장음표시 사용
51쪽
SEcetro H. 4srum falsorum . Porro salso iudicamus , vel quia res non satis novimus, vel quia judicamus sine motivo , vel ex motivis incertis; et ideo ita judicamus , quia , vel praejudiciis , vel cupiditatibus, vel sophismatibus decipimur. Hinc quinoque Praecipue errorum sontes et ignorauli , praeiscipitatio , praejudicia, passiones et SophiSmata. QuaeSt. I. Quomodo ignorantia errorum est cauSa, et quodnam huic remedium rRem. Ignorantia dicitur desectus cognitionis; ideo nos in errorem impellit , quia confidenter de iis judicamus quae minime novimus; eo quod nulla appareat ratio haesitandi. Huic remedium,
ut omnes norunt, est instructio .
Quaest. a. Quid est praecipitatio, ed quodnam
ejus remedium ZRes . Est inconsultum de re non explorata judicium . Quotidie evenit ut homines Statim et sine motivo de rebus judicent, prout aps S BD parent. Quibusdam investigare maturius , dissi-elle; aliis vel semel dubitare turpe videtur . Hinc eontinuo et inconsulte in judicia Prorumpunt. ιNullum huic datur remedium quam sussiciens et habitualis rerum ante. judicium consideratio 3 quae quidem major vel minor esse debet pro ro-xum 41 incultato et gravitate . sci
uaest. 3. quid sunt praeiudicia , et eis quo-
Rev. Praejudicia sunt habitualia quaedam judicia , quorum motiva nunquam exploravimus. Omnes natura ad credendum propendimus, dinscutiate Vero ab examinando avertimur ; hinc quae ab infantia tanquami verae nobis occvnxunt , facile ex hac veritatis apparentia credum tur 3 atque ita fit praeiudicium . urata I Nascitur autem iv ex sensuum et imagInationis impressionibus quibus sine examine adhaeremuS; sic creditur corporibus inhaerere colores, Solem circa terram moveri , etc. a' ex fabulis ab insantia haustis, et ex aucto itate eorum quos ve-
52쪽
46 LOGICA , ueramur, quorum verba insallibilia creduntur; ' ex nigritia . Μecieri aliter praejudiciis non potest quin severe omnes ex iis Ortae opiniones ponderentur et discutiantur, veraque ita a falsis et incertis
Quaest. 4. Quid sunt passiones , et quomodo
Rev. Passiones dicimus inordinatos animi motus aut propensiones quibus impellimur ad aliquid. Ad amorem et odium reduci posSunt, quae, quia diversas causas habent et diversos effectus , diversa nomina sortiuntur. Saepissime nos iu eris xorem impellunt, quia saepe non aliud habemus motivum quam mentis assectiones. Rem justam, honestam aut veram judicamus , quia nostri interest . opiniones ut certas habemus, vel quia tradit eas auctor qui nobis placet, vel quia eas amplexi sumus. Hinc illud effatum: sanctum est quod Molamua . Ut his medeatur nihil emcacius , utilius aut rectius fieri posset quam eas deponere . Interea nullum seratur judicium quin assectus compescantur, ratioque tranquilla res plenius expen dere possit.
De sophismatibus loquemur ubi de ratiocinia.
De iudieio in sui expressione spectato, seu de propoεitione.
