Vocabularium architecturae aedificatoriae authore Carolo de Aquino Societatis Jesu

131쪽

AN orum. Sunt ex Cicerone l. 2. de Nat. Deor transitiones perviae; nec triumphales solum , ut explicari solet, sed omnis generis quaecumque opera fornicata pervia , quae occurrunt in transi viarum . Iani dicuntur a Iano, vel a janua, habent enim opportunitatem transitus ad modum anuarum Memorantur etiam a Suetonio in Domit. c. I 3. IanoI, arcussique extruxit. Quem locum

Nirolius inscite vitiavit, in trudendo januar. Sic etiam exponendus est idem Suetonius in Aug. Pompese fatuam marmoreo Iano supposuit. Ubicianus non est statua, ut

salso a nonnullis creditur, sed arcus

I Auli L. Proprie primus est aditus, At ingressus in domum Differt a porta, quae dicitur de magnis aedisciis , ut sunt moenia , castra , templa c. Differt etiam ab ostio, quod est aditus ex uno in aliud cubiculum mare tamen discrimina minimum observari blent. A Jano eorum adituum custodes, januas appellatas, docet Cicero demat Deor. Proinde antiqui fabularum Scriptores Iani simulacro gestatas mani claves attribuerunt. A templo autem eidem a Numa dicato, a patentibus, vel clausis anuis , Clusius, satulcius est nuncupatus. Ad explicandas praγterea geminas Iani facies nihil est cauis, quamobrem Mythologi quam longissime abeant ad non una allego ricas animadversones, cum obvium planumque sit, iis indicari sores, quae sunt pars exterior, .postes, qui ad anuae latera posteriores sunt ejusdem partes. Si amor mutuus , innocentia , integritas , fides vita mortalis cursum regerent, ,esque humanae se haberent, ut olim,

132쪽

ARCHITECTuRAE AEDIFICATORI E. I 2Ii pervium unctis iter, Communis usus omnium rerum fuit, januas, anitores, cancellarios, ostiarios, rem super vacaneam, imo vero ignota nomina haberemus. Sed

postquam nihil sanctum tutumque esse sinunt, quae inse- sto agmine in nostri generis exitium vitia irruperi, ut se, suaque quisque quam diligentissime tueretur suaserunt suspiciosi metus, cura vigiles, Qvitae subsidia parandi importuna necessitas . in non tum foveis &propugnaculis urbes praecingimus ad publicum munimentum sed privatas insuper aedes tamquam carceres habemus, januarum repagulis seclusi ab aliorum commercio. Januis anuarum custodes addidimus, qui olim servi erant catenis vincti. Columella Praefat. ad i. I. An pute ortunatius a Menato repulsum ianitor , cpe nocte fera foribus ignotis adjacere Idem addocet Suetonius de s Clar Rhet. Sed quasi vilissimis mancipiis parum esset fidendum Ianitoribus canes adjuttini in custodiam . Meton in Viteli. Confugitque ineritatam janitoris , religato proforibus eane. Quinin depicti canes prae soribus visebantur, quos ego etiam alicubi peregre agens ante Dontes cauponarum depictos cernere memini. Ad haec ancillae ostiariae Jani trices non ilum apud Plautum, Petronium, profanosque alios Scriptores occurrunt, sed in Sacris etiam Literis non uno in loco commemorantur.

Ianua privatarum aedium ex lignis, sed quae selidi firmique sint roboris construi solent. Quae vero sunt ex usu publico, ut portae urbium , arcium , aerarii, tam ilium ex perpetua lamina ferrea superinduci, clavisque umbellatis firmari consultius est atque securius. De portis geminis templi, quod Iano condidit Romulus , solemnique postea ritu aperiebantur a Conssile flagrante , bello, pace in ita , claudebantur, haec habet regilius i. i. --- frro , ct eompagibus arctis, Clauduntur belli portae.

