장음표시 사용
311쪽
bus erudimur; ideoque consuetudini iam praescriptae Principis etiam consensus accedere existimatur. Quae verd temporis duiturnitas requiratur , ut consuetudo praescribi possit, etsi non eadem sit Iurisconsultorum omnium opinio , plerique tamen existimant in civili , commuis nique iure to. saltem annorum spatium requiri , in ecclesiasticis vero, quae puriores, sanctioresque esse debent, non nisi go. annorum praescriptionem sufficere , ut veteri legi opposiaia consuetudine derogetur.
XXII. Quemadmodum verb legi iam institutae contraria consuetudine derogatur, ut ipsa proinde legis vis, & autoritas ex populi more pendere quodammodo videatur , ita quoque plurimi existimant, quod legis autoritas ex populi consensu, vel acceptatione dependeat; ideoque lex veluti abrogata, vel irrita censeri debeat , nisi libera populi acceptatio, sive consensus ac cedat . Sed haec opinio nulla ratione defendi poterit. Si enim legis autoritas ex populi consensu penderet, ferendae degis potestas potius in subditis, qu1m in Principe resideret; lex a confilio nullo discrimine distingueretur ; ac Princeps legem sol tim, sive legis materiam veluti consiliarius proponeret, quam deinde populi libero suffragio confirmare , sive respuere possent ,
ut illi robur , ac obligandi vim , in quo legis
essentia, sive natura consistit, adiicerent; nulla denique legum dignitas foret, quae facile rescindi, ac violari non posset: unde Principuma luctoritas, Civium tranquillitas, atque Reipublicae bonum funditus everti, vel extingui deberet . Hinc merito illorum sententia ab Alexandro VII. proscripta fuit, qui asserere non
erubuerant populum non leceare, etiamsi absque ulla
312쪽
DIS P. II. CAP. IX. 3ortitia eaussa non recipiat tinem a Prineipe prois mulgatam ; ctim certe serendae legis autoritas Principibus, independenter a populi consensu divino, ac naturali iure concessa fuerit, ut sua periori Capite clarissime demonstravimus .
XXIII. Si tamen Legislator ipse, ubi pervicacem populi resistentiam viderit, legem impune violari permittat , atque opposita consuetudine legi derogari p*tiatur, tunc legem ipsam rescindere , vel abrogare praesumitur ; ideoque tunc legis au oritas, non e X pervicaci quidem populi repugnantia , sed potius ex libero Principis consensu minui, vel eX tingui concipitur.
Atque optimo sane consilio id aliquando fieri conspicimus, ut Principes ipsi leges a se editas
violari, vel abrogari . patiantur ; cumque illas non in commune Reipublicae bonum , cuius amore praescriptae fuerant, sed potius ex pravo subditorum animo, illorumque vitio in Reipublicae, vel civium perniciem, legum dedecus, atque imperii dissidium cedere viderint, comis muni potius Reipublicae tranquillitati, vel di iasidentium civium desiiderio consulere amantissime velint, quam decoris, ac imperii proprii dignitatem civium sanguine , ac rebellium caedibus tueri. Quod si libera populorum consensio ad legis robur a sapientissimis etiam viris requiritur, &ipsa leget non alia ex caussa nos tenere dicuntur , quam quod judicio populi recepta sunt faJ , id negari laci se poterit; vel ita potius intelligi ut illa populorum consensio, quae Principem
elegit, atque illi imperium , vim, potestate misque contulit, legibus etiam illis vim, consensiin, que
313쪽
aox Ε Υ Η I C AEque praestiterit, quas ille subinde in Reipubliacae bonum proponeret: unde quod Principi pIMetiit , Iegis habet vigorem , utpote cum lege reis
aia , qua de imperio ejur lata es , populus et , ω in eum Omne suum imperium , O potestatem conferat sol.