DE propositione , quamquam etiam ad grammaticos Pertineat, tractare solent logici, at obscurius saepe quam utilius. Perpauca tantum quam clarius poterimus de propositionis proprie. talibus et speciebus dicemus. Quaest. 1. Quaenam sunt Propositionum pro Prietates pRs'. Proprietates aliae conveniunt propositioni in se spectatae 3 aliae vero propositioni cum
53쪽
alia comparatae . Primae , absolutae ; secundae relativae dicuntur. Proprietates absolutae sunt subjecti extensio , Et qualitas seu modus pronuntiandi. Porro veIsubjectum ad omnia alicujus generis entia extenditur, et tunc propositio dicitur universalis, vel ad aliqua tantum, et dicitur partieularia. Ad uni realem vel Particularem necesSario stat evidens est, reducitur omnis propositio; at non senaper in ipsa eXprimitur distinete cujusnam sit speciei. Sic dicitur: homines sunt mendaces, senes Prudentes , et haec propositio diuitur indesinata: revocatur autem ad universalem, Si at tribulum seu qualitas necessario conveniat subjecto , V. g. homo Est rationalis. Si vero non eonis veniat necessario qualitas subiecto, revocatur tantum ad particularem, sed quae tamen dicitur moraliter universalis; quia maxima pars entium an ea comprehenduntur e sic senes sunt prudentes , juvenes inconstantes, non omnes , sed sere omnes, nisi aliud exigant circumstantiao : V. g. miIιtes coronam Christo imPosuerunt; non omnes,
nec fere omnes , sed ii tantum qui hic adstabant. Propositio, si unum duntaxat determinat bubjectum, dicitur etiam singularis. Relate ad modum pronuntiandi propositio pο-
est esse affirmans aut negans, vera aut salsa. De iis pauca dicemus . to
Propositio affirmans est quando attributum cum Subjecto conjungitur, negans vero cum disjungitur . Porro I ' in propositione affirmante , omnes attributi proprietates essentiales cum omnibus
entibus quae subjectum includit in propositionee junguntur; sic in hac propositione: Omnis homo est animal, omnis animalis essentiales proprietates omnibus: hominibus conveniunt et triis Buuntur 3 aliquibus tantum in ista et Aliquis homo est animal. At non universali attributum, seu omne ens quod exprimit, eum subjecto conin
iungitur ι aic non diui Iur de omni animali quod
54쪽
sit homo, nec in hac propositioner Circulus e lygura, quod circulus sit omnis figura. Iu propositione negante , o muta entia quae attributum in se continet, sed nota omnes ejus proprietates, a subjecto disjunguntur. Sic in hac propositione: Mens humana non rat coryαs, Omne corpus o subjecto seu mente disjungitur, non vero omnia quae corpori conveniunt, quia mens
sieut corpus su tantia est . ..
Propositio vera est quando affirmatur id quod est, salsa vero quando affirmatur quod non est, Proindeque, ut Patet, omnis propositio salsa est
aut vera si unum tantum sensum contineat; siautam duplicem habeat, in quo casu dicitur a quiMOca, poteSt tu uno sensu vera esse, et in
Quaest. a. Quaenam Sunt propositionum proprietates relativae r i Res'. Proprietates relativae sunt Praecipue comerato et upositis, quia propositio comparari Potest cum ea quae fieret si ipsam et in a Iiam convertatur . aut cum alia quae hahet sensum oppositum. imita stitur ira R Conversio fit cum subjectum attributi Iouo Sumitur, et vice Versa; porro legittima. non est nisi servetur sv affirmatio , a ' negatio si .suit. an tea , 3' veritas; ideoque nullus terminus univerinsalius sumi debet in conversa quam in convertenda , alioquin veritas laederetur. Isine propositio affirmans sive particularis , sive uuIVer-Iis , converti nequit in aliam universalem , bene vero in particularem. -Sic ex istis propositioni-hus : omnis homo est animal, oet aliquis homo est animal, neutra converti potest in hanc romna animal est homo ; sed utraque bene in hanc convertitur: Aliquod animal est homo. Propositio autem negans universalis potest converti in aliam sive universalem, sive particularem ne gantem; particularis vero tu neutram negantem
converti Potest. Sic ista propositio: Nulla mens
55쪽
SEcTIo II. uest corpus, converti potest in istas r Nullum corpus est mens, aliquod corpus non Est mens. Sed ista di Aliquod animal non ese homo , convorti nequit ici illas: Milus homo est animal, o et aliquis homo non est animal. α' oppositae dicuntur duae propositiones quarum una altera refellit , seu senSum contrarium continet . Sic istae duae propositiones affirmantes : Circulus est rotundus, circulus est qua α- tus, vel ista affirmans: Circulus est rotundus, et haec negans: Circulus non est rotundus, sibi evidenter opponuntur, quia in prioribus duo attri inbuta repugnantia eidem subjecto tribuuntur ; in posterioribus una affirmat quod negat altera , Proindeque unius veritas necEssario supponit saIsitatem alterius. Hinc duae negantes opponi nequeunt , quia Simul verae esse possunt . Sic ve
Propositiones duplici modo esse possunt oppositae , ne inpe modo contradictorio et contrario .
Contradictoriae autem dicuntur propositiones quarum una negat id praecise et unice quod affirmat altera, v. g. mgns rat coryorca, mens non
est coryOrea. Hujusmodi propositiones evidenter nec simul verae, nec simul falsae esse POSSunt, quia idem noci potest esse simul et nou eSse , nec ulla dari potest media inter eas , ideoquEuna necessario vera est: sic evidens est mentem ESSE COrPoream vel non esse, nec ullum dari
Contrariae autem dicuntur duae propositiones quarum uua PIus negat quam necesse est, ut Bltera refellatur, V. g. Omnis homo est justus, nullus homo est justus . Non possunt hujusmodi propositiones simul esse verae , ut evἐdens est ;at Possunt esse simul salsae, quia dari potest inter utra inque aliqua media propositio quae vera sit, ut v. g. aliquiS homo est justus.
