Xenophontis Opera omnia

231쪽

ἐδίδαξέ με ταύτην την τέχνην. Oυκ ἔστι ταῖτ , ἔφη, I 17

ουτω φιλάνθρωπος ἐστι καὶ πραεῖα τέχνη ωστε καὶ ὁρῶντας καὶ aκούοντας ἐπιστημονας ευθυς ἐαυτης ποιεῖν. πολλὰ 185 δ', ἔφη, καὶ αυτη διδάσκει ὼς αν κάλλιστά τις αυτy χρῶτο. αυτικα ἄμπελος ἰναβαίνουσα μεν ἐπὶ τα δένδρα, οταν ἔχητι πλησίον δένδρον, διδάσκει ιστάνaι αυτήν περιπεταννύουσα δε τα οἴναρα, οταν ἔτι αυτn απαλοὶ οι βότρυες ἶσι, διδάσκει σκιάζειν τα ηλιούμενα ταυτην την ωραν' οταν δε Ι9λο καιρος p υπὸ του ηλιου ηδη γλυκαίνεσθαι τὰς σταφυλάς, φυλλορροοῆσα διδάσκει ἐαυτην ψιλοῖν καὶ πεπαίνειν τηνοπωραν, διὰ πολυφορὶαν δε τους μεν πέπονας δεικνύουσα βότρυς, τους δε ἔτι ὼμοτέρους φέρουσα, διδάσκει τρυγὼν ἐαυτην, ωσπερ τὰ σῖκα συκάζουσι, το οργῶν αε

15 Ἐνταfθα δη εγὼ εἶπον Πῶς ουν, ὼ Ἱσχόμαχε, εἰ ουτω XX γε καὶ ράδιά ἐστι μαθεῖν τὰ περὶ την γεωργίαν καὶ πάντες ομοίως ἴσασιν h δει ποιεῖν, ουχὶ καὶ πάντες πράττουσινομοίως, ἀλλ' οι μεν αυτῶν ἰφθόνως τε ζῶσι καὶ περιττὰ ἔχουσιν, οι δ' ουδὲ τὰ avaγκαῖα δυνανται πορίζεσθαι, αλλὰ ao καὶ προσοφείλουσιν; 'Εγὼ δη σοι λέξω, ὼ Σώκρατες, ἔφη ad Ἱσχόμαχος. ου γὰρ η επιστημη ουδ' η ανεπιστημοσύνη των γεωργῶν ἐστιν η ποιοfσα τους μεν ευπορεῖν, τους δεαπόρους εἶναι οὐδ' aν ἀκούσαις, ἔφη, λόγου ουτω διαθέοντος 30τι διέφθαρται ὁ οἶκος, διότι Ουx ὁμaλῶς ὁ σπορευς ἔσπει-a5 ρεν, οὐδ' οτι Ουκ ὀρθῶς τους ἄρχους ἐφύτευσεν, Ουδ' οτι

τευσεν, ουδ' οτι ηγνόησέ τις οτι αγαθόν ἐστι τῶ σπόρω νεον προεργάρεσθαι, οὐδ' οτι ηγνόησέ τις ως αγαθόν ἐστιτθ γy κόπρον μιγνύναι ' αλλὰ πολυ μὰλλον ἔστιν ἰκοῆσαι, 43o ἁνηρ ου λαμβάνει σῖτον ἐκ τοῖ αγροf ου γὰρ ἐπιμελεῖται

232쪽

αυτω σπείρηται η ὼς κόπρος γίγνηται. οὐδ' οἶνον ἔχει ἁνηρ' ου γὰρ επιμελεῖται ως φυτευσy αμπέλους ουδὲ αἱ

3 τοιαυτ, ἔφη, εστίν, ω Σώκρατες, b διαφέροντες ἀλληλων εοἱ γεωργοὶ διαφερόντως καὶ πράττουσι πολυ μὰλλον η οἱ 6 δοκουντες σοφόν τι ηυρηκέναι εις τα ἔργα. καὶ οἱ στρατηγοὶ ἔστιν εν οἶς των στρατηγικῶν ἔργων ου γνώμy διαφέροντες ἀλληλων οἱ μεν βελτίονες οἱ δε χείρονές εἰσιν, ἀλλα σαφῶς επιμελεία. li γαρ καὶ οἱ στρατηγοὶ γιγνώσκουσι Io

