Tybur mittit. In hac apud S. Laurentium iacet obeliscus in vinetis confractus , haud ita multo post obvius fit supra Anienem pons Mammeus, vulgo Mammolo appellatus, ab Antonino Pio extructus, qui a Mammea Alexandri matre instauratuS, eiuS nomen acquisiuit. Quartus pons super eundem fluuium: TU LucanuS nuncupatur, qui propior est Tiburi,quam Romae, ibi is est sphqrica moles. In ponte vero legitur index Ti. Plantii aut horis. Supra Tibur aute XX. milia r. cocipitur Anio vetus, partim in Tiburtinuusum, partim Romam deductus, qui minus salubris in hortorii rigatorem,ati urbis sordidiora extaret ministeria: hanc aquam post annos XL. quam Appia perducta est, an . ab vr.co. CCCCLXXX. Curius enim delatus censor cu L. Papir. deducendam

curauit

146쪽

curauit ex manubiis de Pirrho captis. Item possc biennium actum est in senatue ConSumatione eius, tamen ex S.C. duumviri aquam perducentes creati, Curius.&Puluxus Flaccus locauerant. Curius intra quintum diem decessit, gloria perauhae pertinuit ad Fulvium. Sed quoniam duae Anienis aquae in urbem flueant,vitacilius digno erentur, Anio nouus coepit vocari, priori vero cognomevetus adiectum. Nouus autem Anio Subiacensi concipitur via,ad miliar. X LILIungitur et riuus Herculancus,oriens eadem via ad miliarium XLII I. DuctusAmerus noui efficit pas L VII I. milia, cuius rivumFrontinus a Nerua Imp procurator aquarum Constitutus, restituit, & in urbem deduxit. Strabo extra Exqui-inam portam Labicanam, Praenestinam via egredi ostendit,liis verbis. Porro in unum cadit Labicana via a porta quidem exquilina, a qua & Praenestina, a sinistra vero hanc, & Exquilinum campum omittas, ultra centum viginti stadia

pergit, tum de Labio propinquat, & Thuseulum relinquit. Ab hac eadem porta haud procul, erat locus, qui olim Puticular dicebatur, quod ibi essent frequentes putei in quibus condebantur Combustorum ossa ex propinquo campo Ex- quilino. Puticulae inquit Elius, quod putrescant ibi cadauera proiecta, qui locus publicus ultra Exquilias. Via praenestina, inter sextum, & Octauum miliarium, in agro Lucullano concipitur aqua Appia, diuerticulo sinistrorsus passuum DCCLXXX. habet longitudinem a capite usque ad Salinas, haec M. Valerio Max. P. Decio Mure Cos anno X X. post initium Samnitici belli inducta es: ab Appio Claudio censore, cui post ea AEgro fuit cognomen. Collegam autem habuit C. Plautium, cui ob inque sitas eius venas Venocis cognomen datum est sedis intra annum,& sex menses deceptus a collega, tanquam idem facturo, abdicauit a censura, nomen aquae ad Appii hono rem tantum pertinuit, qui multis tergiversationi b. extraxisse censuram traditur,donec & viam, & aqvqductum contium maret. Plin. Agrippa, inquit, & Virginem adduxit ab octauo lapide diuerticulo I I. mil. pas via praenestina, iuxta Herculaneum riuum, quem refugiens Virginis nomen obtinuit,&rursus: Agrip. in aedilitate sua adiecta virginea aqua, caeteriss corriuatis, atq; emendatis lacus septingentos fecit. Ex quo Augustu Po. Ro. vinum petenti subiratum respondisse ferunt: Tot aquas introduxit Agrippa gener meus,& vinum quaeritis: Addidit autem Agrippa omnibus aquis signa .

aerea,aut marmorea, utpote dei aquarum, qualia nunc quaedam in Urbe cernuntur. Quod etiam testantur carmina inseulpta in marmore, iacenti inter spineta, in platea S. Pauli,quae sunt haec:

Et leuiter i mphis tota crepitantibu3 urbe,

Cum subito Teston ore recondit aquam.

