De inuentione dialectica lib. III

71쪽

, DIALECT. LIB. I. 18sq- cum quaerat de Pis, per hunc e quaerere locum credat' Erratun erit quidem,sed cultu iubea curum es eum qui senire cupiet. Id enim agat, ut inueniat si potest expropriis

locis, optimum quidem eritXertioremaque curris intentionem mentis diriget. Sin minus potent ex propriis, at undecunque potest, dummodo inueniat. In artibus enim, quae operis gratiadi cuntur, non quam exacte praeceptionum sine distinguas, sed quam commode illis utare Alet aestimari.

Iam in pronune latis. Cicero prima Tusculana pronunciatu vocat quod Graeci Pronunciatsi

αἱ 'comit, M. Varro proloquium, hodie partim enuciationem, pasti m propositione a αἱίωμα. pellant Aristoteles in libro περιερ μηνείας, α σοφανο iv. Ea est Oratio perfecta, versi fal Prioloquium lumite significans. Vr,Trahit siua quemque voluptas. Non omnia possumus omnes. ἀπο 1κνσις. Adeo a teneris consuescere multum est. Octo enim significationes fecere. Fecere inquit octo significationes verbi huius, sed ita id secer ut, ut ad huc modum fieri posi et plures, quae tame omnes nota suerint diuersae ab iis quas diximus, qui in eas posis ni recidere Agentiu enim actus. Ild vulgo hunc in modum efferri consueuit, Actus activorum sunt in patiente praedis posito. Ex Aristotele secundo libro de anima. Senotiendi enim subiecta. Obiecta inquit sensuum, o gunt potius in sensus ipsos, qua illorum actioni subiiciatur ac rursum sensus, etsi agere videratur, patiuntur tam veriusquam agant. id quod de auditu, gustu, odoratu, taetu, quaestionem non habet,de vim sunt qui distentiant. Qua de re copluscula Macrobius libro septimo circa fine, S: Aulus Gellius libri quinti capite decimo octavo, ut pr*teream dissertationei am Aristotelis in libro πενιάισθη εο ς και x σθν τι κα aduersus Platone. Quod ex decem primis. Haec a dialecticis enumerantur, substantia, qualitas, ad aliquid, qualitas, acti O, passio, ubi, qua do, situm esse,&habere. Graecio ισιαν, nos est ni iam. Quintilianus libro ter tio: Aristoteles, in qu ;t, elemcta dece costituit, circa quae versarii ideatur omnis quae dx; 'stio: ὀυσιαν, quam Plautus ementiam vocat: nec sane est aliud eius nome Latinum c. Meminit idem author eiusdem Vocabuli libro secundo, capite decimo quinto. Et rursum etauo libro capite tertio. Multa, inquit, ex Graeco formata noua, ac plurimas a Seigio Flaui6que, quoru dura quaeda ad modus identur utensare Tentia:quae curta topere aspernemur nihil video, nisi quod iniqui iudices aduersus nos siumus, ide6que paupertate sermonis laboramus. Seneca in epistola quada negat τορ, ιχιτ ρυσίαν latine exprimi possie. Quadere plura Laurei ius Valla. Sed quod nequeat. Id hodie in scholis, haud scio quam apte, dici solet ad hunc modum. duplex esse subieetu accidentium, unum quo, alterum quo subie tum quod, illud vocant, cui ipsi accidetia vere inis sunt ut est sola substantia. Subiectu quo sine cujus interuetu, principali illi subiectoineta non possunt quod genus est magnitudo, id est, quantitas continua.

72쪽

DE LOCIS EXTERNIS, ET PRIN-

cipio de his quae cognata vocantur.

Falerni loci quuntur, quorum prima sim quae cognata dicuntur. De quibus dicturus, v=eniam mihi verbi istius

impetratam velim,quemadmodum in reliquis nonnustorum nominibus, non aduersu optauerim lectoris aures. Hi enim

traderem locos alia disti adlionem ordine,quam sunt ab aliis ante me tractati res ima mihipersuasit. Oportebit itaauep nescissam, ut huim acti mei,sic tiam nominum i orum, vel rationem esse vel culpam. Nec inueni ne quo alio nomine complecterer causias, Cy euenta, quam cognatorum cum