πάντες καὶ τῶν ιδιωτῶν οἱ πλεῖστοι, ταυτα οἱ μεν ποιοῖσι '7 τῶν αρχόντων οἱ δ' ου. οῖον καὶ τόδε γιγνώσκουσιν aπaντες οτι διὰ πολεμιας πορευ ομένους βέλτιόν εστι τεταγμένους πορευεσθαι Ουτως ως αν ἄριστα μάχοιντο, ει δέοι. τουτοτοίνυν γιγνώσκοντες οἱ μεν ποιουσιν ουτως οἱ δ' Oυ ποιουσι. 158 φυλακας ἄπαντες ἴσασιν οτι βέλτιόν ἐστι καθιστάναι καὶημερινὰς καὶ νυκτερινὰς προ του στρατοπέδου. ὰλλα καὶ τουτου οἱ μεν επιμελουνται ως ἔχη ουτως, οἱ δ' Oυκ επι-9 μελουνται. οταν τε αυ διὰ στενοπόρων ἴωσιν, ου πάνυ χαλεπον ευρεῖν ὁστις ου γιγνώσκει οτι προκαταλαμβάνειν aO

τὰ ἐπίκαιρα κρεῖττον η μη; ὰλλα καὶ τουτου οἱ μεν επι Io μελουνται Ουτω ποιεῖν, οἱ δ' ου. ἀλλα καὶ κόπρον λέγουσιμεν πάντες υτι ἄριστον εἰς γεωργίαν εστὶ καὶ ὁρῶσι δεαυτομάτην γιγνομένην ομως δε καὶ ἀκριβουντες ὼς γίγνεται, καὶ ράδιον ον πολλην ποιεῖν, οἱ μεν κaὶ τουτου επι- 25 II μελουνται ὁπως ἁθροίζηται, οἱ δε παραμελουσι. κaιτοιοδωρ μεν ὁ ἄνω θεος παρέχει, τὰ δε κοῖλα πάντα τέλματα γίγνεται, η γη δε υλην παντοίαν παρέχει, καθαίρεινδε δεῖ την γην τον μέλλοντα σπειρε ιν li δ' εκποδὼν

233쪽

αναιροῖται, ταυτα εἴ τις εμβάλλοι εις το υδωρ, ὁ χρόνος ηδη αυτὸς αν π0ιοίη οἷς η γη ηδεται. ποια μεν γὰρ λη, ποια δε γη εν υδατι στασίμω ου κόπρος γίγνεται; κώ ὁπόσα Iaδε θεραπείας δεῖται η γη, υγροτερα γε ουσα προς TOν σπόρον 5 η ἁλμωδεστερα προς φυτείαν, καὶ ταυτα γιγνώσκουσι μεν

πάντες καὶ ὼς το υδωρ εξάγεται τάφροις καὶ ώς η ἄλμηκολάζεται μιγνυμένη πὰ σι τοῖς ἀνάλμοις, καὶ υγροῖς τε καὶ

ξηροῖς ἀλλα καὶ τουτων επιμελουντaι οι μεν οι δ' ου. ει δε τις παντάπασιν ἀγνὼς εἴη τι δυναται φερειν η γη, Ι3io καὶ μητε ἰδεῖν εχοι καρπὸν μηδε φυτὸν αυτης, μητε ὁτουὰκουσαι την αληθειαν περὶ αυτης εχοι, ου Πολυ μεν ραον γης πεῖραν λαμβάνειν παντι ἀνθρώπω η -που, πολυ δερα0ν η ἀνθρωπου; ου γὰρ εστιν ο τι επὶ ἀπατy δείκνυσιν,

