II Pars Antiquitatum romanorum seu topographia Romanae vrbis ...

111쪽

ii, TOPO GRAPHIA ROMAE

istum e lapide thasio Hic collis Hortulorum quidem obtinuit cognomen,quod ub ipso olim fertilissimi, eae perpetuis aquis irrigui fuerant horti, ut ubi de Augusti Mausoleo mentionem facimus, infra apparet bit. Ex hortulorum colle magistratus petituri in Martium campum olim descendebant. Descendamus nos in eundem Vrbemq; planam.

C A P. C.

De Urbeplana, S Theatro ira genere.

N Vrbis planae descriptione ut quid, quove loco sit, aut fuerit certis sedibus collocatis magis pateat, a Capitolio per Pantheona (cst enim Pantheon huius Vrbis umbilicus) ad fluminis ripam, prope S. Rochi aedem, linea recta deducatur, quae ita deducta in duas propemodum aequales parteS hanc urbem intcticcabit. quarum altera a fronte, SI a latere ad Tyberim, aliora vero a foro Traiani,vsque ad portam Flumentanam,ad Quirinalis,hortulorumq;collis radices, iacebit. Illud autem in primis sciendum, difficillimum esse omnia ad huius partis cognitionem pertinentia ad unguem

explicare, quod prioris seculi homines prisca illa,& diuina quodammodo Vrbis

ornamenta, quo sordidissimaSexornarent domunculas, ita distraxere, aut vilissi mis opprestere aedificiis, ut veteris fundamenti vestigia paucis in locis agnoscantur. Quare velim doctos, Urbis i priscae studiosos non mihi magis, quam impiis is horum manibus irasci, si pauca videbor attigisse. Sed iam ad locorum declarationem aggrediamur. 52 quia a Theatro Marcelli principium recte facturi vide mur, pauca de theatro praelibanda sunt. Theatri igitur originem huiusmodi tradit Casliodorus. Cum agricultores feriatis diebus sacra diuersis numinibus per

lucos vicosque celebrarent, Athenienses primum agreste principium in urbanum spectaculum collegerunt, Theatrum graeco vocabulo visorium appellantes,quod eminus astans turba conueniens sine aliquo impedimento videatur. Et infra: Ritus Romani, sicut caetera externa, ad suam remp. non inutiliter trahentes, aedificium alta cogitatione conceptum magnanimitate mirabili condiderunt. Theatra prius ad tempus lignea posita fuere: postea versatilia inuenta,quae modo unam, modo alteram faciem os ederent, qualia duo M. Curius in funebri patris munere iuxta fecit. Primum autem theatrum Rome fecit M. Scaurus in aedilitate sua X X X. dierum spacio duraturum, omnium maXimum qVae unquam humana manu facta fuere. cauea enim hominum octuaginta millia capiebat. L. Mumius primus, theatro temporaneo ludos tuo triumpho dedisse dicitur,deinde Scaurus. Vitruvius autem scribit post Scaenam porticus esse constituendas, v-ticum imbres repentini interpellarim, habeat populus quo se recipiat ex theatro,& non modo porticus, sed etiam ambulationeS,quae ita collocabantur,ut duplices essent, haberentque exteriores columnas doricas, cum epistyliis & orna-

metis ex ratione modulationis perfectas. & alibi: Tectum,inquit,porticus quod futurum est, in summa gradatione cum scaenae altitudine librarum perspiciatur, ideo quod vox crescens aequaliter ad summas gradationeS,SI tectum perueniet. Sed symmetrias.&locorum distinctiones docet libro quinto.

112쪽

De Theatro e carcelli, , Bibliotheca, ac de

Vetus Tus multa sub alieno nomine condidit, &inprimis Theatrum Marcelli nepotis ex sorore Octauia, cuius pars vetustate, igneque corrupta, ubi nunc est Palatium Sabelliorum inter Capitolium & Tyberim, adhuc cernitur. Capiebat autem loca octuaginta millia, opus sane maximum, simul&pulcerrimum, utpote ab eo excitatum, qui maxim C CXoptabat multis&praeclaris ornamentis Urbem illustrare. In hoc, lcena restituta, Vespasianus ludos edidit: at de hoc theatro lege Asconium. Iuxta theatrum Porticum Octauiam ingratiam Octauiae sororis idem Augustus condidit,quam mox incendio deformatam,restituit. In hac porticu raptus Proserpinae, Bacchus, & Satyrus fuere, Praxitelis opera. In eadem Apollinem, Dianam, nouem Musas fecit Timarchites. Intra hanc ipsam porticum Iunonis Ardem ponit Plin. in qua eiusdem deae simulacrum Dionysius, S Polycles fecere.