Edicula,inquit Frontinus, fonti apposita hanc virginem pictam ostendit. A.

iii autem Virginem appellatam tradunt, quod quaerentibus aquam militibus, Virguncula venas quasdam mosstrauit,quas secuti ingentem aquq modum inuenerunt. FulviuS autem ab ea porta, quae maior nunc vocatur, tanquam olim ab Exquilina,aut certe prope quae fuerit,Labicanam, & Praenestinam viam nunc egredi,seribit. Labicana a dextris, iuxta formam aquae Claud. ad Columnam oppidum, Praenestina vero Gallicanum nunc,olim Gabios, deinde Praeneste, a quo nomen accepit, tendit. A Coelimontana vero incipit, via Campana, quae s ha-tim extra portam in duas dirimitur semitas, sed post pauca stadia utram Latinae iungitur. Inter Coeli montanam,& Latinam Gabius m locauimus portam, a qua olim exibat via Gabina, de ea ita meminit Liuius: P. Valerius T. Herminium cum modicis copii s ad II lapidem Gabina via occultatum obssidere iubet.Idem:

Ff 1 ad III

147쪽

irg TOPO GRAPHIA ROMAE,

ad III.lapidem venere via Gabina, fuerunt autem Gabii, ut diximus, via praenestina, Strabo: Sunt & Romanorum oppida a sinistra Latinae, inter eam, & Valeriam Gabii extant, in via praenestina, ubi lathomiae sunt plusquam reliquae, lapides Romae suppeditantcs,distantes Rotna,& Praeneste ex aequo stadiis centum.

C A P. CXXXIII.

De ijs qua extra portam Latinam sis Comam fuere, vel Iurat.

LATINA autem porta Via, eiusdem nominis exit , quae in Latinos populos ducit, videlicet per Leui canum, nunc Val-

montonum,& nuncCampaniam usque ad Casinatem S. Germani Saltum, de qua Strabo sic scribit: Praeclarissimae sunt viae, Appia,& Valeria, media inter has Latina est, ad Casinum oppidum iungitur Appiae XIX. a Capua distans stadiis. In hac IIII. ab V rbe lapide, fuit Templum Fortunae Muliebris, eiusdemque deae simulacrum,nephas attingi nisi ab ea,quae semel nupsit, Valer.

Max. Muliebre inquit, Fortunae simulacrum, quod est in via Latina ad quartum miliarium eo tempore cum in aede sua consecratum Cal. Decembris, quo Coriolanum ab excidio Vrbis maternae praeces repulerunt, non semel, sed bis locutum constitit, his verbis: Rite me vidistis: Rite me dedicastis. Eadem concipitur aqua Tepula X I. miliario diuerticulo euntibus ab Roma dextrorsus, sub terra prius: deinde arcuato opere, Iuliae post admista. M. Agrippa aedilis proprias vires collegit, & Tepulae riuum intercoepit, acquisitaeque ab inuentore nomen Iuliae datum. Iulia autem reuocatis derivationibus, per quas subripiebatur, modum suum, quamuis notabili siccitate, seruauit. Te Dula igitur inuenta, AI deducta ab Agrippa est,anno ab Vrbe co. D C C XIX. Imp. Caes. Iulia vero ab Aureliano,ut scribit Ant. in Itinerario. Via autem Valeria ad miliarium X X XIII. Fron. aquam Marcia concipi scribit, de qua plura superius locuti sumus. Penultimam enim omni u portarum cis Tyberim, Appiam appellauimus, aqua eiusdem nominis, cuius & portae, egreditur via; Ab Appio Claudio Censore, quiCapuam usque eam strauit, denominationem accepit, ea latitudine, ut plaustra duo, ex aduerso inuicem occurrentia, libere exciperet. Liuius: Memoriae felicitatis nomen Appii , dc viam muniuit,& Appiam aquam in Vrbem deduxit. Quam quidem viam Caesar Dictator,vel exornauit,vel restituit. Plut . Commissa dehinc illi Appiae viae cura, ingentes prodegit pecunias. Nouissime vero Traianus eam restituens Brundusium usque strauit,desiccatis paludibus, excisis collibus, aggeratis vallibus, saxis consstratis reliquis iis circum, ac pontibus magniticentissimi operis excitatis, pernicabilis fecit. auth. Dionys. Traianum autem quam plurima aedificia restituisse, ex literis in marmore apud circum Maximum inuento incisis, satis apparet, quae sunt huiusnodi.