sint alteris altera nocendi ac proueniendi origine coniun ta. Cauneum e Sunt ergo cognata 't diximus cause Peuenta. Causas v I eis. . Ari toteles quique eum secuti unt, quatuorfecerunt&mat PI iam, ex qua resftformam,per quam est cientem,a auasi usa quid sit sinem propter quam sit. Sed materia forma in partilis dicit uni est cientem finem dicemus Cainam igitur in praesentia dicimiurem,cuim dii euenit aliquid VP autem ali

quid eueniat necesse est esse id, quod rimis ciendi habeat,cuim es cientiasserisormarique res possit. Deinde id,si non ali

quo ad agendum moueatur stimulo,inersi neque manebit. adeo nihil fit in rerum natura temere, in cui ratio non con-

set omniaque propositumsibi destinatumque inem habent, propter quemfaciant cuntita. si tametsi rebiu ipsis nonunquamsit ignoratus, ut int ea, quae expertia sensus, naturae tantum in agendosequuntur impetum author tamen ille co-ditorque nouit,cuius in agendo numini, iusiis paret. Id se

73쪽

mae expers, rudis est crinculta, nec in ullius rei transit nomen. Formas desit, es Ficntis visprouenire nequis. Eficiens nisis is cupiditate permotum manet,otio ιm. Facile itaaveli luc nem,quantuam seu essectuquepostremiis sit, omnisi

tamen es proposito atque institutione primum Efficien 'fficii nisuritium auplex Vt consiliIo. Alia nanspue necesItatem in assedo Vide Cic. insequuntur, alia deleritum. Nec sitiate agunt,quaeciique con ''

fili' iudiciique experti unt ut ignisproposito sibi quod ri

psit,nequit non rere. Et terra verno tempore non herbam, non quicquid aliudpro loci carbue ingeniosolet olent non procreare.Delectu agunt, quibus liberum est agere vel non agere, ut homines istis in rebin , quas consilio rationeque adminias, anisori eo brutorum nonnusta, quae docili unt, iudicium quoddam quand que deliberationis imaginem tia thabent hanquam Aristoteles putat, non agere ea sed agi : ': '

potitu proinde enim vis ecie rerum perceptarum mouentur, S comment

rapi, nec contra a quo videtur, obnitipo bye opinionemque raterrestrinsequi, non quam velintsed quam a rebus acceperint neopo lenon trahi eo, quod expetendum ipsis videtur nec non='ere, quodapparet vitandum. At vero si nonnunquam inter duo velut in ancipitipendeant,td non euenire, quia cosilio in hane velisiam deducantur partem sed quia duabuspropositis rebus, eis ex aequo fere ad rapientibus,non aliter quam nauis

inter diuersa, identesque deprehe fluctus, incertat, dubia, detur cui potissmum cedat, vis ista persepe, non qua gubernatori risum est agitur sed qua undarum rapuit cumulus biolentior sic ista non suum nutum habent oed in

an marina.

74쪽

RODOL AGRI C. DE INVENT ditam tantum a rebus commodi aut incommodis ecfem 'quutur. Hominem autem cum diu muliumque stata re deliberaueris,non tamen quod ressuadet, eiquod aianus iubet sequi crebro videmus. Potest enim in ea quae deliberando damnauit,praeceps contra consilis uisentetiam ruere et ' co-tra,toto impetu fugere, quaesibi maxime expetenda ni vi- D. Verum haec νtcunquesint, non plane liberum esse brutis agendarum rerum arbitrium,non uidetur abhorrere a vero delectsi tamen agere,quando malarum est ipsis bonarumque roseques hi rei si di crimen,Nemo quod quidem credam 'epugnet Aused ἡ sis quae necessitato sit, eorum quaedam naturae conatu,aliau sitas externa, agunt. Conatu naturae agunt ea, quorum agendi

principii est intra ipse nusso extero adiuuante. Vi ignis urit, quoniam caloru vis qua urit, natiua est ipsi. Itaque non δε- scit res istas agendi vis,neque cessant agere,quandiu est copia ipsis alicuius,in quod efficaciamyuam explicare possiunt Violente hel 'trix in vi externa agere dicuntur quibus ab alio vis est agendi inserta, mi aquaseruens calefacit verum non ιa, iiqnis vi, a quo calorem accepit. Sic lapides, squa alia mittuntur tormentis lupi intublimiposita disiiciunt nonproprio impetu,sed eo qui iacentium violentia ipsis est intortus. Itaque non est diuturna vis ictorum, remitti stur,franguntque quantumpo sunt inditumsibi conatum, statim redduntur naturaefisae. Indefit, ut initio vehementissimust ipserum molin, ut quisit impellentiproximi batio, deinde paulatim amittat lares, di elangue t. Sed eis quae necesiitate agunt,ad agendum sei icit,ut possiit

agere quae vero delectu aut consilio, ut etiam velint eu opus.

pro Milone Muae causes est quoum controuersis tu,quinussareum necne oscio' si ut quaeritur, colligi let, voluerit deinde potueritne

Roscio Amerino.