Idem auth. de Octauiae curia meminit, & in ea Cupidinem fulmen tenentem ponit. Consentaneum autem est hanc curiam fuisse ubi porticus, qua ante theatrum statuit Appianus. Includebatur autem inter aedes sacras D. Nicolai n carcere S. Mariae, quae ab ea in porticu cognomen obtinuit, qui locus ex ruinis,&curiae, porticus eminentior cernitur, ibi is axa tiburtina, & marmora plurima estodiuntur. Defuncto vero Marcello prope theatrum Octauia mater Bibliothecam 1anstitui t id est,librorum repostorium,quae Liberaria etiam dicitur. Gellius: forte,inquit,in liberaria ego, & L. Paulus poeta vir memoria nostra clarissiinus comederamus. Tradunt autem Pisistratum tyrannu primum omnium

Athenis disciplinarum liberaliti libros publice legendos posuisse, Romae vero Asinium Pollionem.

De Circo Flaminio Templo pollinis.

IRCus autem Flaminius ubi fuerit, permagna est inter scriptores dubitatio, & contentio, Blo. nainq; quibusdam coniecturis admodum leuibus conatur ostendere, quem nunc Agona, olim Circum Flaminium appellatum, cuius rei nullum habens argumentum, Pandulphum Laterarietis Ecclesiae ostiarium tantum adducit, qui scribit Hadrianum Ponti-- --ficcm S. Apollinaris aedem aedificauisse, ubi prius Apollinis fuerat. PO.Vero L t. que deide secutus est Ful. eu esse vult,cuius vcstigia quibusdain locis adhuc extant apud Apothecas obscuras,in cuius medio nunc a deS S.Catharinae est sica,& funes torquentur. Quidam vero Blon. opinionem approbantes Balbi Theatrum hoc in loco fuisse contendunt. Quare in re tam antiqua, tam dubia,in tanta i scriptorum varietate, quem potissimu sequeremur,nulla erat certa ratio, Coniecturae vero non valde probabiles, in his animi anxietatibus diu versatus, tandem forte fortuna, quid probarem, invenimus. Sedebamus

enim nuper in Liberaria Pontificis Max. Ego, IOH ANNES Moronus Episcopus Mutinen . magni ingenii, magnaeq; probitatis iuuenis nobilissimus, nec non THOMAS Cada mustus patricius Lauden . iisdem ornatus animi virtutibus, humanarum si literarum studio vi rorum doctorum fautor & singulare praesiditi. Sedebant & quidam prudentes viri, inciderat si mentio de Mario iuniore, de cuius morte cum quida dubitarent, quid, inquit, Epist. dubitatis de re omnibus

113쪽

i TOPO GRAPHIA ROMAE

nota: heus puer asser M. T. Ciceronis orationes. Legebatur in toga candida. Catilinam caput Marii plenum adhuc animae, Si spiritus gestauisse ab Ianiculo ad aedem Apoll. tunc Tho m. antiquitatis urbis studiosissimus, & in medicina alter Apollo,in me conuersus: ubi inquit,erat Apollinis it les. Iube inquam Asc. Ped. asterri, apud ipsum quaedam vidi, quae nunc memoriae non occurrunt, eo allat haec legimus. Omnia sunt manifesta, sed tamen ne erretis, quod hi S temporibus aedes Apollinis in Palatio fuit nobilissima, admonendi estis, non hanc a Ci Cer significari,quam post mortem Ciceronis multis annis Imp. Caesar, qUem nunc D. Augustum dicimus, post actiacam victoriam fecerit: sed illam demonstrari, quae Est extra portam Carmentalem, inter forum Holitorium,& circum Flaminium. Quibus verbis obseruaui nullo modo Agonium campum circum Flaminium esse. Et si quis consideret forum Holitorium, aedemq; Apollinis inter ipsum & circum Flaminium voluerit collocare, certe Pomponii opinionem facili me probabit: non enim procul a porta Carmentali fuit Apollinis aedes. Liuius. Ab aede Apollinis boues foeminae duae, albae, porta Carmentali in urbem ductae. Quae vero a Blon. adducuntur, ea omnia, praeter Pandulphi argumentum, non magis suam Confirmant, quam destruunt opinionem. Qui d enim sibi volunt haec Livii verba Itaque inde Consules ne criminationi locus esset,in prataFlaminia,ubi nunc aedes Apollinis est, iam tum Apollinarem appellabant, aduocauere Senat Um,