IMP. CAS. DIUI NERV A, F. TRAIANO GERMANICO DACI COPONT. MAX. TRIB. P O T. VIII. IMP. IX. COS. P P. TRIB. QVOD LIBERALITATE OPTIMI PRINCIPIS COMMODA EARUM ETIAM LOCORUM ADIECTIONE AMPLIATA SINT.

Appia, inquit Strabo, ad mare protendit: prius tamen in Albae, Aritiaeque ruinas perducit, Eo muros olim Pontinae paludis ad Terracinam, inde per Fundos, Molas, postea Sinuessam, & medium stellatum campum usque Brundusium,

mox transuerso itinere per Atellam nunc aduersam. Puteolis, & circum Baia

num olim sinum , nunc Tripergulae Balneas usque Cumas. Huic viae de Claudiae nomen datum inuenio. Sen. in ludo mortis Claudii ait, Augustum,& Tiberium

148쪽

EX MARI IANO. I 'obtutu 'Appig yi-- *Qβ idisse, Templum Martis celeberrimum eadem via.

Lux eadem LMartifesta eni, quemvos est extra Opossum recta porta Capena viae. Liuius. Viam Censores sternendam a porta Capena ad Martis templum locauere, lemitams s axo quadrato strauerunt, hoc templum a Sylla in aedilitate sua

conlecratum fuit, supra centum columnas positum. Memorant autem Martis

Quo ruine templa, unum intra urbemQuirini,quasi custodis,& tranquilli, alteru, de quo nunc,extra urbem,quasi bellatoris vel gradivi.InMart. Ancyle fuisse scri- F'er. gram. Verum cum praeter hoc, & in urbe, & in Campo Martio tuerint Martis Templa, de quo tutelligat Ser. ignoratur, sicuti & de Senatulo, quod erat apud Bellonae, iuxta Martis fuit Manalis lapis, quo per siccitatem in Urbem relato, pluuia statim manabat, hinc Manalem dixere, Sextus Pomp. author. Martis Signum in via Appia, idque Cneio Seruilio,&Flaminio Coss. sudasse memorat Liuius. In eadem fuit Bonae deae Sacrarium, apud quod Clodium re M. Papirium interfectum fuisse, ait Cic. Lucus, & aedes Camoenarum extra portam Appiam a Fulvio Nobiliori condita fuit, auth. Ascan. Ara Apollinis

aedis si iei, i ineruae, extra eandem portam praeterea Lucus Honoris, Virtutis Edes: Liuius. AEdem Virtutis ad portam Capenam Marcellus dedicauit. At Honoris, & Virtutis intra urbem fuisse crediderim, ad ipsam tamen portam, ut dixi . Sunt enim haec numina optimi ominis, quorum templa in urbe excitanda venirent, potiusquam extra. Ad portam autem quasi admonerent proficiscentes ad bella, nisi per virtutem res urenue gessissent, aditum sibi non futurum ad honorem,& gloriam, hoc est ad triumphum: Hinc est quod Augustinus ait: Neminem honoris templum ingredi posse, nisi prius virtutis esset ingressus. Marcel. autem in Corsicam & Sardiniam nauigans,grauissimam passus est tempestatem: cuinq; naufragio esset seruatus, Romam reuersus Tempestatis AEde extra portam Capenam excitauit. Ouidius.' quos tempestin meritam delubrafatentur,

Cum pene erit Corsis obruta puppis aquis. Extra eandem portam, ad II lapidem, Templum Ridiculi, cui nomen inditum est, quod ibi Annibal castrametatus illusus reuersus esset. Via Appiatio tos Terentianos XX. iugerum fuisse legimus. Eadem via ad secundum lapidem inter aedem Sancti Sebastiani, & Caput Bouis in praelonga convalle extat Circus, siueHippodromus,satis rudis,ab Antonino Bassiano sui creditur) extructus, ubi in medio adhuc apparent metarum signa, &Obeliscus mirae magnitudinis , in plures confractus partes , cum notis Aegyptiorum , ubi olympici olim fiebant ludi, ad exercendos milites praetorianos, qui illic contubernia a Tyberio Cassare constituta habebant. Calori anani secundo supra Sabbatum miliario Valentinus pons fuit, in via Appia positus, & appellatus a valente Imperatore, nunc dirutus. In eadem via ubi ea primum attingit Masicum montem, urbs est Sinuessa, olim Pometia. Fuit priscis temporibus Appia veterum sepulchris a dextris. Sc sinistris frequentissima, quorum multa adhuc cernuntur vestigia, velut ex Tyburtino lapide extructa sphqrica forma sine apice meta, cognomento nunc Caput bovis, quod illic undis bubulorum capitu simulacra lapidec lata viderentur, ubi sepulcrum Metellae uxoris Crassi fuisse hic index ostendit.