QuaeSt. 3. Quaenam sunt propositionum species
56쪽
Res . Propositiones dividi posse iam vidimus
in universalem et particularem , nsfirmani cm et negantem, veram et salsam. Rursum dividi possunt I tu absolutam, quae pronuntiat sine ulla modi sicatione; et modificatam, quae modum aliquem addit assirmationi , V. g. materia eSi nE- cessario diNisibilis .na' In simPlicem, quae Continent suhjectum et attributum Simplex, V. g. Deus ost juStus; et complExam, quae unum terminum includit qualitate modificatum, v. g. Deus Omnipotens tremefacit impios ; et compositam , quae includit terminum multipleX, V. g. juoenes et senes aeques moriuntur . 3 In princi alam ,
quam mens praecipue intendit; et incidentem , quae principali adjungitur, v. g. homines qui Potentes sunt , ins os adjuoarct debent . Haec saepe Principalem restringit, quae ideo salsa critsi illa tollatur. Sic ex hac propositione: Omnes qui Pie ωixerint, sal abuntur; si tollatur incidens, evidenter salsa erit priucipalis.
Cuu evidentes et clarae sunt idearum relatio. nes, CognoScuntur eX comparatione unius cum alia, et hanc operationem vocamus simpliciter judicium; cum autem remotae sunt et obscurae relationes , complexum adhibetur judicium quo unaquaeque idea eum tertia comparatur. Hincisit ratiocinium et spectari potest, ut aliae mentis operationes, in se et sui expressioue .
ARTICU Lus Ι. De ratiocinio in se spectato.
Quaestio prima. Quid est ratiocinium Rem. Ratiocinium est actus mentis quo unum
57쪽
sEcTIO III. 5i' iudicium ex pluribus aliis deducitur. Sic v. g. ex istis duobus judiciis : quidquid cogitat spiria
tale est ; mens humana cogitat , hoc tertium Eruo: mens humana sρiritalis ESt Unaquaequa id ea tertii hujus iudicii successive cum alia nempe cogitationis idea comparatur , proindeque judicium totum in prioribus Continetur, et Per TR tiocinium ex eis eruitur. Unamquamque ideam, mentem , nempe , et SP iritalitatem comparo cum idea cogitationis; cui cum aliae apprime conVeniant, certissime concludo pariter inter se convenire. Ratiocinium iis axiomatibus inuititur:
IV Quae sunt Eadem cum uno tertio sunt eadem inter Se ; 2' ea quorum ianum conoenit cum tertio , alterum uero non con enit, intUr se non con-νeniunt ; sicut aequalia sunt objecta' duo quae eidem mensurae concordant, inaequalia autem Si alterutrum ab ea dis repat. Quas ope ratiocinii Comparamus cognitiones , discursiva vocantur , eo quod mens ratiocinando
veluti discurrit; quia nempe Procedit et progre ditur a principiis certioribus, et magis notis, ad
Expressio ratiocinii vocatur argumentatio, quae proinde potest definiri r oratio ratiocinii inter-Prra , in qua una Propositio ab aliis deducitur. Nomen habet ab argumento seu medio termino . Hic inquiritur 10 quotuplici modo ratiocinium exprimi possit, quaenam sint argumentationis Tegulae ; 3' quaenam sint salsae argumentationis species , seu sophismata .
58쪽
Quaest. I. Quot uplex est argumentandi modus pMU. Multiplices sunt argamentationis species, quae tamen omnes ad syllogismum revocari possunt. Syllogismus autem est trium Series propositionum , quarum una. ex duabus aliis deduci, tur a ut v. g. Omnes homines Sunt mortales, atqui reges sunt homines is ergo reges Sunt mortales . In ipso continentur IV tres termini: majus extremum seu attributum conclusionis , nempe moniales; minus extremum seu Subjectum conclusionis, scilicet reges, et medius terminus, seu idea hominis qua cum duae aliae comparanturr 20 tres Propositioves , quarum una vocatur major, quia Uajor extremum continet; altera minor, quia minus extremum ; et tertia conclusio , quia ratiocinium claudit, et simul jungit ideas inox cum tertia Seorsim comparatas in duabus prioribus propositionibus, quae antecedentes et praemissue
Resp. Syllogismus dividi potest in simplicem,
comploum, et comPOSitum. iv Simplex dicitur, c m utraque propositio est simple . α' Dicitur comρDaeus, cum concIusto est com-pἰσα : v. g. ἰex naturalia jubet honorare suos superiores, atqui viscui Sunt suffriores; ergotei naturalis jubet honorare viscvOS . 3' Dicitur compositus , quando major proposi
Idque fieri potest triplici modo: quia major Propositio potest esse conditionalis , disjunctiva
et copulativa . Hinc triplex syllogismus compositus esse Potest.
