장음표시 사용
411쪽
rum atque compactum eo maiorem concipit caloris gradum, quo vehementiori atque diuturniori ignis actioni subjicitur. Quare cum tellus npitra tempore. aestivo per I 6 horas circiter radiis solaribus incalescat , tempore autem hyberno per octo horas dumtaxat Sol luceat ; hinc patet potentissimam esse tertiam hanc caloris caulam. Huic eidem causa: tribuendum est, quod elapso post solstitium testi-
Uum mense uno circiter, maior sentiatur caloris vis , quam in ipso solstitio. Etenim quam-υis in die sellii iiii aestivi, ubi longior est Solis mora supra horizontem, caloris gradus aeque intensi non maneant, Terram tamen D'stram quasi perpetuo calefaciunt; quamvis ergo pars aliqua caloris evanescat, si ta- 'en decrescat minus quam crescat calor pervices additus, id tandem fieri debet, ut calor per gradus augeatur satis diu post solstitium aestivum. U. Praeter adductas caloris causas, tot sunt aliae variabiles cauis, ut caloris & Digoris temperies ullis legibus vix subjici possint. Pendet enim maxime caloris gradus ex ipsa locorum conditione, nempe eX montium proximitate, ex soli natura, ex Vento rum qualitate. Montes suam concavitatem
Soli obvertentes, speculi caustici instar, radios solares excipiunt & vi maxima in planitiem reflectunt. Quod spectat soli naturam, si lapidibus, saxis, arena, creta abuz-daverit, radios magna copia in aerem reflectit. At si pingue fuerit solum & nigricans,
magnam radiorum partem absorbet, paucioresque reflectit. Ea de causa fit, ut per sola quaedam ambulantes, calorem maximum, Jacq. T. V. S utem
412쪽
urentibus quasi pedibus, sentiamus, temperatum autem Vultu calorem experiamur ;contra autem in aliis arenosis solis, vix calent pedes, dum vultus refleXorum radiorum vis vehementius incalescit. Tandem ad cal ris frigoriique temperiem maXime confert Ventorum natura. In montium Verticibus perpe
tuo fere spirant venti, qui in planities deinde reflectuntur, ita ut ex longiori montium serie in certis regionibus pendeat aliquando Alatis hyemisque ratio. Unum tandem superest observandum, quod maxime mirari solet imperitum vulgus, minorem ella Solis a terra distantiam tempore hyberno quam tempore aestivo, ut constat ex systemate planetario; atque etiam compertum est ex diametro Solis apparenti, quς major hyeme quam aestate observatur. Itaque patet majorem caloris gradum non ex majori Terrae Solisque proximitate repetendum esse , quod persua-1um habent plerique rerum physicarum rudes . Attamen in caloris effectu aestimando negligi omnino non debet Solis a Terra dustantia ; cum enim calor proficiscatur a r diis solaribus, iique ita divergant ut in duplicata ratione distantiarum a Sole fiant rariores , ex antea demonstratis , evidens est caloris gradum, caeteris paribus, esse in ratione reciproca duplicata distantiarum a S te. At caloris incrementum ex hac causariundum longe minus est, quam quod ex minori radiorum obliquitate oritur; has generales caloris aestivi, hybernique frigoris causas attigisse satis si1t. VI. Dierum inaequalitas, diversaque Solis altitudo supra horigontem varias constituunt anni
413쪽
ΡΑRs II. SECTIO IV. 4 II anni tempellates. Dum Sol versatur in Tropico, qui polo opponitur, parum attollitur1upra norigontem , & brevi tempore moratur. Quare selares radii sub maiori obliquitate tellurem feriunt & breui temporis ipatio , ideoque minorem afferunt caloris gradum, atque Hinc iems. Contra autem ubi Sol. vertatur in Tropico, qui ad poli partes positus est, Sol maximam habet altitudinem, radios tuos fere perpendiculariter emittit ., &diutius supra horizontem moratur; hinc potentior est, majoremque creat calorem, atque hinc Ilos. Tandem in punctis aequinoEtialibus, medium veluti statum Sol obtinet, ideoque mediocres sunt actionis solaris effectus, atque hinc aliae due tempestates, Ver, Autumnus. Haec omnia, & universa Geogra phia ex demonstratis in Astronomia facile patent ; quate nihil aliud superest, nisi ut de globo , illi utque usu pauca addamus. Locorurn politionem in globo terrestri determinant Geographi hoc artificio . R qua
torem dividunt in 36o , atque per singulis divisionum puncta, & per utrumque polum
ducunt meridianos; unam vero ex illis divionibus prae ceteris adhibent, a qua divi siones alias omnes numerare placet; meridianum autem, qui per hanc divisionem traducitur, primum meridianum vocant; hujus autem meridiani honos ex Geographorum arbitrio pendet. Porro si meridianus aliquis ver ius orientem gradu uno distat a primo meridiano, loca in hoc meridiano posita dicuntur histere gradum unum longitudinis, & ita deinceps de aliis meridianis. Iam diviso primo meridano vel alio quos bet in ροψ ab