i5 ὰληθευει. δοκεῖ δε μοι η γη καὶ τους κακους τε καὶ ἀργους Ι4τω aγνωστα κῶ ευμαθη πάντα παρεχειν ἄριστα εξετάθιν. ου γὰρ ἄσπερ τὰς ἄλλας τεχνας τοῖς μη εργαζομενοις εστι προφασίζεσθαι Oτι Ουκ επίστανται, γην δε πάντες οἴδασιν οτι ευ πάσχουσα ευ ποιει ὰλλ' η εν γp ὰργία εστὶ Ιθῖο σαφης ψυχης κατηγορος κακης. ὼς μεν γὰρ αν δυναιτο ἄνθρωπος ζην ἄνευ των επιτηδείων, ουδεις τουτο αυτὸς αυτὸν πείθει ὁ δε μητε ἄλλην τεχνην χρηματοποιὸν επιστάμενος μητε γεωργεῖν εθελων φανερὸν οτι κλεπτων ηἁρπάζων η προσαιτῶν διανοειται βιοτευειν, η παντάπασιν*5 ἀλόγιστός εστι. μεγα δε εφη διαφερειν εις το λυσιτελεῖν I 6 γεωργίαν καὶ μη λυσιτελεῖν, οταν δντων εργαστηρων καὶ πλεόνων ὁ μεν εχn τινά επιμελειαν ὼς την ἄραν αυτω εν

234쪽

τῶ ἔργω 0ι ἐργάται ἁσιν, ὁ δε μη ἐπιμεληται τούτου. ραδίως γὰρ ανηρ εις παρὰ τοῖς δέκα διαφέρει τὼ ἐν ἄρα ἐργάζεσθαι, καὶ ἄλλος γε ανηρ διαφέρει τῶ προ της ωρας 17 ἀπιέναι. τὸ δε δη εὰν ραδιουργεῖν δι ολης της ημέρας

τους ανθρώπους ραδίως τὸ ημισυ διαφέρει του ἔργου παντός. 518 ἄσπερ καὶ ἐν ταῖς ὁδοιπορίαις παρὰ στάδια διακόσια εστινωτε τοῖς ἐκατὸν σταδίοις διηνεγκαν ἰλληλων ἄνθρωποι τω τάχει, ἀμφότεροι καὶ νέοι οντες καὶ υγιαίνοντες, Oταν ὁ

ψυχη καὶ παρὰ κρηναις καὶ υπὸ σκιαῖς αναπαυόμενος τε Io19 καὶ θεώμενος καὶ αἴρας θηρευων μαλακάς. ουτω δε και ἐν τοῖς ἔργοις πολυ διαφέρουσιν εις τὸ ἁνύτειν Oι πράττοντες ἐφ' ωπερ τεταγμένοι εἰσί, καὶ οι μη πράττοντες

ἰλλ' ευρίσκοντες προφάσεις του μη ἐργάζεσθαι κώ ἐώμενοι 2o ραδιουργεῖν. τὸ δε δη ' καὶ τὸ καλῶς ἐργάζεσθαι η κακῶς ' 13

επιμελεῖσθαι, τουτο δη τοσοῖτον διαφέρει ὁσον η ολως ἐργάζεσθαι η ολως ἰργὸν εἶναι. Oταν σκαπτόντων, Daυλης καθαραὶ αι ἄμπελοι γένωνται, ουτω σκάπτωσιν ἄστεπλείω καὶ καλλίω την υλην γίγνεσθαι, πῶς τουτο οὐκ et i ἀργὸν αν φησαις εἶναις τὰ ουν συντρίβοντα τοῖς οἴκους 2oπολὴ μὰλλον ταῖτά εστιν η αι λίαν ἀνεπιστημοσυναι. τὸ γὰρ τὰς μεν δαπάνdς χωρεῖν εντελεῖς ἐκ τῶν οἴκων, τὰ δε ἔργα μη τελεῖσθαι λυσιτελουντως πρὸς την δαπάνην, ταυταουκέτι δει θαυμάζειν εὰν ἀντι της περιουσίας ἔνδειαν παρ- 22 έχηται. τοῖς γε μέντοι ἐπιμελεῖσθαι δυναμένοις καὶ συντε - 25ταμένως γεωργοῖσιν ἁνυτικωτάτην χρημάτισιν ἀπὸ γεωργίας και αυτὸς ἐπετηδευσε καὶ ἐμὲ εδίδαξεν ὁ πατηρ. ουδέποτε γὰρ εἱα χῶρον ἐξειργασμένον ονεῖσθαι, ὰλλ' ὁστις η διαμέλειαν η δι αδυναμίαν τῶν κεκτημένων καὶ ἶργὸς καὶ