C A P. X. De Conscientia, ejusque disitione.
i. Axima, & ineredibilis illa legum va-l u rietas , quas dirigendis ' hominum a A moribus partim a natura ipSa, Pa
tim a Deo, partim denique ab hominibus institutas esse jam diximus , inutilis Propemodum videretur , nisi ab hominibus illae cognoscantur ; nisi vivido quodam , intimoqueis sensu in singulis actibus exerendis illarum vis, di autoritas deprehendatur; nisi denique voluntas ipsa de operis bonitate, sive malitia rithiudicare, vel definire ita posset, ut liberE deinde bonum actum amplecteretur , legemque servaret; vel ad malum potius infleberetur, ae legem violaret. II. Necessarium itaque suerat, ut n' mod5Iex aliqua liberis hominum actibus diri sendis praescriberetur; sed ut insuper alio puriori, vel interiori lumine mens dirigeretur, quo non so- Ium legem eiusmodi sancitam, vel editam esisse cognosceret, simulque actum ipsum, accideristia, & circumstantias omnes accuratissimh et
314쪽
DISP. II. CAP. X. 3 3cumspiceret, verum etiam nitide adverteret actum ipsum ab ejusmodi lege dissidere , vel potius cum ipsa lege congruere . Hinc merito Theo- Iogos , ac Philosophos omnes in hoc mirifice conspirare conspicimus, ut conscientiam veluti proximam actuum humanorum legem, editae, vel scriptae legis interpretem velint, melioremque in exerendis humanis actibus ducem haberi posse; ut omnis proinde legum autoritas langu re videatur, nisi conscientiae lumen accedat.
Quemadmodum itaque de legibus ipsis superiori
loco plurima disseruimus, ita nune varia. de con scientiae viribus, ejusque divisione complecti juverit , ut inde ouidquid ad humanos ad us spectare poterat, faeliciter absolvatur. III. Atque, ut obscuritas omnis, & ambiguitas , quae ex vocibus oriri fortasse poterit, dirimatur, observare juverit conscientiam duplici modo concipi, sive spei lari posse. Aliquando nimirum conscientia nomine intelligitur il Ia cognitio reflexa, qua actus ille, qui exeritur, ejusque circumstantiae nitide cognoscantur; etsi nulla legis cognitio habeatur, sive certe actus ille cum lege minime comparetur. Atque ejusmodi certe conscientia in homine ha- heri debet, quotiescumque non temere, & ininconsulto , sed praevio rationis lumine, ac humano modo operetur, ut fusius alibi declaravimus ; ideoque tunc homo propriae operatio nis conscius esse censetur, quando nitide , clarissimeque cognoscit quidquid intellectu, ac voluntate peregerit, sive peragere meditetur . Α- Iiquando vero conscientiae nomine intelligitur actus ille intellectus, quo non modo actum ipsum cognoscimus, sed etiam legem , qua talem aiscium praescribi, vel prohiberi conspicimus ideoque
315쪽
que actum legi conformem , sive distormenta, e se intelligimus . Si conscientiae nomine sola actus cognitio intelligatur, in qua lex ipsa , vel ordo cum lege non deprehendatur, illa quidem requiritur , ut actus humanus , vel bonus , vel malus haberi possit, ut alibi ostendimus, cum de ignorantia loqueremur ; non tamen sufficit . ut bonitas, vel malitia moralis habeatur. Cum enim bonitas ipsa , sive malitia moralis: oriatur ex ordine , quem actus humanus praevia cognitione elicitus habet ad legem , vel finem sibi constitutum , clarissime apparet, quod non solum actus ipse cognosci debet, simulque lex , ad quam talis actus dirigitur; sed etiam conne Xio , vel repugnantia, quae in actu ejusmodicum lege proposita reperitur' . . IV. Itaque conscientia illa, de qua disseriis mus, est illa cognitio reflexa , quae simul actum voluntatis , & legem considerat , eumque ordionem, qui inter actum ipsum , ac legem reperiis tur ; ideoque talem actum veluti illicitum , sive debitum esse cognoscit . Hinc optime definitur conscientia judicium actuale practieum . dictans quid in particulari sit faeiendum , veI ommi rendum : iudicium quidem, quia , ut antea dicebamus , non modo actum apprehendere,. sive
concipere debet; sed etiam de ipsius bonitate , sive malitia judicare ; practicum vero dicitur , quia non actus mere possibiles, scientiae instar, contemplatur, sed illos veluti suturos, siveis proximE eliciendos considerat ; additur postremo quod illa dictat, quid in partieulari fieri, vel potius omitti debeat, ut a sinderesi distinguatur , quae universalia solum principia. considerat, ut quod tibi non vis , alteri ne feceris ssmulque a prudentia , quae Nonclusiones univero sales