Syllogismus conditionalis est ille cuius maior propositio duas partea includit conditionaliter
59쪽
sv Io III. 33 coniunctas 3 v. g. si Deus est justus, punit 'eccatores; atqui Deus est justus; ergo punit peccatores ; aui; si moritur animα, DeuS non est sayiens; atqui Deus est sayiens; rego αnima non moritur. Pars prior majoris Vocatur antecedens , posterior consequens, quia ex Priori sequitur . Porro in hoc syllogismo affirmari debet
consequens in conclusione, cum antecedens anfirmatur in minore; negari autem antecedens, cum negatur in minore consequens. Hinc ista axiomata : ostrum anis dens, ergo et Consequens; alsum consequesns, ergo et antECE ns.
Syllogismus disjunctious ille est cujus major
disjunctiva est ; V. g. Vel coercendas sunt libidines oel iis semiendum est; atqui iis sorvi uetat ratio; ergo coercendae Sunt. Ρorro Observandum est χ' nullum debere medium admitti inter membra opposita 3'a' negandam esse partem unam in conclusione, cum altera in minore affirmata est, et vi cs versa. Syllogismus ille re-daei potest ad conditionalem ; sic dici potest icoercendas sunt libidines, si iis Servire non pos- sumus ; atqui iis servire , etc. Syllogismus evulatious dicitur, cum major est copulativa ; v. g. nemo Potest esses dioes simul et foliae, atqui Crassus dioes fuit; ergo non
feriae . Cum pars una in minore affirmatur, altera necessario, ut Patet, negari debet. Quaest. 3. Quaenam Sunt aliae Species arguis mentation Is Res . Cum in omni ratiocinio semper mens Intendat duas ideas cum tertia comparare , ut inde percipiat earum inter se relationem, idque necessario efficiatur per tria judicia, quorum unum Ex duobus aliis insertur, ovidenter ad sy1- Iogismum redueatur omnis argumentatio necessct est. Quia tamen divestsi mode exprimi potest, diverse quoque nominatur. x ' Prosyllogismus vocatur argumentatio , quinque constans propositioni hus, quae duos efficiunt
60쪽
sέ 'LOGI A., syssogismos, ita dispositos ut prioris eon Iusto sit una praemissarum Posterioris; v. g. qui multis indiget, non est beatus ; atqui multis indiget, qui multa desiderat; ergo non est beatus ;Porro asearus multα desi Grat, ergo non est
α' mihimema dicitur argumentatio ubI Sunauditur una praemissarum p V. g. mens humana cogitat; ergo est viritalis . 3' icherema est argumentatio cuius alteruo tra vel utraquo propositio statim probatur ante conclusionem. Haec argumentandi ratio fere famis
per adhibetur ita Philosophiasi libris ad theses
έ' Soritem Graeci nominarunt, gradationem vero Latini , argumentationem quae veluti per gradus Procedit, et ita propositiones. colligat atque earum terminos, ut primae attributum fiat Eubjectum secundae, et si e deinceps, donec ad id quod probandum est perveniaturi v. g. rava rus multa desiderat : qui multa deSiderat, mulistis indiget; qui mulιis indiget, est miser; erga cloarus Est miser . Facile , ut patet, reduc PO.test ad epicherema aut prosyllogismum: hujus autem vis ex propositionum et terminorum Cou- nexione unice pendet et provenit. 50 Inductio nuncupatur argumentat o In qua universalis propositio deducitur ex singularibus enumeratis 3 v. g. ἰOgica est utilis ; moralis est utilis; metvh ic est utilis; Phystcα est utιlιs perco unipersa Philosophia est utilis. Proinci isque, ut evidens est, fieri debet lutogra partium enumeratio , ut Valeat conclusio. 6 Tandem dilemmae nomen obtinuit, arga. gentatio qua, post divisionem , de toto concluaditur quod de qualibet parte affirmatum est. Sio scepticos refellimus : Mel certo sciunt se dubitare , Dei non ; Si Prius , datur aliquα certitudo psi nosterius , quare id alafirmant 8 Sed accurata ait disjunctio necesse est, ita ut nullum clari