nempe nihil aliud, quam saepenumero Romanos e proximo Capitolio consultandi gratia in circum Flaminium descendisse. Vnde alibi Liuius: Actum de imperio Marcelli in circo Flaminio. Quid Cassiodori solitos esse ab Augusti Mausoleo sex portis dimitti iunctos currus, qui per Equiria inFlaminium circum CV rerent nihil, nisi ab Equiriis , ubi aedes S. Mariae in Equiro recta currus solitos Esse venire ad Apothecas obscuras,& per portam antiquam,cuius vestigia adhuc exis ut, circum ingressos, metas circuire,quod si de Agonio intelligatur campo, non recta a Mausoleo Augusti, verum ad dextram necesse erit currus flectere, ut in Agonium peruenias campum, quem in Martio, cum in pratis Flaminiis, circus Flaminius esse constet. Circus Flaminius,inquit M. Var. dicitur, qui aedificatus est circum Flaminium campum, Z quod ibi quoque ludis tauricis equi Circum metas currunt. Sex. vero Pom. a Flaminio Coc. apud lacum Trasumenuab Hannibale interfecto circum, simul &viam,denominationem coepisse refert.

Plut.vero in probi. de huius nominis etymologia dubitare videtur. Quid est,inquit, quod circus Flam. dictus est , an quod Flami. quidam priscus, Cum ciuitati agrum reliquisset equestribus ludis eius ti uctu, revectigalibus utebantur, nam cum pecunia suppeteret, viam quoque Flaminiam munierunt. Cui autem vitii esset illa indicantVar. verba paulo ante adducta,& quae retulimus ex Liuio,quod circo Flaminio mundato ludi Apollinares extra portam Collinam portati iunt. Inter S. nunc Angeli, olim,vi quidam putant,Iunonis AEdem,& Citranguli turrim, marmoreae columnae tres mirae altitudinis, & crassitudinis adhuc extant, quo in loco Martis templum fuisse tenemus, columnae enim reliquiae videntur earum, quae in huius diui templo ab Ouidio mirum in modum celebrantur. A-' pollinis vero Edes, ubi nunc Ecclesia divae Mariae cognomento sub Capitolio, inter forum Holitorium,& circum Flaminium, secundum Asc. 32 prope portam Carmentalem, quod innuit Liuius qui primo dec. quintae docet S. C. in ea saepe factum esse, eius sunt haec verba: Cn. Cornelio Scipione Hispalo,& Petilio Spurino Cos senatus in aede Apollinis legatorum verbis auditis, supplicationem in biduum decreuit. In eodem circo etiam Neptunum aedem habuisse testatur epitaphium quod sequitur.

ABSCANTO A via. LIB. AEDI Tvo A DIS NEPTvNI EST IN CIRCO FLAMINIO FLAvius AsCA Nivs ET PALLANS

114쪽

. C A P. CIII.

e Vi cani, Martis, LBellona, Herculis, fouis Statori Templo, ac de Columna Testica, Ara Neptuni, Porticu Corinthia, tales

. Martis.

VERE autem cum in circo Flaminio, tum apud, aliae celeberrimae deorum aedes sacrae, veluti Vulcani , in qua pro edituis canes fuisse fabulantur, sacrilegis latum allatrantes. Martia iuxta eundem circum, ut diximus: Simul & Bellonae: verosus portam Carmentalem inquit P. Victor.inter Martis & A pollinis templum,ac portam Carmentalem, qui locus ex rui nis eminentior nunc cernitur, ubi frequenter Senatus habe bantur. Liuius quinto dec. quintae: M. inquit, Pompilius Cos. Romani rediit, Senatuque extemplo ad aedem Bellonae vocato. Ante Bellonae existentis, auth. Sex. Pom. ante portam Carmentalem, fuerat Columna marmorea index belli

inferendi, Bellica denominata, a qua Romani in bellum profecturi has ham incam partem versus mittebant, in quam ituri erant, quia laboriosum admodum videbatur propagato imperio ad hostium fines ex instituto peruenire, in eoru sagros iaceret.

Hanc Columnam Blon. iuxta circum Maximum perperam statuit, deceptus illis Ovidii carminibus, quae sunt supra a nobis adducta, ubi de ipso circo, &iis,quae in eo erant, sumus locuti. AEdis Bellonae Appium Claudium caecum auis thorem Ouid .sic facit. Hac sacrata die thusico Belsina duello Dicitur, O Latiostrosera semper ad i. 'pius ent author Oreho qui pace negata

ictum animo Oidit, lumine caecus erat.