75쪽

qui acer i quod arguitu eri si quaesiprobat uerint, a- ei ima est ei quod tertiumium solet,id est,quodfecerit,probari via. Esto alia escientium secretio Ouaedam enim S unda diui

sunt ' Graeci aiunt 'I hoc yt,praecipua oe imperantia, quaedam obsequuntur cor ministrant Et horum,alia ac unt,

alia agendi mi instrumenta ut in domo acienda, archit Eliu imperat qui quo modo feri quisque debeat ubet Aoui lapidemsculpit, quiparistem extruit,qui caedis Vt Aque ma

tcriam,ministrat Instrumentasunt cures,terebra, nancedi quaecuqueiunt alia,quibus σου uum explicat. Sic in bello ciuitas Pelprinceps author rerum gerendarum imperat, miles obsequiturrequi,arma,omn que copia impedimentoru

militariu instrumentaseunt be i. Sed de spiciente hactenus.

Nee in vilius rei transit nomen. id est, Materia formae expers,neque homo neque Ieo, neque aliud quiduis esse dicitur,etia si nihil horum omnium est,qui ex ea fieri queat.Fortasse 'rutorum. Hac de re longa disceptatio est apud Lauretium Ualia Iam libro primo in dialecticen. Porro ad totum hunc causarum locum plane intelligedum, plurimum contulerint ea,quae Aristpteles habet seeundo libro physicorum Cicero in Topicis. δFines eo ipse modo Ulingui,quo bona e bifariam in unaquaque re accipi eos posse.

Praeterea pluresnomiunquam in eadem refluet esse, tari quodprimumsitiva eudo, eisnem destinari posbremum. Cap. IV.

FInem potissimum esse causearum diximus. Is enim est cui us gratia omnia agunt. Agunt autem omnia boni alicu- gratia, quicquid bonum esse bi,vel natura monstrauerit,uel ratio persuaserit, in id referuntur. Quo pacito ergo ratio boni in rebus discreta erit,eodem Osinium memus diuersitate. dam nimiunt perje bona, quaedam quia aliis conserunt bona dicuntur. Quae per essent bona,ea certum est umma esse, ira quae nihilsit expetendum. Et unt ut breuissime dicκmus)stat tu uniuscuiusqne rei in olen

reperfectissim l. J militas ignis bonus, oestra quod

76쪽

neu finium.

nihil re irat, esse maxime calidum c siccue aquae,maxime humidam esse m frigidam. Sic arboris,sic bovis, Pequi, perfectissima ista absolutissimaque habere, quae sibi tribuit insiogenere rerum natura. Hominis etiam,non qua vivit, auasentit, 'ectandum essummum bonum H qua metis es atque consili capax.hac enim maxime censetur homo. Conferentia dissitur, quae ad mina consequenda adiumeto sunt,ut cibin,potus. vestis,et reliqua quae tuendae hominis it conducunt. Nec enim perfecte, id estfeliciter, uerepotest uis si ea conditionesis, ut vivere omnino non possit. Sed bonorum atque proindefinium quandoque ratio initur iub prosingularum rerum conditione, quam habet ingenere o' quaeque quemadmodii iam praediximus ediscut dicimus,

aedisicantis sinem esse domum , finem belli victoriam quae quidem esse insiso genere vltima ridentur neque enim aedificat amplitu illi,neque hic bellum gerit, bi domumfuerint atque icitoriam consecuti Euod autem ille extruendo parieti calcem parat, lapides congerit, certum e sparietem finem quendam esse,sed non vltimum quia domus cauo paries paratur sic his,cum tormeta instruitsἶbruendi muris perturbandi que defensoribM, oppidorum expugnandorumgratia haec agit ergo hi ni quidem est,sed mediis

laciloriae conferens. Quandoque veros es accipimus ex toto ordine rerum, quo cuncisa, alterum alterius sibus, Adetur addiota,quoniam omnia melioribus russit.Sis omnia quaecunque mi, no velut complexu coPigamus, quemadmodii umesumme sine ulli perffitionis detrimeto bonum sic unus est ultimus omnium 'is. In eis vero,quae iumedia ιnt rertimerista,alterum incubit alteri,prout est cuiasque magis minusese coseummata natura. Sic igitur in equo