316쪽
sales ex principiis ipsis deducit, unde eonseienistia veluti proxima , & immediata lex singulosa elus inspicere , ac dirigere debet, & volunt tem ad ipsos infle flere . Sed clarius etiam huis
ius reflexae cognitionis, sive conscientiae vis, & autoritas cognosci poterit, ubi advertatur, quod omnis moralis bonitas , atque malitia ex conscientia ipsa proxime deduci debet; ut ipsa
proinde lex obligare , bonum, vel malum actum efficere non possit, nisi conscientiae lumen, i dictum , sive dictamen accedat. Hinc fieri plexumque solet, ut actus aliquis non sit contra legem , ω tamen malus sit; alter vero mal itia careat, etsi legi opponatur: quod illustrius adhuc intelligi poterit, ubi varia conscientiae di visio exposita , vel explicata fuerit .. V. Itaque communi Philosophorunt, ac Τbeologorum omnium consensu in varias species eo scientia distingui solet, certam nimirum , di
hiam , erroneam , scrupolofam, atque probabilem ,
de quarum singulis, ill rumque legibus brevi
ter disseremus . Conscientia, vel recta voeatur illa, quae actum , legem , circumstantias omnes, ideoque
malitiam , O bonitatem actus nitide , distincteque cognoscit; sive quae principiis, atque amgumentis c.tis innititur, ut de bonitate, vel malitia aetus dubitare non possit, sed certo sibi conscia sit actum lege praescriptum , seu vetitum esse ; ideoque se legem violare, vel implere o , si actum illum exerat, vel omittat. Conscientia erronea , vel falsa vocatur illa , quae temere, vel falso de lege, ideoque de bonitate , seu malitia operis judicat, atque certo existimat aetum aliquem esse malum , vel legi contrarium , qui revera bonus sit, ac legi eo. Tom. H. V haereat;
317쪽
haereat; sive actum esse bonum , qui revera lege prohibitus, pravusque sit et unde conscientia erronea ab errore, vel ignorantia legis eXoritur Quod si error ille non certis , vel probabilibus saltem rationibus innitatur , sed animus levissimis solum conjςcturis de operis bonitate , sive malitia judicet, tunc conscientia scrupulo vocari solet. Conscientia dubia dicitur illa , quae de operis bonitate , seu malitia definire non potest ;cumque pares eX utraque parte rationes inve niat , paribus etiam eX utraque parte monas itis inclinat, seu potius in er utramque partem suspensa reperitur . 'Conscientia probabilis est illa, quae non certis quidem , ac evidentibus , sed probabilibus solum rationibus innixa in unam partem , sive sententiam inclinat, ut tamen oppositam Partem, sive sententiam probabilem esse conspiciat. . VI. His ita suppositis , ad explicatis pro Vario conscientiae , vel cognitionis genere , variae quoque leges constitui, vel des niri solent, quibus in exerendis actibus dirigamur. Illud itaque in primis veluti certum , perspeis elissimumque supponi debet, quod ubi conscientia recta, vel certa fuerit, certo nimirum , ad evidenter operis bonitatem , sive malitiam nobis ostenderit, illam veluti ducem sequi debemus , atque actum illum eXerere, qui legi conveniens, sive lege pr e scriptus cognoscatur; atque ab illo recedere, qui legi contrarius videatur. Cum enim actus qRilibet ad legem dirigi debeat, ac moralis bonitas, sive malitia oriatur ab ordine , quem actus ipse habet cum lege , ubi bonitas ipsa , sive malitia nitidh , cert5que cognoscatur, intellectus illam amplecti debet ; alio in quin a
318쪽
quin, si ab eiusmodi cognitione, sive norma reia cederet , actum legi oppositum Oligere . ideoque legem violare vellet: in quo omnem adliis humani pravitatem positam esse iam' diximus. VII. Tanta vero hujus conscientiae certae vis,& autoritas in dirigendis humanis actibus esse, debet , ut quamvis illa de lege , sive bonitate.& malitia temere, ac falso judicet, ideoque eris ronea sit, dummodo tamen id illa vetitum , sive praescriptum esse existimet quod revera vetitum, sive praescriptum non est , si ab ejusmodi