414쪽
412 INSTITUTIONES PHYSICAE . .
aequatore ad polos , per singula divisionum puncta Geographi traducunt circulos aequatori parallelos; singula yero puncta in circulo , qui aequatori promixior est, gradum v mlatitudinis habere dicuntur , quae latitudo h νealis est, vel aut iratis. Simili modo punista in circulo proxime sequenti posita duos hahent gradus latitudinis, & ita deinceps. Itaque longitudo geographica loci alicujus est
arcus sequatoris ab occidente in orientem numeratus inter primum meridianum & meridianum loci dati ; latitudo autem geogra phica ejusdem loci est arcus circuli maximi inter aequatorem & parallelum loci dati somprehensus. Data latitudine seu altitudine poli ad datum locum ita accommodari potest globus coelestis vel terrestris, ut astronomica & geographica problemata respectu li juq loci facile demonstret . Ad datam poli altitudinem attollatur globus coelestis, dein-da lineae meridianae vel pixidis magneticae ope ita disponatur, ut ligneus vel metallicus lcirculus immobilis, qui meridianum in globo
exhibet, curru meridiano loci congruat. Da
to loco Solis in eclyptica, locus ille transferatur sub meridianum , globus in hoc situ statum coeli repraesentabit pro loco dato in ipso meridiei puncto; vertatur globus atque pro singulis quatuor gradibus arquatori transeuntibus per meridianum , numerentur minuta quatuor, pro alia qualibet hora data repraesentabitur coeli status. Res commodius
praestari solet ope circuli polo annexi, & in horas 24. divisi; index horarius simul cum
3lobo revolvens sequatoris gradus praeterlapsos, ac proinde S. horas indicabit. Simili
415쪽
ratione patet innotescere longitudinem diei ac noctis, si loco Solis constituto sub meridiano observetur index horarius , habebitur tempus quo Sol attingit horizontem, ac proinde & tempus a meridie ad ortum vel occasum Solis, cujus temporis duplum erit longitudo diei, qua subtracta ab horis 24 habebitur longitudo noctis. Hinc etiam habebitur amplitudo ortiva vel Solis, punctum scilicet horizontis in quo Sol oritur vel occidit. Ex his patet facili manu solvi problemata omnia, quae pendent ex motu Solis.
Nee dissicilius dignosci notarique poteruunt stellarum & planetaturum loca. Disponatur enim globus eo quem diximus modo, deinde observetur in coelo stella aliqua probe cognita, E.G. Stella in media cauda ursae ma soris ; cum hac stella comparentur stellae aliae in globo depictae . Simili modo cum stelli proximis comparari poterunt planetae. Quod spectat problemata geographica , datis longitudine & latitudine loci , facile in globo
terrestri notatur idem locus. Inveniatur insequatore gradus longitudinis datus, qui transferatur ad meridianum ; deinde in meridiano computentur gradus latitudinis vel borealis vel australis; ubi numerandi finem se cies, hic erit locus quaesitus; qua ratione i veniatur longitudinum differentia ex dictis patet . Statim vero innotescit locorum dista tia, si circino capiatur locorum intervallum,& deinde in aequatorem transferatur gradus
aequatori in milliaria, & gradus redum ipsam
locorum distantiam exhibebunt. Verum a curata graduum mensura pendent ex iis, quae de figura telluris antea disputavimus; nunc
416쪽
i4 ImTITUTIONES PHYSICAE . latis sit juxta recentiores observationes gr dum arquatoris constituere Hexapedarum 3673I, atque hinc Iosita telluris figura quam proxime 4phaerica , facile invenietur telluris magnitudo.