133쪽

Centum aerei claudunt vectes, aeternaque ferri

Robora a

IcRTRTOpOMuM. Forum pistarium, escheria. Icusocia ApΗΙ desicriptione, pedis vestigio dicitur Graecanicae vocis origini insistentes Architecti apte vocant Planta. Est enim delineatio suturi operis in plano. Fieri solet in tabula , vel papyro. In ea descriptione circini , regulaeque usus maxime requiritur , ut docet Vitruetius i. I. a. ubi in haec verba illam definit Cimetui, regulaeque modicὰ eontinens usus, ex qua capiuntur formarum in solis arearum descriptiones Ichnographiae succedit Orthographia, quae modice depictam ostendit erectam Operis rontem , ut clare scribit idem Vitruvius, .non laterum etiam, ut contra Magistrum Barbarus opinatur. Eam dicimus rAlasto. Sciographia lineationium bras addit octilisque non lineas blum , sed rerum species expressores subjicit Adombrazione . Postremo Scenographia totius operis erectionem demonstrat; nec ad blas umbrarum projectiones coarctatur, ut Sci Ographia, sed comprehendit quidquid quoquo modo faei ad

radiorum visualium projectionem . nos . Icos, cIcosi suus . Pro delineatione aedificii passim sumitur.

IcONic. MAGI Mag. A similitudine ex Graeco dicuntur statuae, vel pictura qua a membris ipsis, mad corporis mensuram exprimuntur a pictoribus, vel statuariis . De ejusmodi mulacris, quae iis maxime statuebantur, qui in sacris certaminibus , ac praesertim in Olympiis , vici si sent, ita scribit Plinius i. i . q. Eorum very, qui ter ibi superavissent, ex membris , eorum similitudine expressa,

qua Iconicas vocant.

DoLuM . Simulacrum , cui honor habitus Cis de in . I. I. 6. Imagines, quae Idola nominant. A specie ex Graeco nominantur inamobrem translate significant spem cies , Hormas rerum , quas mente concipimus

134쪽

tithoo . Effgies , simulacrum . Non imagines solum , simulacra , e templa etiam Diis extolli , antiquitus vetitum legibus suillie, alibi notavimus . Opinionem ipse religionis obtentu irreligiosam error cognitus antiquavit. De imaginum origine vide titulum Statuae . Utinrorum illustrium essgies in atrio , Ioco omnium maxime conspicum, constat elatasa amicorum vero in cubiculis servabantur. Hinc cubicularium imaginum legimus apud Suetonium in Aug. De atriensibus simulacris , quae Majores domi belloque claros reserebant, Iuvenalis Sat. 6. Stemmata qui aciunt, uid prodes, Pontice, longo Ordine eenseri, pictorique sendere vultur Majorum, sanies in eurribus Emilianos, Si oram Lepidis male visituri Et sequitur multa adjiciens declamatori , amaro selle, sed aequissima acerbitate contorta. Quid enim indignum magis atque dedecorosium , quam inter ea virtutis incitanaenta, sit scitabula, desidia computrescere, se inseque ignavo otio conterendum traderes Nullum certe praeclarius emolumentum picturatae vel insculptae imagines afferunt, quam ad pietatem, ad praeclara studia excitare animos Mad egregia facinora , aemulationemque avitae virtutis incendere. Neque vero id Herculis

aut Alexandri Magni, ut apud Trebellium legitur, gestatis conismis strenue olim feliciterque cessisse consciam : sed vel in imagine scarabei, quod signum militare apud Romanos erat , quae a militibus gestata virtutem masculam in praeliis, ut apud AElianum legitur, ingenemrabat. Idcirco in anulis praesertimis aposphagismatis eiusmodi cunculae gerebantur , ut propiores illi essent subjectique oculis ad gloriam stimuli. Dicari igitur templa, statuarque non modo Deorum, sed virorum etiam praeclare de Republica meritorum erigi carptum . Idque non sistum religionis , sed pietatis atque humanitatis