Herculi magno custodi circi Flaminii AEdis ponitur a P. Victore, de qua iddauthor ut quidam aiunt,sic meminit. Ultera pars circi custodesub Hercule tuta e fit, ud Deus Euboico carmine munus labet. Steterat autem in aditu circi, ubi nunc ecclesa diuae Luciae in Apothecis obscuris, & propterea Ouidius custodem illius ipsum Herculem appellauit, argumento etia, quod aperietibus Vespillonib. sepulchru quoddam, legimus in frusto marmoris reperto cognomentum, quod in antiquis monimentis ubiq; Herculi datur,videlicet: 1Nv1CTO. Decoratus est arcus Flamin. altera aedC Cognomento Herculis Musarum, quod cum Musis esset communis, a M. Fulvio Nobiliori ex pecunia censoris aedificata , ea ratione quod in Graecia acceperat Herculem Musagetem esse, id est comitem, ducemque Musarum, idemque primus nouem signa,hoc est omnium Camoenarum simulacra,ex Ambraciensi oppido translata sub tutela fortissimi numinis consecrauit, quia mutuis operibus, repraemiis ornari,iuuaris deberent, Musarum quies defensioneHerculis,& virtus Herculis voce Musarum: lege Eumenium. AEdem autem hanc vetustate deformatam, Martius Philippus Augusti vitricus refecit,quod Oui in fas . sic detegit. Sic ego,sic Clio, lari monimenta Philippi Picis , inde trahit martia casta genus. In eodem Circo Macro. Iouis Statoris statuit delubrum. Et calices fieri soliatos, sic testatur Mar. Bb a.

Accipe

115쪽

i c TOPO GRAPHIA ROMAE,

c ccipe de circo pocula Flaminio. Plin. Vero aram Neptuni fuisse ait, eamque olim sudore manasse. Et a Consulatu Octauit, qui de Perseo rege triumphum nauale egit, factam Porticum duplicem apud eundem circum, quae a capitulis aereis columnarum Corinthia, ecab authore Octauia est appellata. Fuit autem inter ipsum circum, & ecclesiam S. Nic. Cognometo in chalcaria, quod ab ipsa porticu cognome retinuisse videtur, PAR ox enim aedes dicitur. Idem tradit Colossum Martis fuisse in templo Bruti Callaici apud circum Flaminium.

C A P. CIIII.

De porticu es Cercurii, emtaui , Tompei theatro, Do-mo , Atrio ,-Porticu eiusdem, ac de Templo Veneris Uictricis.

ANTER Flaminium circum, deTyberim extat porticu Sin VC-stibulo aedis nunc S. Angeli in piscina, olim Mercurio, vel, ut alii,Iunoni sacra,quam igne exhaustam L. Septimium Seuerum restituisse inscriptio ostendit huiusmodi.

ANTONI NVS PIVS FELIXA vG. PONT. MAX. TRIB. POT. VI. COS. PROCOS. INCENDIO CONSUMPTAMR ESTITUERUNT.

Porticum autem illam, quae nunc diruta apud plateam Iudaeorum Ceuram appellant, Seueri Impera. fuisse tenet fama, nos vero de hac nihil certi habemus. Sequitur Theatrum Pompei, inter Marcelli, de molem Hadriani fere medium, quod mansurum primus omnium ipse Pompeius extruxit. Quin, inquit, Cornelius Tacit. Cn. quoque Pompeium accusatum a senioribuS ierunt, quod mansuram theatri sedem posuisset: Nam antea subitariis gradibus, scaena in tempus structa. Sed consultum parsimoniae, quod perpetua theatro sedes locata sit, potius quam immenso sumptu per singulos annos consurgeret, ac strueretur. Eilicet Pompeius inchoauerit, magnaque ex parte extruxerit, C. Caligulam tamen

absoluisse scribit Sueton. cum fortuito igne conremptum se extructurum pollicitus est Tyberius. Longo autem tempore post, Theodoricus Ostrogothorum rex magna ex parte disturbatum instaurauit, sicuti Cassio. verba ad Senatum iudicant, quae sunt: Et ideo theatri fabricam se mole soluente, consilio vestro credimus esse roborandam, ut quod ab authoribus nostris in ornatum patriae constat esse concessum,non videatur sub melioribus pos eris immunitum. Quid nosoluas senectus, quae tam robusta quassasti Montes facilius cadere putarentur, quam soliditas illa, quae tenetur, quando moles ipsa sic tecta cautibuS fuit, Vt pre-xcr artem additam, dc ipsa quoque naturalis este credatur. IHoc potvillamus tor

116쪽

te negligere si nos contigisset talia non videre: & reliqua. Huius magnitudinem

ex eo etiam coniicimus, quod Nero nobilibus Germanis Po. Ro. multitudinem olcensimas, eoS Iahoc theatrum populo plenum introduxit. Capiebat enim loca LXXX. millia cuius vestigia in cella vinaria,&instabulo ursinorum in campo Horae adhuc cernuntur. Veneris Victricis aedem in eo fuisse scribit Porphyrio' Plutar. in ipsius Pompei vita. Ego vero anno M. D. XX v. post aedem S. Mariae cognomento iri cripra picta,vidi effodi marmor in quo erat index talis.