77쪽

Di ALEC T. LIB. I. IUὶ duplicem inueniresinem abium naturae suae,itant, ferocem indomitumque esse, iussis obnoxium habenis,optimum in ipsosueris,quod naturae suae accomodatius id est,quami se- rem pati,fodi calcaribus, freno lectistangique inguros, Ide enim omnibus tantus ingenitus est libertatis amor si feruinasi melius ipsisse sit c lii contra me in i maccipimus, ut humanis usibus accommodatus e l. Sic bonum esse dicimussibi, non quod si maxime cῆuenit ed quo maxime fatisfaciat ministeriis nostris Ili terra herbis arsoritisque rue lita perfectisi a videtur, quepe quod iisprocreandusit nata a nobis infra in vicos disposita, in aedium tepurumque areis aequata, sterilis o nuda aptior est. Istud etia prae dem 'st

tereundum non videtur pos e mubplures esses nes, ut alius loque music fit operis, alius operantis , alim iubentis. Sic aedificationis

quidem,quod ad imam pertineto nis est domin auod ad ed scantem merces locatae operae, quod ad iubentem vel ut habitet domum, vel, donet, velit' edat. Sicstudiorum proprius e Uni eruditio at eius quisiudet,potest etiam ouidem si ni esse eruditiose fortasse est, v)elgloriae vel lucristes eis patri quisis iustudentipraebet, amor increment uesti'. mici quoque qui uasit, ut aliquando opera fortasse m Quae astendo eruditione sudentis utatur. Illud etiam dicendum es, H μου a' quicque in agendoprimum est, it nem sibi destinatpostreia Misip*mmum Media quato magis primo recesserint,tantum citra

postremas. stunt. Prima enim ad efficiendum potissima

iisnt,postrema ad expetendum. Illorum enim gratia alia expetuntur.Sic infacieta naue, primaesunt partes eius qui impens praebet,cuiusfinis iunt opes quae exsisbuectisparantur mercibis. Illum aut equitur. Is nanqtι no eo que porrigit, Hrum lucrum ex nauigandi mercedestetitat Iam σω

78쪽

. Ο DoL. AGRI C. , DE INVENT nauemfabricatur, non id quaerit,ecquo, ast nauigatu, in

modo extruat navem. Sic qui ligna caedunt, qui anchorassenesque parant, non illi nauem 'ectat edit materiam iam praebeant, instrumentum nauticum parent. auosit, tvirtus, quoniam optima est, laboribus seudore quaeratur, ut quae in arduosit longissime posita, cuique parandae omnia aliasint destinati, mitia uero Cy Pilia omnia, ad ma

num lat, inquit Hesiodus cumulo liceat accipere.

Agunt enim omnia boni alicuius csin. Quisquis agit, is idcirco id facit, quo co- sequatur aliquid, quod aut re vera bonum iit, aut certe ipsi tale esse videatur. Nec nim omnibus a Pulchru me hercules hac de re carmen est Seuerint Boeti,de conitatione Philosophie libro tertio. Quantas reru flectat habenas, Natura potens, quibus immensum Legibuslibem prouida seruet 8 c. Sic bonum esse dicimus sibi. Laurei lius Ualla, ei, ouam sibi dicere maluisset. Posse unius Plures esse fines. yHoc quo intellecta accipi debeat, ipse Rodolphus explicat capite sequeti. Sed fortassis ectio Cue non potius gloria aut lucrum ipsum certe nem nauat operam literis ad consequen-Hςuoda . dani glori Paut lucri spem: ad lucr aut gloriam ipsam inulti. Et ut inquit Hesiodus

Exponit quid sibi apu. Heliodum velit et oiλκίον .Versius porro ipsius poetae super hac re sic habent. Τ bd γοι κακογωγα καὶ ἰλα ν ἰσῖν λ σθαι

ostrean, quod ad euenta pertinet , derisissicere quae de

causi dximus. Neque enim melius ratis , arietasque euentorum cognori aut tradi potest, quam ex causis nos ta- Euentoru ea mensiquid elproprium est huius loci vel hi ortasse disj- tur commoditu, exequam r. EueΠtorum autem primum Iς--s-yR bis elisumenda pro causis disserentis mi enim uni causessiciens, finis . sic euetita possumus dicere esse esse tum destinatum. Ῥοd enim si essiciente,ssectum diocre libet, quando essectus nomen aptissime essicienti coniungitur. Cicero τι idem promiscue essecti P euenta ea quae a causi unt '-