135쪽

Ius stac. Imbrices in tectis siunt semitubuli, sive canales fictiles arcuati, qui imbres, a quibus appellationem br-tiuntur, arcent a substructo aedificio eosdemque a compluvio acceptos perfuggrundas in compluvium reddunt. Imbricatam structuram imbricatim structum dicimus , quod ad imbricis formam compactum est . Plautus

in Milit haec habet Confregis imbrices , ct tegulat. Ubi si accipias distingui imbrices a tegulis , ut tegula

generale sit nomen , quodcumque operimentum tecto rum significans, a figura tamen singillatim accepta ab imbrice discriminetur . Est proinde tegula nomen generis singulari modo rei contenta sub genere , cujus modi non pauca vocabula apud Latinos occurrunt. κι- truvius i. 7. q. singulari nota distinguit tegulas per haec verba: Hamata tegu ab imo adfuminum rigantur. Ad quem locum lia Baldus Cur hamata tegulae dicantur, ignotum, ct irrepertum mihi Miror illustrem gnavumque Criticum amarae tegula significationem non olfecisse Triplex est tegularum genus. Alia ad modum laterculi planae sunt, quibus primum tecta consterni solent, Italis Ianelle . Aliae arcuata curvaeque, nempe imbrices, quos dicimus Canali, oppi Alia sent hamatae planae uidem latiores, sed sursium reflexos utrinque

habent margines , ad modum spondi, quae singulari vocabulo dicuntur σου Sc ab illis spondis, veluti hamis,

quibus nimirum imbrices arreptant, hamatae nominantur.

Proinde nihil est cause, quamobrem Salmasius non hamatas apud Vitruvium , sed animatas tegulas putet lege dum exponatque canaliculos utrinque foramina habentes ad expirandum reddendumque aerem. Praeter enim quam quod locus Vitruvii satis aperte de tegulis loquitur, quae ab imo ad summum extenduntur, minime vero de expiratoriis, qua tegula locantur sparsim per tecta, non ab imo ad summum diriguntur , parum Latine canaliculus quem Baldus in trudit, dicitur animatus, qui vocis character apud Latinos non indicat quod spirat, vel egerit,

136쪽

ARCHITECTuRM AEDIFICATORIAE. Iassed potius quod possidet retinetque, ut dentatus, auratus, nummatus, Malia innumera. ΙMERICATiM. Uide Imbrex.

Dpacas. pangendo . Est margo, quo tympanum inta valvis per ambitum includitur . Uit r. l. q. 6. Orto Festo est, quod tabulis additur, ut firmius haereant. Et iam ad ornatum impages faciunt sunt enim veluti coronides tympani. IMMIssa a tui. Vide Emissarium. IMMOLIo . Liv. l. 39 2ua loca publica inaedi ata, immo i lave ornati habebant, intra triginta dies demolitisunt. Videtur in aedificatum proprie de aedibus , immolitum de aliis diei , de portubus nempe, ut milibus vox enim ipsi vim quamdam exprimit molis injectar, vel eret . ΙMptiuus . lumbo aliquid necto. Hur. l. IO. 7. Ferreoleodaces in e vitibus scaporum implumbavit.

INAEDirico . , deum molior tama Tu opus . Idem antiquum . Vitruvius i. a. 8 duo recenset genera structurarum et reticulatum , quo caesi lapides , vel quadrati lateres sic disponuntur, ut erecti stent in latus, seseque exporreetis utrinque angulis sere contingant; figuram quasi expansi retis demonstrant. In certum constat lapidibus , lateribus is caementis in plano stratis, ac proinde insidentibus firmiter, atque cubantibus colligatione nexuque alterna coagmentationis. Qu'd vero ibidem subdit Uitruvius, opus reticulatum Incerto venustius quidem esse, minime vero firmius, multis improbat Uitalis Lexic Mathem praecipuae quoniam vetustissima moles, qua maximam Partem ex

tantes hodie noscuntur, tam valide connexae sunt, ut ea

firmitas &soliditas multum praestet Incertis Addit immensium habere robur vim cunei, quo fit ut difficile fatiscant, dissolvantur . Baldus e diversio firmius cum Vitruvio putat Incertum quoniam structura cuneata si cum se a lateribus protrudat, minus est stabilis selidi λsma vero est, quae ad normam , libellam , perpendiculum