v ENERIS v ICTRICIS. Properheatrum auteAtrium, siue curiam,&domudcante ipsam porticum Pompeius habuisse dicitur. Plutarchus. Atqui inquit Pompeius ipse usque ad tertium eriumphum modice, atque incomposue habitat ut, pulcrum deinde theatrum longe a Romanis diffamatum cum struxis set, splendidiorem domum, veluti Pheatro appendicem, aedificavit. Curia ea fuit, in qua C. Caesarem occisum esse docet S ueron. IS locus nunc Satrium addita litera spro atrium appellatur. De porticu vero Ouid.sic meminit. Tu modo Pompeia lentus Oaciaresub umbra, Dum holherculei terga leonis adit. Campum, quem Floreum vocitanta Flora a Pompeio adamata, ita denomi natum putauerim, non a loci praesta alia, quasi floreum, ut autumat Ful. Haec autem Pompei monimenta Philippo, qui post Gordianum imperauit, regnante, igni absumpta stant, auth. Pomp.laetus: Nam cum Philippus ipse in theatro ludos scenicos celebraret tribus diebus, Loeidemque noctibus peruigil populus spectauit, funalibus atque lychnis tenebraS vincentibus, & cum multitudo solennibus ludis intenta esset, incendium, aut ex lum ictaribus, aut ex ignibus coalitum in Curiam de uagatum est, arsit theatrum, & ei propinquum hecatonstylon, id est

centum columnarum porricum. Iuxta theatrumTyberio Caesaris arcum mammoreum , prius a Senatu decretum , sed omissum, peregit Diuus Claudius.

De Thermis Agrippinis, Tantheone, eius . Torticu, ac Toni Euentus Templo.

Is CEDENs quis a Pompei theatro in septentrionem ad Ioacum perueniet, qui nunc Cyam bella dicitur,prope Pantheo na, ubi M. Agrippae Thermarum reliquiae adhuc extant: eis namque Agrippinis a suo nomine nomen imposuit Agrippa, de quibus meminit Plin. his verbis: M. Agrippa rusticitati, quam deliciis propior, unicumq; felicitati S exemplum multata, Ss egregia in urbe perfecit Opera , Augusto eius socero ima perante. Idem thermas de suo nomine excitauit, has lithostrato, S encausto pinaxit, arcuS, pauimentaex vitro posuit. Et rursus: Lithostrata, intimenta cinptauere iam sub Syl .paruulis certe crustis,exstat s hodie quod in Fortunae deluabroPrcneste fecit: pulsa deinde ex humo pauimeta in cameraS trafluere, vi pro nuvitium, & hoc certe inuentum ab Agrippa in thermis, quas Romae fecit, figli num opus encausto pinxit, reliqua albaria adornauit, non dubie vitreas facturus cameras, si prius inuentu fuisset. Conspicitur prope thermas temptu inter antia qua urbis aedificia valde cospicula, & ferme integru: ab antiquis, quasi omnibus diis sacrum,Pantheona,a nostris, a circulari formas. Maria rotudaaaucupatu. Est:

enim spherica forma,& veteri structura,quod Ioui ultori ab eode Agripp.positu B b a esse

117쪽

dile testatur Plin. Dion. vero, siue quod Matri deum,atque omnibus diis sacrum est et, siue quod mundi formam haberet, Pantheona appellatum tradit. Id cum Agrippa Augusto vellet dedicare,ac ille respueret, Marti & Veneri consecrauit.

Huius autem magnificentiam, A pulcritudinem non facile verbis quis exprimeret. Habet enim intrinsecus lithostratum variis marmoribus perpulcre ecornatum , columnaScli circumquaq; nobili s ructura, de epistyliis optime cocinnatas, ac inter ipsas, sacella, in quibus per ambitum statuae olim erant collocatae: Syracusana, inquit Pli. sunt in Pantheo capita columnarum a M. Agrippa posita, in columnis tetmpli eius probantur inter pauca eius opera, sicut in fastigio posita signa,sed propter altitudinem loci minus celebrata. Altitudo enim bracchia cOtinet LX XVI I.&totidem latitudo. Huius templi concamerata testudo, mira arte laqueata, habct in summo vertice circulare inramcn,quo solo liberum lumectat admittitur,& ad huius imbres excipiendos recto diametro in ipso lithost rato impluvium. Verum ne testudo immenso pondetre grauaretur, vacui circum- quaque specus ab imo ad summum relicti sunt. Intus tota aedes,aut marmorata, aut marmoreis crus is cxornata est, exteriuS tectorio illita, a fronte vero aereis laminis argento, auros illitis tecta. Testudo nunc plumbetis, olim argenteis laminis cooperta fucrat, quas Constantinus tertius Idcraclii nepos Romam veniens sustulit simulque omnes s atuas ex aere, & marmoret ad urbis ornatum positaS, Omniaque templorum ornamenta paulo decentiora detraxit, nauibusq; ad id paratis impositis asportavit. Portae vero templi aereae, mirae magnitudinis, veterist ructura,cum aereis supra valvas cancellis. In pronao Augusti, de Agrippae fuere