79쪽

DIALECT. LIB. I. 32

radi sed causam id quod ex verbia istus persticere licet 'ad

iola esstientia redegit eis vulgo essedim nomen tam late extendimus, quam causam Mihi ad loquendi usum ad

propriam nominis vim euenta commodius identur dici, quaecunque ex causis ortu itur Euentaque essicientium, recti me essecta dicemus, luando essicientis efectus nomina iuncita seunt arctissime, in eodemgenere se alterum agentis , ahersipatisntisprae fer aciem Erlique hic locus nobis,quemadmodum causarum duplex sicut enim Hediu disti in escientia oesinem, sic iste diuidetur in essecti Mem diuersiadjstinata. Fiunt autem stapleruque cause m euenta, prout is mcerivarie ultro citroque comparantur uni , eadem etiam per e : R. β 2 pe ines, inlicientia, effecta, destinata. Vt in 'Hqculaver

aedificatione,M cui)truitur uomus,primum eliciens est, do prete adluctamus fin edi bimus. Qu aute mediassent, architectussa ibdum ysa' bri, instrumenta,si domum ut essectum accipimus, eicien et 'tiasunt domino vero 'arata,essectorum ollinent locum si domustatuimu0ne, essinatas i. at domini essectu,quia paradis ipsis infumitur opera,mei quidamsunt sines. Idem enim me esse edi essiciens, nihil repugnat,no modo diuersis, sed eidem etiam, tum modo Huc a ratione,comparatum,ut qui domum aedificat qua ipse latur, essiciens est domus,quatenus eam aedificat e vis, quatenus eam propter e hoc est,

ma enim omni ere actionis proximus evnis Materia snis,materia forma,ssiciens materia,essciens forma, nequaquipossent in idem couenire Nect enim naue

bricanti ni essepossent ligna,e quibiis ipsam fabricatur, netridem esse lignapossunt,quo forma nauis. ed neque ligna nequeforma nasi veste alia 3 3 uis huiusmodi queis ipsa e

80쪽

Vnius cau

lacere,quod necesse esset,si idem ciens es, vem

ma vel materia possiet. Huius etiam admonendis mus, cu-

num tantum materiapos proximum stati stibet euentus in tuo genere a nam esse ca am e contrasneuentum unius rur quosiue cat ae nuta, 'nineytperso proximus euentus.

μ' ' ' μ' praediximis autem, si nonnunquamplures unius rei

unam tantum

..t ' si aesta non obstat isti quod iam diximus, quod vel ex dierbis

isti, persticipoterit. Vedificantis en finis unus solus es domus.ad ovem cumperuenerit, cessat Eused autempraeter domum , vel lucrum vel aliud quicquampro ope petit dnon facit quatenus aedificans est,siquia vel inops vel auarus est. Sic etiamforte gloriam 'erat ex opere verum nou quantum ae cavs,sed quia aliqua Vbi putat profιtuta. Potest itaque quis, ut non sequantur ista, aedificare eis non Copiosum es fiat domus,aedificare nonpotest. Copioseus est hic locus au

causatum umet euentorum, uti variospatens Uus. Huc enimIere

redeunt cuncta,quaecunque in consilio hominum deliberationeque versantur. Duo enim ista in consulendo maxime a quimur,expediat nec ne, anseripsit. Quorum quid expediat,eoneio limus quid eripsit,ex ebrientibus. Qui quid enim utile, id alicui rei consequendae utile oportet esse. Sic quicquidscripos volumis s,maxime ex e cienti acu talepoterit ostendi . In laude etiam cs vituperatione, praecia puri hi loci obtinentpartes,cum traque ista, non alta re cemtius veriusque constent, quam lectis c fine. Ud virtutis verae rationempraecipuepertine nis,quando multis in rebus no tam refert qui facias, quam ob quam causamfacias. Et idefacium,alius ut ob iram inco ultumque mentis impetum vituperabit, alius ut magnanimitate, isantis iri propo

sito dignu laudabit. Sic honestum,quia persee expetendu diciamus,quod initim ni proprium est,ex destinatis