CAECILIAE. CRETICI. F. METELLAE CRASSI.

Cic. primo Tusc. an tu egressus, inquit, porta Capena cum Colatini, Scipionum, Seruiliorum, Metellorum sepulcra vides, miseros putas illos in eadem Appia. VI. ab urbe lapide M. Tullii, & Tullior. monumenta fuere, ut marmora

149쪽

igo TOPO GRAPHIA R O M

itiscripta ibi minuenta aperte significarunt. In gentili autem Scipionum sepulcro Ennium positum commemorat Cic. pro Archia. Charus, inquit, fuit Africano superiori noster Ennius, itaque in sepulcro Scipionum putatur is esse constitutus. Ad huius sepulcri ornamentum tres fuerant statuae, duae P.&L. Scipionum, tertia ipsius Ennii,auth. Liuius, qui de loco ubi Publius mortuuS, dc sepultus anceps, sic sequitur. Alii Romae,alii Literni, & mortuum, epultum, utrobique monimenta ostenduntur , S statuae: Nam de Literni monimentum monimentoque statua superimposita fuit, quam tempestate disiectam nuper vidimus ipsi , & Romae extra portam Capenam in Scipionum monimento tres statuae sunt, duae P. SI L. Scipionum dicuntur este, tertia Poetae Ennii. Ectamen quinto quintae dec . pro certo videtur tenere Africanum Literni esse sepultum. Sunt enim apud ipsum M. Servilii Cos . contra Ser. Galbam pro L. Paulo Emilio verba haec. Satis peccatum in Camillo a maioribus nostris est, quem tamen ante receptam per eum a Gallis urbetin violauerunt. Satis insuper vobis in P. Africano, Literni domicilium, &sedem fuisse domitoris Africae, L it. sepulcrum os hendi. In basi autem statuq Ennii, haec erant incisa carmina.ASPICITE. O. CIVES. SENIS. ENNII. IMAGINIS. FORMAM. H E IC. VOSTRv M. PANXIT. MAXIMA. FACTA. PATRv M. NEMO. ME. LACRYMIS. DECORET. NE VE. FuNER A. FLETU. FAXIT . CVR. v O LITO. VI v v S. PER. ORA . UIR v M.

Sepulcrum sororis Horatii, eius qui ex tergeminis superstes ipsam interfecit, ex saxo quadrato constructum fuit ante portam Capenam,quo in loco ipsa ceciderat. Extra Candem portam Horatiorum sepulcra, CampuSque ubi pugnauerunt collocatur, ae locus Mercurio sacer, A quaque Mercurii appellata, ad quam

cum conuenisset PO. Ro. unusquisi lauri ramo alterius caput ea aspergebat aqua, MCrcurium muOCanSut aspersis peccata,presertim periuria dilueret. t aqua t Uercurii portae vicina Capenae. Si iuuat expertis credere, numen habet.

Statius autem Appiam omnium aliarum viarum reginam appellauit, in qua ad quintum lapidem lepultus est Pomponius Atticus, in monimento Q Tecilii auunculi tui, ut inquit Cor. Nepos . Caeditiae Tabernae in via Appia, Domini nomine sunt vocatae. Sextus Pom. LucuS Egeriae extra portam Capenam, quod Camoenis sacrauit Numa. Via Laurentina in Appiam incidebat, in qua sexto ab Urbe miliario, ferme ubi S. Sebastiani est pastionis locus,Terminalia, id est festa Termino Deo sacra , magno populi concursu celebrabantur. Estque is Terminus, qui cum in Capitolio aedes Iouis dedicaretur, caeteris diis cedentibus cedere noluit.

C A P. CXXXIV.

De ijs qua extra portam Hos liensem, reliquas

in Vmere.