simulacra. In ipso vero tomplo Martis, & Veneris , ex cuiuS auribus pendebat V-nio mirae magnitudinis, SI taxationis, quem, ut scribit Macro. Cleopatra in auribus gerebat, cuius magnam partem,aceto consumpserat incHuiuio, quo M. Antonium sumptibus superare contendebat, quae uno haustu centies sestertiUme-

bibit, sed qui superfluit victa regina, capta ut gypto Romam delatus, dissectusq;

cst factae ex una margarita: duae, positae,ut diximus,Veneris simulacro:Phidias, inquit Plin. fecit ex ebore Minertiana Athenis, quae est in Pantheo. astans. Hercules in Pantheone, ad quem Poeni omnibus annis humanas sacrificant victimas humi stans.Virg. enim Didonis describens templum alludere videtur ad hoc, in quo tot gradibus nunc descenditur, quot olim ascedebatur, ut columnarum basis in porticu ipsius existentium ostendit, simul ae area ex quadrato lapide superioribus annis detecta, ex quo deprehendi potest quantum ruinis creuerit urbis solum. Notandumque etiam hoc in loco omnia templa apud veteres in sublimi condita gradibus ascendi, at ivnum tantum habuisse aditum. Vnde Var. Omne enim templum debet esse continuo septum, nec plusquam unum introitum habere. Agrippa autem templo porticum addidit, a quibusdam prothyrum appellatam, cuius verbi significationem Accursius Iurecon. se ignorare fatetur. Est autem locus ornamenti castisi ante ianuam, veluti vestibulum,aut pO ticu m, quasi ' utar. Haec vero porticus pulcerrima,&ferme integra adhuc stat, cuius tectum aereis, ac inauratis trabibus canalium modo compactis susten

latur: rotundis, ingentibusq; attollitur columnis, te qualias iis a Leo haec habet verba: Extant in hunc usque diem ad porticum Agrippae contignationes aeneis trabibus pedum X L. Opus in quo nescias impensam ne magis, an artificis ingenium, mirere. Praeter columnas torundas, habet qualdam alias quadratas, quae dicuntur anthae,anthes quadraturam signi fica reNonius affirmat. In huius frontispicio literae cubitales, operis authorem ostendenteS, sunt hae.

M. AGRIPPA L. F. COS. TERTIVM FECIT.

De instauratione vero eiusdem templi intra minores literae leguntur, hae.

1M P. CAE S. L. SEPTIMIVS SEVERvs P Ivs PERTINAX ARABI CYs

118쪽

POT. XI. COS. III. PP. PROCOS.IM P. C ES. M. AURELIVS ANTONINVS PIvS FELIX. AUG. T RIB. POTEST. v. COS. PROCOS. PANTHEON v ETYSTATE CORRvPTu MCVM OMNI CVLTu RESTIT VERUNT.

Spartianus autem ait Hadrianum prius Pantheum instaurasse. Iulius Capit. invita ipsius Antonini pii de ipsa instauratione ita meminit: opera eius haec extat, templum Hadriani honori patris dicatum,instauratum Amphitheatrum, sepulcrum Hadriani,templum Agrippae. Porticus autem numinibus priscos dedicare consueuisse,probat in marmore excisus hic index.

SILvANO SANCTO L. VALLIVS SOLON PORTICvM EX VOTO FECIT DEDIC Av1 TQ E NA L. APRILI B. PISONE ET BOLANO COSS.

In area autem Pantheonis visuntur pari forma duo leonum simulacra ex marmaridum lapide subnigro, sub suis basibus collocata, cum hierogliphicis literis, inter duo porphyretica labra, quae in proximis Agrippae, aut Neronis thermis fluisse multi opinantur. Templi Boni euentus vestigia quadrata, & oblonga spectantur inter Mineruae, & Sancti Eustachii plateas. Colebatur autem Euentus, ut omnia prospere, feliciterq; euenirent: quare Var. ad Fundaniam scribens ipsum inuocauit, cuius simulacrum erat habitu pauperis, dextera manu pateram, sinistra vero tenens spicam. Praxitelem huius diui simulacrum in Capitolio fecisse, testatur Plinius.

De Thermis Neronianis , E lexandrinis, ac de Circo, qui Agon dicitur.