137쪽

culum exigitur. Quidquid ea super causa Architei' disceptent, certum est a recenti aediscatoria reticulatum opus abolitum sere antiquatum esse. IsCERNrcuhuM. Cribrum Crisini Plinius INGRNO. Incerniculo utor ad quidpiam purgandum vel ad egerendum ex eodem quidpiam, ad usium operis faciundi. Vit r. l. 7. I. IscIMA . Colum. l. s. 9. Ab incidendo. Sunt incisiones te rae, quae sunt prope fluvios, vel rivos communes, ad aquas alid deducendas. Dicuntur tam de fossa adaperta quam de ipsa aquarum derivatione . Usium habent ejusmodi in eisiones non blum in re militari, praesertim in trajeetu fluminum, quae se incisa vadari facile possunt; verum etiam in re hortensi, ubi per eas discissiones, in plures areolas agitur aqua ductilis per canales praesosests. Nusquam operosus quam in AEgypto de aperiendis inciliis certatum est . Cum enim summa imbrium inopia

ea regio laboret, per innumeras Nili incisiones popul Drium , praesertim eorum , qui remotiores ab eo amne is degerent , egestati piovisum est Effectum inde est , ut merces , agrorumque proventus commodius deportaren-rur urbium vero longe dissitarum commercium crebr sceret; mulque armis exteris inaccessa provincia redd retur. Id opus a Sesostri Rege inchoatum , subsequuti Reges absolverunt. Proinde quemadmodum natura contigit, ut aquas pluvias Egyptus non haberet, sic arte persectum est , ut illis non indigeret IucnusT , as . Parietes incrustare, est Ioricare, tectorium inducere. Quid vero si crustam applicare, Xp.

sui in tit Emblema, malostraton. DcuΜ3A, ae Pars vel caput ipsium pilae, cui sernix incumbit. Hur l. 6. Ita Cum tune ab oneribus parietam pressi extruserint Incumbar. INPt IavLu . Plin. l. 24. S. Exponi solet caminus; sed proprie pars est camini, nempe spiramentum, vel gula, qua sumus ejicitur Gola de Camino.

138쪽

IMI eas . Canales, per quos aqua in vias influit. Festus. Isscu po . Celo, incido Diomedes non trahit a sculpo, quod negat vocabulum Latinum esse, sed a scalpo , a inu mutata , ut a ealeo, si in leo, a sui ui fit infusus

INTER CARDINAT E TRAEEs. Quae sunt cardini smul alligatae. Uitr. l. O. O. INTER covuustuu . In ordine, vel structura columnarum

spatia sunt, inter easdem relicta . Vit r. l. 3. 6 INTARGERINuscia aras. Α Festo exponitur, qui struitur, quasi in tergeritur inter confines muro diviserio. INTARMuRALIs rae. Quod inter muros relinquitur, vel erigitur . Liv. l. qq.

INTRRMuRAMus , a um . Quod est intra murum , scutis tramuranus, quod est extra murum . Lamprid. in Heliog. INTER ORDruiui. Quod est inter ordines , ut arborum , vel columnaram. Trameazo Colum. l. 3. 3.

INTERFaus Iuc Orum . Quod sit genus igni vel asseris , vox ipsi docet nempe quod inter alia Igna , vel afferes pendet, vel pendendo sustentat. Uit r. l. 6. . INTERTrauiui. Spatium inter tigna disiposita sit r. I. q. a.

Idem Magister Inter tignia vocat spatia, quae triglyphos

dividunt, quae Graeca voce Metopae nominantur. INTERvALLui. Spatium quod relinquitur inter vallos , seu palos in stru tura dispositos. Proprie est castrense vocabulum; sed iam amplissime di vagatur ad indicanda non locorum selum, sed etiam temporum interiecta spatia.