235쪽

ὰφυτευτος εἴη, τουτον ονεῖσθαι παρννει. τους μεν γὰρ 23 ἐξειργασμένους ἔφη καὶ πολλοῖ αργυρίου γίγνεσθαι καὶ επίδοσιν Ουκ ἔχειν τους δὲ μη εχοντας επίδοσιν ουδεηδονὰς ὁμοίας ἐνόμιρε παρέχειν, ἀλλα παν κτημα καὶ θρέμμαε τὸ επὶ το βέλτιον ἰόν, τουτο καὶ ευφραίνειν μάλιστα ωετο. Ουδεν ουν ἔχει πλείονα επίδοσιν η χῶρος εξ αργου πάμψ0ρος γιγνόμενος. ευ γὰρ ἴσθι, ἔφη, ἁ Σώκρατες, οτι της αρχαίας et τιμης πολλους πολλαπλασίου χώρους ἀξιους ημεῖς ηδηεποιησaμεν. καὶ τουτο, ἁ Σώκρατες, ἔφη, οἴτω μεν πολ- Io λου ἄξιον τὸ ενθυμημα, ουτω δε καὶ μαθεῖν ράδιον, ἄστενυνὶ ἰκουσας συ τουτο εμοὶ ομοίως επιστάμενος ἄπει, καὶ

ἄλλον διδάξεις, εὰν βουλy. καὶ ὁ εμὸς δε πατηρ 0υτε 25εμaθε πaρ' ἄλλου τουτο ουτε μεριμνων ηυρεν, ὰλλα διὰ την φιλογεωργίαν καὶ φιλοπονίαν ἐπιθυμησαι ἔφη τοιουτου 15 χώρου οπως ἔχοι ο τι ποιοίη ἄμα καὶ ωφελουμενος ηδοιτο.ην γάρ τοι, ἔφη, ἁ Σώκρατες, φυσει, ως εμοὶ δοκεῖ, φιλο- 26 γεωργότατος Ἀθηναίων ὁ εμὸς πατηρ. Καὶ εγὼ μέντοιὰκουσας τουτο ηρόμην αυτόν Πότερα δέ, ὼ Ἱσχόμαχε, ὁπόσους ἐξειργάσατο χώρους ὁ πατηρ πάντας εκέκτητο ηuo καὶ ὰπεδίδοτο, εἰ πολυ ὰργυριον ευρίσκοις Καὶ ὰπεδίδοτο νη Δί', ἔφη ὁ Ἱσχόμαχος ἀλλα ἄλλον τοι ευθυς ἀντεωνεῖτο,

ἀργὸν δέ, διὰ την φιλεργίαν. Λέγεις, ἔφθν εγώ, ὼ Ἱσχο - 27

μαχε, τω ἄντι φυσει τον πατέρα φιλογέωργον εἶναι ουδὲ νηττον η οἱ ἔμποροι φιλόσιτοί εἰσι. καὶ γὰρ οἱ ἔμποροι διὰ

et 5 τὸ σφοδρα φιλεῖν τον σιτον, οπου αν ἀκουσωσι πλεῖστον εἶναι, εκεiσε πλέουσιν επ' αυτὸν καὶ A ἰγαῖον καὶ Εὐξεινον καὶ Σικελικὸν πόντον περῶντες ἔπειτα δὲ λαβόντες ὁπόσον 28δυνανται πλεῖστον ἄγουσιν αυτὸν διὰ της θαλάττης, καὶ ταfτα εις τὸ πλοῖον ἐνθέμενοι εν ωπερ αυτοὶ πλέουσι. καὶ 3ο οταν δεηθῶσιν ἀργυρίου, ουκ εἰκη αυτὸν Oπου αν τυχωσιν

236쪽

ὰπέβαλον, ἀλλ' o που αν ἀκούσωσι τιμὰσθαί τε μάλιστα τον σῖτον καὶ περὶ πλείστου αυτὸν ποιῶνται οι ἄνθρωποι, τούτοις αυτὸν ἄγοντες παραδιδόασι. και ὁ σὸς δε πατηρ ουτω πως