L T i M A Vrbis porta cis Tyberim, SI ab ea,quae tereditur via Hostiensis dicitur: quod Hostiam Tyberinam, ab Anco rege conditam mittat, haec autem porta prius Tergeminorum sorti ta nomen ad radices Aventini, ut visum est,ssteterat,extra quam Liuius primo dec. quintae Emporium sic ponit. Ediles extra portam Tergeminam Emporium lapide strauerunt, stipitibusque sepserunt, S Porticum Amiliam refi- Clendam curarunt, gradibusq; ascensum ab Tyberi in Emporium fecerunt. Sed nunc locum intra urbem esse opinamur,quod innuunt verba Li. vltimo loco poeittadi

150쪽

ita,emporium ipsum prope Tyberim ostendentia. In Transtyberina regionetiae Sextant portar: Portuensis, Aurelia Fontinalis siue talii volun*Septinaiana. ril ortuensi inchoat via eiusdem nominis, quae ducit ad portum Hostiensem: a quo, licui ae porta, nomen accepisse fertur. In eo autem portu fuit aedes Portumni, qui portubus praeest, in cuius aedis aedificatione portumnalia celebrata esse traditur. Via autem Aurelia egreditur a porta eiusdem nominis,quae ut diximus tendit per maritima Thusciae, Pisas versus, ab Aurelio consulari viro, ae strata re denominata, unde consularis erat via, huius meminit Cic. in Catil. re Eutropius lic.Etruriae per Aureliam usque ad Alpes maritimas ingentes agri sunt. Traiana Ctiam est dicta a Traiano Imper. qui eam restituit: In hac fuerunt Horti Galbae Imp. ubi idem princeps sepultus fuit auth. Suet. Fontinalis,sive Septimiana pomta, in Campum Vaticanum olim mittebar, &Ianiculum, sicut VatiCana, seu 1 riumphalis, de qua stupra facta est mentio: Sueto. tradit viam Vitellam fuisse ab Ianiculo usque ad mare.

CAp. CXXXV.

Zethi, Amphionis, Dirces fabula, quam egregia f

sco practantissimis artificibus olim in , pta representant, si e habet.

Y c v s Baeotiae rex, Antiopam Nichei regis filiam , uxorem duxit: quam postea, cum a Ioue in satyrum conuerso coma pressam cognoui si et, repudiauit, Dircenque uxorem duxit, quae verita ne Antiope cum Lyco in gratiam rediret, arcti simis eam vinculis asseruauit, quibus Iouis miseratione dissolutis, in Cithaeronem profugit, ubi Amphionem & Zethum peperit: qui postea a pastore, qui ipsos nutrierat, de Lyci iniuriis edocti,etim interfecerunt,Dirce vero caudae indomiti equi,vet,ut alii in lunt, cornibus ferocissimi tauri alligarunt, quae diu ita per terram raptata, tande Deorum commiseratione in sui nominis fontem conuersa est. De qua Proper, lib.3 eleg. IJ fere per Loram, sic meminit: Testis erit Dirce tam vero criminelamaycteos Antiopem accubuisse laco. Et paulo inferius sic subsequituri Tu reddis pueris matrem, ueris trahendam Vinxerunt Dircem sub trucis ora bouis. Antiope cognose Iouem; ibi gloria Dirce Ducitur in multis mortem habitura loch. Oe. Amphionem vero Dirces filium, adeo lyra suauiter cecinisse traditur, ut saxa ad struendos muros Thebanos traxisse dicatur: de quo Horatius de arte poeticar Ductus o mphion Thebanae conditor ' orbis 'al. arcu Saxa moueresono testudinis,

Quod ideo fictum,quia eloquii suavitate homines rudes, & incultis moribus ad obsequii ciuilis pellexerit disciplinam. Item de Amphione habetur in Apolatonii Rhodii Argonaut.lib. I. Sed, ut eo quo coepi pergam, simulacra haec,quae C. Asinii Pollionis tuerunt, commemorauit Plin. lib.36. cap. s. his verbis: Pollio Aasinius, ut fuit acris vehementiae, sic quoque spectari monumenta sua voluit. In iis sunt Centauri nymphas geretes Archesit ,ThespiadesCleomenis, Oceanus,&Iupi-