INTEsTIMu opus . Memoratur saepius a Uitruvio, exponitur quod ligno conscitur . Idem a sublicis vocatur opus sublicium . Suspicari stibiit se appellatum , vel quoniam ea structura in interioribus solum aedium partibus, ut in contignationibus, tectisque , locum habet; nam deforis emento .lapide procidit aedificatio vel quoniam trabium Masserum capita interius conduntur in parietibus ad fulturam. Iura ira , ae Alii In tritum . De calce dicitur, elaborata

quidemin subacta , nec tamen ad subitos usus adhibita, sed

139쪽

sed asservata ad diuturnam sermentationem . De hoc genere seribit Plinitura. 36 ai. Vetusior melior. Iosicus o Rno . Temperatus est, mediusque inter Doricum,& Corinthium , ut docet Vitruvius i. I. s. quemadmodum enim severitatem quandam exhibet Doricus , cujus ordinis idcirco aedifiei Minervae, Marti, merculi struebantur Corinthius vero delicatum quiddam floridumque exprimit atque ideo Veneris, Florae, troserpina sacris aedibus deserviebat; sic inter utrumque medius Ionicus, eleganti severitate, severaque elegantia , utriusque laudes miscet , praestatque Ionicus ab Ionia, ubi inventores habuit, est appellatus IsonoMuM faunIsonouui. Quid sint in structuris parietum clare exponit Vitruvius i. a. S. Isodomum dicitur, eum omnia coria incrustationes intellige aequorea 3-tudine fuerint fructi Pseudisodomum, cum imparere

naequales ordine eoriorum diriguntur. JuGAMENTUM . t luctui ad uiodum jugi bovini Cato dia,

R. R. Hinc jugumentare apud Vitruvium l. a. I. ubi agit de rudibus aedificiis primorum hominum , est tignis ad sormam bovini jugi aedificare.

Aaauu an balneis vas est , vel potius piscina praeca pax, lapidea, vel marmorea, ubi aqua suppetit ad lavandum . Ejus instruendi normam tra dit Vitruvius I. S. IO. LaarRINTHus Structura implexis constans viarum ambagibus , cum inexplicabili a crebris soribus occursu recursuque ad fallenda vestigii, reditumque in eosdem errores , per anfractus in se recurrentes tortuosiss in irritum faciendum . Quatuor praecipue recensentur Egy ptius di

140쪽

ARCHITECTu RAE AEDIFICATORIAE . 29ptius, Creticus, Lemnius ratalicus . AEgyptius omnigenae structurae opera continuit, columnas, pyram, de , aediculas, vias subterraneas , porticus , Omnia

magnifica , immensisque sumptibus, Melegantissimo opere elaborata . AEgyptii partem centesimam in Creticum pro exemplari retulit Daedalus . Lemnius non impar AEgypti , columnis centum quadraginta etiam mira bilior Italicum sibi pro sepulcro struxit Porsena Etru-rii Rec, de quo haec Plinius ex arrrones Sepultus es sub Clusio , in quo loco monumentum reliqui lapide quadratoci singula latera pedum lata tricensim alia quin quagensim inque basi quadrata iurus labrinthum inextricabilem , quὸ siquis impropere siue glomere lini, exitum invenire nequeat.

Lacosicui. In balneis cubiculum erat testudinatum, ubi calore sicco sudorem provocabant. Ab iis maxime frequentatum , qui cruditatibus medebantur Laconicum

di tum , Dione testes, quia ejusinodi cellae vaporariae a

Lacaedemoniis praecipuum in modum adiri consueverant. Laconici meminit Cicero ad Att. l. q. o. Idem locus sudatorium appellatum a Seneca, ab aliis vaporarium .

Musa Lacus AR, WLaqua Q. Contignatio, idest operimentum aedificii ex ligno , ve quadrato fiat opere , sive concamerato Dicitur a lacu, qui proprie est spatium quadratum , quemadmodum sunt interstitia inter asserculos, quadrata figura dispolitos in contignationibus. Ad hane formam lacus appellat Columella quadrata spatia in granariis, ubi legumina omnis generis separatim conduntur. Laquearia suere cameris antiquiora . Et antiquitus quidem rudia is rimosa suis. oportet, testante Servio morem et erum , qui vela illis ad excipiendum pulverem subtendebant. Distincta postmodum figuris ex li- gno variis oum pasti is quadratis, rotundis , triangularibus . Camerae item postea induistae sunt laqueatae; ex ligno scilicet contignatae cum primum tectorio ,