29 λικε φιλογέωργος εἶναι. Προς ταυτα δὲ εἶπεν ο 'Iσχο μαχος ' Συ μεν παιζεις, εφη, ω Σώκρατες εγὼ δὲ καὶ 3φιλοικοδόμους νομίζω οὐδὲν ηττον οἴτινες αν ἀποδιδῶνται ἐξοικοδομουντες τὰς οἰκίας, εἶτ' ἄλλας οἰκοδομῶσι. Νὴ Δια, εγω δε γε σοι, εφην, ω Ἱσχόμαχε, επομόσας λέγω ημην πιστευειν σοι φυσει P0μιρε ιν φιλεῖν ταυτα πάντας ὰφ ων αν ωφελεῖσθαι νομίζωσιν. Io XXI Ἀτὰρ εὶ νοῶ γε, ἔφην, ω Ἱσχομαχε, ὼς ευ τν υποθέσει ολον τον λόγον βοηθουντα παρέσχησαι ' υπέθου γὰρ την γεωργικην τέχνην πασῶν εἶναι ευμαθεστάτην, καὶ νυν εγὼ εκ πάντων ὼν εἴρηκας τουθ' ουτως ἔχειν παντάπασιν υπὸ σου et ἀναπέπεισμαι. Nil ΔΓ, εφη ὁ Ἱσχόμαχος, ἀλλα τόδε τοι, 15ω Σώκρατες, το πάσαις κοινὸν ταῖς πράξεσι καὶ γεωργικνκαὶ πολιτικη καὶ οικονομικη καὶ πολεμικy το αρχικὸν εἶναι, τουτο δη συνομολογῶ σοὶ εγὼ πολυ διαφέρειν γνώμy τ0υς

3 ετέρους τῶν ετέρων ' οῖον και εν τριηρει, εφη, οταν πελαγίζωσι, καὶ δέy περαν ημερινους πλους ἐλαύνοντας, οι μεν ao τῶν κελευστῶν δύνανται τοιαυτα λέγειν καὶ ποιεῖν ἄστεὰκ0νὰν τὰς ψυχὰς τῶν ανθρώπων επὶ τὸ ἐθελοντὰς πονεῖν, οι δε ουτως ἀγνώμονές εἰσιν ἄστε πλέον η εν διπλασίω χρόνω τον αυτὸν ἁνύτουσι πλουν. καὶ οι μεν ἱδρουντες καὶ ἐπαινοῖντες ἀλληλους, ο τε κελευων καὶ οι πειθόμενοι, ἐκβαί- 25νουσιν, οι δε ἀνιδρωτὶ ηκουσι, μισουντες TOν επιστάτην καιέ μισουμενοι. καὶ τῶν στρατηγῶν ταύτy διαφέρουσιν, εφη, οι ἔτεροι τῶν ετέρων οι μεν γὰρ οἴτε πονεῖν ἐθέλοντας οἴτε κινδυνεύειν παρέχονται, πειθεσθαί τε Ουκ ἀξιουντας ουδ'

ἐθέλοντας οσον αν μη ανάγκη p, αλλὰ καὶ μεγαλυνομένους 3o

237쪽

συμβαίνη. οἱ δ' αυ θειοι καὶ αγαθοὶ καὶ επιστήμονες 5

ἄρχοντες τους αυτοῖς τούτους, πολλάκις δε καὶ ἄλλους 5 παραλαμβάνοντες, αἰσχυνομενους τε εχουσιν αἰσχρόν τι ποιεῖν καὶ πείθεσθαι οἰομενους βελτιον εἶναι, και ἀγαλλομενους τῶ πείθεσθαι ενα εκaστον κaὶ συμπαντας, πονεῖν οταν δεησy, ουκ ἀθύμως πονοῆντας. ἀλλ' ωσπερ ιδ ιώταις εστιν 6οῖς εγγίγνεται φιλοπονία τις, ουτω καὶ Oλω τω στρατευματι Io υπο τῶν aγαθῶν aρχόντων εγγίγνεται καὶ το φιλοπονεῖν