De pneci is corporum oro ebus in telluris . superficie considerandis
Ι. 'Elluris superficiem admiranda .varie-x late vestiunt atque exornant innumera plantarum genera . Varias plantarum
Has es recensere festoque ordine distribuere sad planatarum scientiam Bolanicen, praeci rissimam historiae naturalis partem, sertinet; Pauca generatim exponere latis erit . Et primo quidem praetermissiis de vegetatiUavun- liarum anima inanissimis quaeitionibus, v. rationis nomine nihil aliud intelligimus nisi lperpetuum succi nutritii circuitum, quo fit ut
plantae nascantur, adolescant, crescant, D triantur, vivant, quo deficiente nutritionem nullam accipiunt & mors dicuntur. Ut autem haec omnia plantarum vitae phaenomena intelligantur, brevem plantarum structuram sive aratomeu praemitti OPortet, .
Plantarum partes in holidas ac fluidas primum distinguuntur, Fluida 'plantarum parSest humor ille vel succus qui in plantis ipsis praesertim cuntulis vel reiectis conspicitur . Sic Ex. G. in iocisis papaverum capitib optum miligitur, ex resecta vite, lacrim rum instar, stillant . Infinita prime- modum est varietas quae in hoc humore vel
417쪽
succo observatur , sive colorem , sive laporem, iiive qualitates alias consideres, atque hinc oritur diversistima plantarum indoles . Solidae partes , quae plantarum substantiam
componunt, plurimae numerantur i praesemesim radix, truncus, cortex, rami, folia, Hores, fructus has partes Iangulas suo ordine persequemur. Radix est: illa pars infima plantae, quae solo adhaerens, atque per terrae poros veluti serpens, humorem , nutritiumque
succum depascitur. Hinc innumeris illa poris est pervia, per quos ingressae puriores subtilio-xeique succi particulae sensim ascendunt, nutriendaeque plantae per ramos distribuuntur. Unde etiam ex varia figura , qua in variis plantarum generibus radicum poros praeditos esse concipimus, ex varia quoque particula serum vi attractiva, varium succum variis plantis nutriendis ingredi oportet. Altera plantae' pars , quae radicem telluri infixam proxime sequitur , & supra tellurem assurgit, vulgo dicitur truncus in arboribus, cauilex vel βipes in herbis, & leguminibus, caulis, vel
scapus, calamus aut culmus in tritico vocatur. Porro truncus aut caudex veluti plantae
substantia censeri potest, ex qua rami, fructus,& folia sustineantur. Hinc in arboribus plerumque durior atque rigidior conspicitur, &in fruticibus , qui vel altius assurgunt, Vel graviores frustus emittunt, iisdem sustinendis
impares foret, ut hedera, vitis, tenues radiculas truncus propagat, quibus alteri plantae, muro, Vel palo adhaereant armTimeque devinciantur . Plantarum plurimae in medio trunco veluti centro medullam habent, quae
sive fungosa est, ut in fambuco, sive carnosa
418쪽
ut in vise , sive durior ut in pinu, si ve nullo fere discrimine a reliqua trunci subitantia distincta, ut in Ebeno, quercu, aliisque pluribus . Reliqua demum plantae subitantia,
quae corticem inter atque medullam reperitur, vulgo lignum, corpus lignofum vocatur,
Plinio dicitur caro, quae in arboribus quidem solida, in herbis vero ae fructibus flexibilis , sed instar ligni in longum sitfilis reperitur. FIaec plantae caro plurimis subtilissimisque fibris componitur ; ejusmodi vero fibrarum ordo vel series duplex a Malpighio describitur; plurimae nimirum fibrae in varios fasti culos collectae in longum extenduntur, unde ligni fissilitas oritur. Aliae deinde fibrae horizontaliter, sive transversum ductae priores intersecant, iisque inseruntur, unde insertiones a Gravio, urticuli vero vel a Mal-Pighio vocantur , quod tuborum instar inanes sint . Praeter haec duo fibrarum genera tracheas insuper, sive describit Malpighius , quae laminulis in spiram contortis facillimeque flexibilibus composita sunt, ac proinde & ipsa contrahi diducique pol-