HERMARvM olim Neron. fornices,&arcus quida adhuc extare videmus,post S .Eustac. qde,inter Pantheonis & Lona gobardorum plateas: de quibus Mar. Quid Nerone peius, quid thermis melius Neronianis Has Alexandrum instauarauisse nonulli arbitrantur. Lampridius vero nouas iuxtaNC-ronianas Alexandrum excitauisse et cuius sunt haec verba: Thermas sui nominis fecit, iuxta eas, quaeNeronianae fuertit, aqua inducta,nunc Alexandrina quae dicitur. Nemus thermis de priuatis di biis suis quas emerat,diruptis qdificiis fecit. Pulcherrimum fere omnium artium vectigal instituit: ex eoque iussit thermas, & quas ipse fundauerat, Sc superiores populi usui exhiberi. Sylvas de in thermis publicis deputauit, & quia thermarum vestigia late patent, a S. Eustachio usque ad domum Gregorii Narnien. viri optimi &humanissimi , in cella vinaria,cuius vidimus thermarum pauimenta,& plumbeas fistulas, Lampridii opinionem potius probamus, Videlicet Alexandrum nouas prope Neronianas excitauisse thermas, praesertim quod in eadem domo,&in proximis, sunt putei aquis limpidissimis, qui nulla arte possunt exica cari, ut existimem esse ductum illius aquae, quae ab Alexandro inducta, eiusdem adquisiuit nomen. Iuxta autem has P. Victor thermas Hadriani posuit: quidam ferunt fuisse,ubi nunc S. Aloysii templum,sed C um nulla ibi appareant Therma ram vestigia, certum locum illis non audeo assignare. visuntur hodie in celei

berrima Vrbis planae parte vestigia spaciosissimi Circi, quem nunc Agonem vocitant, quod in eo ad nonum diem Ianuarii Agonalia Iano sacra celebra centur , a Numa, ut scriptum reliquit Antias, instituta. Is enim Deus rebus

agem

119쪽

agendis praesidere credebatur. Ego vero crediderim ibi non solum Agonalia, verum varios l udos, variaci edita spectacula, & communi nomine Agonem denominatum,quo nomine cuiuslibet generis spectacula appellant Gr ci. Non enim placet, quod vult Ful huic loco Equiriae nomen fuisse, quia, Vt diximus, rectior erat via ab Augusti Mausol. ad S. Mariae in Equiro aedem, ut inde currus in circum Flaminiti, sicuti Callio. ait, dimitterentur. Praeterea aedes ipsa in Equiro dicitur,non in Aquiro, neq; legitur usquam, locum ibi fui sic paludosum, ut ab aquis aedes ipsa nomen sit adepta. Leve sane est argumentu, quod aereae anates inca fuisse dicantur,solent enim antiqua hominum, & deorum signa simul, & animalium ad locorum ornatum, huc, illuc transferri, sicuti videmus aeue Os pauones in S. Petri basilica, quos olim in pinu aenea ad Scipionu sepulcrum fuisse me-m orant. Quare cum sol Crent PrincipeS,ut supra patuit, omnia sui monimenta v-no in loco extruere, Neronis, siue Alexand. circum existimauerim. Sunt enim horum thermarum vestigia prope,&ferme contigua. Non nigamus tame in eo

Equiria sicut alia certamina, fuisse celebrata Sunt autem Equiria ludi,quos apud Elide Graeciq ciuitatc Oenomaum primum omni u edidisse scribit Sex. Pona. dc Pindari interpretes. Romulus postea eum imitatus eosdem in raptu Sabinarum Italiae ostendit, de quibus Ouid. r. fas .ita meminit. . Iam duae restant noctes de mense secundo,

Marsi citos tuneIet, curribus urget equos.

Ex vero positis permansiu equiria nomcn. Suae Deus in campo raestitit ipsesto. Quidam autem aiunt in via triumphali Arcum Theodosi, Valentiniani, &Gratian. Im. fuisse, quo in loCo nuc pecunia signatur, nos vero de his nil certi inuenimus, nisi quod fragmenta quaedam superioribus annis apud aedem S.Celsi inuenta dicuntur, horum principium de arcu in ditium facientia. Aliqui dicunt in eo arcu titulum insculptum esse huiusmodi.IMPP. C ESSS. D. D. D. N. N. N. GRATIANvS v A L E NT IN I A N V S ET TH EODOSIVS PII FELICES ET SEM P. AvCG. ARCvM AD CONCLvDENDUM OPvS OMNE PORTICUM MAXIMA R v M AETERNI No- MINIS SUI PECUNIA PROPRIA FIERI ORNARI Q I VSSERVNT

C A P. CVII.

De Templo Neptuni, Terento, Ara Ditis ac Palude Caprere.