καὶ τὸ φιλοτιμεῖσθαι ὀφθῆναι καλόν τι ποιοῖντας υπὸ τοῖάρχοντος. προς ὁντινα δ' av ἄρχοντα διατεθῶσιν ουτως οἱ γεπόμενοι, ουτοι δὴ ερρωμενοι γε ἄρχοντες γίγνονται, ου μὰ Δί' ουχ es civ αυτῶν ἄριστα τὸ σῶμα τῶν στρατιωτῶν εχωσι 13 καὶ ὰκοντίζωσι καὶ τοξευωσιν ἄριστα καὶ ιππον ἄριστον εχοντες ὼς ἱππικώτατα ἡ πελταστικώπατα προκινδυνεύωσιν, ἀλλ' es αν δύνωνται εμποιῆσαι τοῖς στρατιώταις ακολουθητεον εἶναι καὶ διὰ πυρὸς καὶ διὰ παντὸς κινδύνου. τούτους δὴ 8 δικαίως ἄν τις καλοίη μεγαλογνώγμονας, ω ὰν ταῖτα γιγνώ-2o σκοντες πολλοὶ επωνται, καὶ μεγάλη χει ὶ εικότως ουτος

λεγοιτο πορεύεσθαι ου ἄν τη γνώμy πολλαὶ χεῖρες υπηρετεῖνεθελωσι, καὶ μεγας τὼ ἄντι ουτος ἁνὴρ ις ἄν μεγάλα δύνηται γνώμp διαπράξασθαι μὰλλον ἡ ρώμp. ουτω δε καὶ εν τοῖς 9ιδίοις εργοις, ἄν τε επίτροπος ' ὁ εφεστηκὼς ἄν τε καὶ

25 επιστάτης, ὁς ἄν δύνηται προθύμους καὶ εντεταμενους πaρε- χεσθαι εις τὸ εργον καὶ συνεχεῖς, ουτοι δὴ οἱ ἁνύτοντες εἰσιν επὶ τἀγαθὰ καὶ πολλὴν την περιουσίαν ποιοῖντες. τοῖ δε IO δεσπότου επιφανεντος, I Σώκρατες, εφη, επὶ τὸ εργον, οστις

238쪽

δυναται καὶ μέγιστα βλάψαι τον κακον των ἐργατῶν καὶ μέγιστα τιμησαι τον πρόθυμον, εἰ μηδὲν ἐπίδηλον ποιησουσινοι ἐργάται, ἐγω μεν αυτὸν Ουκ αν ἀγαίμην, ἀλλ' ὁν αν ἰδόντες κινηθῶσι καὶ μένος ἐκέστω ἐμπέσp των ἐργατῶν καὶ φιλονικιαπρυς ὰλληλους καὶ φιλοτιμία κρατιστεῖσαι ἐκάστω, τουτον 5 ἐγω φαίην αν ἔχειν τι ηθους βασιλικου. καὶ ἔστι τουτομέγιστον, ὼς ἐμοὶ δοκεῖ, ἐν παντὶ ἔργω οπου τι δι ανθρωπων πράττεται, καὶ ἐν γεωργία δέ. ου μέντοι μα Δία τουτο γε ετι ἐγω λέγω ἰδόντα μαθεῖν εἶναι, οὐδ' ἄπαξ ἰκουσαντα, ἀλλα καὶ παιδείας δεῖν φημι τω ταῖτα μέλλοντι δυνησεσθαι Ιοκαὶ φυσεως αγαθης υπάρξαι, καὶ το μέγιστον δη θειον 12 γενέσθαι. ου γὰρ πάνυ μοι δοκεῖ ολον τουτὶ το αγαθὸν ανθρωπινον εἶναι ἀλλα θειον, το ἐθελόντων ἄρχειν ὁ σαφῶς δίδοται τοῖς ἀληθινῶς σωφροσυνy τετελεσμένοις ' TO δε ἀκόντων τυραννεῖν διδόασιν, ως ἐμοὶ δοκεῖ, ους αν ηγῶνται Ι5 ἀξιους εἶναι βιοτευειν ωσπερ ὁ Tάνταλος ἐν ' Αιδου λέγεται

τον ἀεὶ χρόνον διατρίβειν φοβουμενος μη δὶς ἀπ0θάPy.