sunt. Plantarum caro vel lignum com e ambitur ; est autem cortex veluti membrana quaedam aut cutis, quae rotundae ligni sub Hantis convolvitur. Tribus partibus illa componitur, exteriori nempe , quςjinstar cuticuis interiorem cassioremque circumdat; crassior deinde in qua fibrς , utriculi , nerVique conspiciuutur, illis propemodum similes qui in i pyi trunci substantia reperiuntur intima denique & subtilior quς ligno proxime adhςret. Ex ipsa trunci substantia rami erumpunt qui plerumque ramos alios frondesque
419쪽
que emittunt. Qui prope ramorum extremitatem exsectis praesertim illorum verticibus
nascuntur , gemma Vel oculi plantae Vocantur. Ex ramis insuper furculisqueJolia oriuntur, quae non modo plantis ornatum & pulchritudinem largiuntur , sed tegendis etiam conservandisque fructibus conferunt, praesem tim vero succo nutritio purius adhuc perco
lando perficiendoque ; unde detractis foliis
sterilescere solent plantae , vel saltem quid piam patiuntur. Denique folia ramis , equibus erumpunt, plerumque pediculo conjunguntur.; aliquando ex uno pediculo folium unicum pendet, aliquando plura, unde tra- pMlla , pentaphylla, eptapistra, nempe tra-fosita, quinquefolia , Ieptifolia nominantur. CaeteraS plantarum partes admirabili varietate superant flores. Quatuor in ipsis partes distingui Iolent, calix exterius scilicet floris involucrum , filiola, seu petali ut a plantae tollis di itinguantur; flamenta quae e med ofore ut plurimum surgunt; haec autem sa-mina appellantur, si capsulam pulvisculo turgidam in vertice deferant. Hae singulae par tes in rosa vel lilio nitidius distinguuntur. Si florum texturam consideres , ipsi quaque tenerioribus mollioribusque veluti fibris componuntur; in quibus aliae duriusculae ne Vorum instar reperiuntur. Alii similiter pediculum habent, alii ipso carent, alii expa La folia , alii recurva sive contorta gerunt. Postremo denique loco superest fructus, cui producendo ab optimo sapientissimoque rerum opifice destinata est admirabilis illa partium varietas.fibrarumque textura, quam plaum
420쪽
418 INsTITUTIONES PHYSIC E. . II. Plantarum semen , quantum patuit plurium Anatonae, earumdem plantarum rudimenta complectitur veluti conglomerata,
quae deinde succo nutritio inflata paulatim explicantur, & in plantae speciem assurgunt. Ubi semen in terram injedium est , succus terrestris calore Solis agitatus sentim subit poros, quibus seminis involucra sunt pertusa, ibique cum seminali succo, qui in ipsos emi ne eii, fermentescit; quod dum fit, primum
radices erumpunt , tum duo foliola aperta cum annexo corpusculo in acumen desinente, in quo eXiguam esse plantam trunco, radice & foliis duobus constantem , credibile est. Hujus autem seminalis plantae procreatio
adhuc latet inter arcana naturae, quae nulla a
te cognosci possiant; sed probabilissimum est ,
in semine plantulam cum aliis seminibus contineri, quae alias seminale; plantulas cum omnibus suis partibus aliaque femina complectuntur; atque sic deinceps in infinitum , ita ut in primis seminibus a Deo procreati Somnia plantarum seminumque rudimenta de lituerint Systema illud quod ρn lutionis appellant, suis quidem non caret dissicultatibus illud tamen confirmare videntur obserdati nes micros copicae , atque ejusdem plantae multiplicatio & fere in infinitum continuata pro'
Neque ad superiores soIum plantae gartes succus nutritius ascendit, singulosque per ramos diffunditur, sed a supremis etiam eX tr mi sque partibus iterum ad radices descendit, perennique circuitu per plantae Veluti venas excurrit. Et certe nisi attractus humor ad inseri Qres partes deinde renue ῖ ,