cognitione recedat, vel contra conscientiam eruroneam operetur, nihilom laus peccare debeat; ut eX. gr. si quis certo crederet festucam furari peccatum esse , & tamen illam suraretur , furti peccatum committeret; quia nempe voluntatem sic affectam habet , ut legem violare velit, Mactum illum , quem certo legi contrarium , ac lege prohibitum existimat, libere, ac pervicaciis ter amplectatur. Sic etiam error ille , vel conscientia erronea a peccato plerumque eXcusat. lit e X. gr. qui certo crederet licitum esse arma surioso domino restituere, idque praestaret, a peccato liber, Mimmunis videretur. Quae tamen omnia intelligi debent de errore , vel ignorantia, quae facile vinci , vel superari non possit. Si enim error ipse vincibilis foret, facit E nimirum vinisci deuret, ac posset . ut alibi diximus, tantum abest ut a peccato excuset, ut potius error ipse peccatum censeri debeat. Unde clarissimh a paret , quod in quibusdam casibus ille, qui erarore , vel ignorantia viscibili operatur , sive, conscientia erronea dirigitur, quae revera culinpabilis , ac vitiosa sit, quemcumque eX oppostis actibus elegerit, sive operetur, sive non V a, Ope-
319쪽
operetur, semper tamen peecabit, Si enim eo tra conscientiam erroneam , qua proXime, Mimmediate dirigitur , o retur , ideo' e a flumillum eliciat. quem conscientia erronea vetitum esse existimet, peccare debet, cum in ipsius actu malitia, vel pravitas illa reperiatur , quae ad peccatum ipsum requirit . Si vero secundiim conscientiam operari voluerit, sed contra legem , quam vitiose , vel culpabiliter ignorat. Iegem nihilominus violabit, cum ab ejusmodi errore non excusetur, ideoque ex utraque parte peccatum admittet. Eiusmodi vero peccandi necessitas, quaecumque 'illa sit, peccati labem minuere , vel excusare non potest, cum illa perse-oe libera sit, hoc est a libera, sive culpabili
ignorantia oriatur. Hinc Scriptura reos admissi sceleris esse definit qui Christi fidem extinguere , & fideles omnes perimere nitebantur . etsi certo illi crederent se rite operari. Deoque splacere , ut omnis , qui interficeret illos , arbiarraretur Obsequium se pras ore Deo faJ a quoἀApostolus exenipla proprio confirmat, qui se in dignum esse fatetur vocari Apostolus , quoniam perseeutus erat Ecclesiam Dei fbi , etsi id vehementi Iudaicae legis amore, patriaeque consuetudinis Zelo , ex erronea nimirum conscientia , praestitisset; quemadmodum etiam clementissimus generis humani Redemptor jam moriturus a Patre veniam scelestissimis viris exoravit, qui illum morti addixerant, quamvis illos. id errore, vel ignorantia secisse fateatur; siquidem error ille iculpabilis fuerat, ideoque immane Deicidii scelus minuere, vel elevare non poterat.
VIII. Mitius vςro de conscientia strupolosa
320쪽
DISP. II. CAP. X. 3o sentiendum est, de illo nimirum , qui levissimis rationibus, & coniecturis innixus aliquid
vetitum, vel malum esse veretur, ideoque sol
Iicith , & anxie ab illo deflectit. Quamvis eis
nim strupulus pleriimque ex errore, vel igno Tantia oriri soleat, cum animus rite de operis
bonitate, sive maliti judicare non potest , scrupulosa tamen conscientia ab erronea distingui Cebet. Atque in primis hoc insigne discrimen
inter utramque reperitur, quod erronea con
scientia ex errore 1 iris, & laeti derivat; scrupulosa vero ex soli plerumque facti ignorantia
dependet: unde doctissimos etiam viros, qui legum peritia, ac ingenio mirifice excellant, ceterisque consulere optime noverint, scrupulis ,& anxietatibus torqueri conspicimus, quod eadem consita sibi ipsis exhibere non possint suibus alios dirisere .perfecte solent; se legibus illis teneri existiment, a quibus alios solutos ,& immunes esse cognoscunt; se denique legem Violare vereantur, quam ceteri sanctissime observent. Tanta smiliter in ipsis anxietas, &aegritudo esse solet, ut etiamsi doetissimi viri consilium, vel aue oritas accedat, semper tamen dissidant, illi parere detrectent, illum decipi vereantur, ideoque animum assiduis veluti suetibus aestuantem experiantur; cumque se aliquando legem implere, animumque pacare posse arbitrentur, ubi consilium illud elegerint, eκ duo serenitas, atque tranquillitas oriri posse Iiebatur, novis tamen, & acrioribus stimulis , ac ambagibus irretiantur. Qui denique conscientia erronea operatur, de operis bonitate , sive malitia solicitus esse inon solet; ideoque legem inquirere, operis cir cumstantias scrutari non curat, unde error ilis