N ripa autem Tyberis, ubi nunc S. Basilii, olim Neptuni stabat AEdes, ab Hadriano restituta , quemadmodu in marmore ibi inuento titulus nobis significavit. In Neptuni naufragio seruati solebant tabellas naufragium ipsum pictum habentes ponere, auth. Fulgentius: TerentuS, inquit Pom. locus in capo dictus quod eo loco ara Ditis patris oc Cultare-E tur, vel quod profluetis Tyber. ripa S aquaru cursus tereret. Quo n locoEuan l. ex Arcadia profectus cu classe substitisse dicitur ainc Ouid. Iam i ratem docIae monitu Carmentu in amnem erat, est thusi, obuius ibat aquis. Fluminis ica latus ,cui sunt vada uincta Terenti

spiciet ossar stiper loca sola castra.

Notadum autem non solum Ditis,sed de Proserpinae aram subterraneam fui se quam Val. Max tradit egesta terra ad X X. pedum altitudinem, apud Terentum inuentam Valesio quodam authore, e Sabinis locuplete, & rusticae vitae hormine

120쪽

h EX MARI IANO. isi

mine, qui liberatis tribus filiis ibi trinoctium furuar hostiae sacrificium exhibuit.

unde AusoniuS. Terna terentino celebrata trinoctia Ado. Ipsam quidam aram Romani bello Albano constituerant, atque alta occulta uerant terra,vt omnibus, praeterquam ipsis,esset ignobilis. Capream Paludem in Campo Martio ante Vrbem statuit Livius. Plui. vero locum esse dicit versus mare in rheumatibus Tyberis,ad quem unus erat aditus,& propterea tutus;Vbi Romulus cum exercitum recenseret , subita orta tempestate , sublatus e medio

apparere desiit.

De Domo Coruina, dia Lam, , Tmplo

L T E R A autem pars Vrbis planae, secundum radices Quirinalis, a foro Traiani ad portam Flaminiam producta,habuit prope Capitolium Domum Coruinam: aqua locus in hanc usq; aiem nomen seruat, Macellum enim Corvorum vulgo dicitur. ubi in pariete domus Virgili, de Mantaco tiburtinis saxis insculpta legum

tur hare. C. POBLITIO. L. F. BIBvLO A D. PL. HONORI sVIRTVTISQVE CAUSA SENATUS CONSULTO POPVLI VE IVSSv LOCUS MONUMENTO QUO IPSE P O S T E R I QUEE I V S INFERRE NTVR PvBLICE DAT V S EST.

Vbi no tandum honoris, virtutisq; causa additum, quia Duellio Cos cautum fuerat S. C. ne quis ita Vrbe sepeliretur nisi, qui virtutis causa, legibus non tenerentur. Vnde Cic. Hominem mortuum. inquit,lex in XLI. tabulis, in Urbe ne sepelito, neVe urito. Credo propter ignis periculum, atqui in Urbe sepulti sunt clari viri. Credimus eos quibus ante hanc legem, virtutis causa tributum est, ut Publicolae, ut Tiburtae, quod eorum posteri iure tenuertit: aut eos, si quibus hoc, ut C .Fabri cius virtutis causa soluti legibus non sunt secuti Propterea Imperatores,& Virgines Vestq,quia legibus non tenerentur,in ciuitate habebant sepulcra.

Denique etiam nocentes virgines Vestae, licet vivae, tamen intra Vrbem campo Scelerato obruebantur. Sed unde digressi, eo reuertamur. A Macello Coluorum ad septa campi Marth via Lata, adhuc priscum obtinens nomen, producitur qua sedes S. Mariae in via lata nomen accepit: prope quam nunc multa erumuntur marmora, in quibus trophoea, triumphalest imagines vidi , cums,acria- scriptione. VO TIS. X. ET. x x. qualem esse in arcu Constantini dictum emu-pra, ex quo coniicimus arcum triumphalem ibi stetisse. hactenus tamen mast a liud apparuit, ut cuius esset, iudicaremus. Ferunt Innocentium Octauumtonti

ficem, in renouatione praedictae aedis, hunc diruisse. In hac i psa via ludis emplum extitit. Blo. aute ex Sex. Rus descriptione, ubi aedes nuc SI arceui ponit in quo Vespasinum, Titum nocte illa, quae triumphum pCecessit,quieuiue memorat S uet. Iuvenalis vero prope septa statuit,cum inquit. meroeportabat quas Oargat in adem Isidis,antiquo quae proxima surgit ouili. Et licet sedes praedicta non multum a Septis distet, non tamen proxima dicetur Vnde ath posuere Isidis in Platea nunc Sciari , nonnulli apud aedem S. Maiariae in Equiro. At cereia locum nobis non licet assignare, nisi quod prope S. Maro Pelli temolum inuentum est marmor hoc titulo insculptum. V Cc TEMPLUM