Federici Borromaei ... De sacris nostrorum temporum oratoribus libri quinque

81쪽

Perieulum in Allerotia.

anteamIT π tea ad animo hominum alliis ciendo .

se multa interim Funt nobis inuenienda, vel opis p in inter se, vel similia , vel pugnantia, mel

paria ς ω occupas- animus in rerum earum

subtilitate relanguessit, nec impetu concitatur eo, quo moueri ipsum oportebas. Non item omnia perstequi ora r debes, qua persequeremur in disi putando ue non enim ille naturam rei semper , pedea, qua rem comitantur, exquirit sapias , delibansique rerum forem, omittit sera quadam re spinosa, qua tamen erunt elicienda , es traeis a da , si moluerimus ad extremum usique proosequi transasionem inchoaram. Necesse est etiam peccari multa in hoc longo transasionum tractu qua noto vocabulo, allegoria in scholis appellantur . Cum enim non flubeant semper ea, qua ve lemus , cogimur ad noctrum ustum detorquer multa de flua sede re loco, eaque peruertere indiagnis modis ac depravare . Ideo , potero sane Panicarola propter excellentis ingeni, mim ωψ commodius allegoria, quam tauri 3 neque ego conorionis ori fuerim auctor, ut 'quenter seste committis ei negotio , cuius exitum plerumque sit habiturus infelicem. De hoc orarare possumin firmare, neminem fuisse per eos annos maioresama, neque id ob concionum tantummodo glo riam, sed propter liberalem in communi consuetudine modum genia, quo multurum priuatim

82쪽

animos alliciebae. In id habuit ille tantum artis , totque laqueos, es uncos , et retes ad capiaendas bominum voluntates habebis, ut cupidi . si me assectarentur eum nobiles, obsecuri ue docti pariter, et indoctis neque holum ubi moraretur iam, sted etiam ex itinere diuertentem aliquo, ac transeuntem forte per urbes. Possunt nostros mobiles nimiam animos bac ejusta Liuia μ' ne commouere. Sed, si quis recta via reputare negotium velit, comperiet hos ventos et hanc popularem auram fere nullius esse momenti. Q enim ita flarao, bonum oratorem non angi tau- tum ac olicsωrs ob auditorum iudicia, et per mones, quantum angitur ob eam molestiam, quam

ipse sibi assistit et creat. Farda imago, quam δε eulum reddit, est ei prastertim molem, qui, dum

eam intuetur, se i um agnostis ς cateris non perinde est cura , quales vultuae id vitrum repra sentet. 2uinimmo videtur nullus esse quodammodo laudi locus, nullave commenda onis occasio inter auditores, et oratorem. Potius mirata animos auditorum occupatos esse oportet utili δε-

sire, modestime querimoni, , quam inani cura,

eoninasorem ut laudibus extollant. Nam eius aratione stentire debent auditores in animis vi

lentiam, et quasi coacti id facere, quod nollent ueneque oratoris verba cibum ferent stemper, sed

83쪽

go DE SACRIS ORATORIBVs medicamentum etiam, ita mi animorum pertum

batione pellantur ea, qua sunt vitiata et corrupta. Non igitur censemuν, plausius hosce, quos dare vulgus amis, propriam et germ nam laudem esse concionatoris . Summa meo quidem iudicio laus erit , si discedent omnes4ex concione mae iocum silentio, nihil unquam inter audiendum m.

fari ι si madentibus ad Iabum oculis , si crebra ducent seu biria, ita ut etiam audiantur ue si vari

motus animorum apparebunt in multu 3 si nutribin etiam imprudenter significabunt se rebus a sintiri , si avide cum leni quadam contentione implebuntur substellia o multitudinem cernes vindantem et impulsam orieoris actione, voceque tamquam vento uesi ultimi ac longinqui porrigens capita, sique leuabunt in pedes ς si nullini abibis

eorum, ad quos nouutota peruenient verba ; si demum cerneturciauditorum voluptas , quo

non finem orarionis expediet , non audiendi ι2dium fateatur. Tanicaroia fuit oratio, et forma dicendi, qualis expressa cernitur in tota conciornum illius marietate 3 quas quidem ego concioneό

arbitror ea scriptas fuisse rarione ac Dis , quo fluxerant e frigem . Libere fluebat elocutio . eratque facilis, et expedita, et illius lingua legiabus mediocriter insistens ι nondum enim ad id fora spe tempus fuerat Drusius semotam exacte.

84쪽

Mel imum, σου alia quadam. u parere . Nossenim caetera Aunt ad eandem formam. Hominem ego admodum in niuare loquentem os scri bantem audivi , cum ita diceret ς Christus luit ad Ioannis. Etrusice id commodius explicatur IMnguntur omnivo prudentea homines, re luter risi, cum basce demersas corum gemma ωιdent itaque studendum est aquabιblawι ὸ cauendum. que, ne tamquam Feraco pannum assuentes, periodos absolutismao insieramus insermone plebeio, qui nihil asioqui habeas venustaris . In hini Actio in pante iv per PanicWola, magis fortasse i quam in v ' ''lo alis temporum nostrorum orasore, facilis poma animaduerti quanta sit vis actiomsis eum sciacet

cm ina quadam in eo fuerint mutis talin mi

85쪽

e μὰ muneribus Natura fauore largo ac prolixo , mi minime dubitari post, quin ea primas tenuerit in hoc oratore, longeque stupergressa indu briam es aintem, quasi petere sibi dominatum videretur. Nam, quidquid gratia, quidquid Venustatis fuerat als elargita, id omne in hoc Pa.

ni rota comunctum cernebatur. Frons, oculi, multus, dignitas oris , , nativa verborum

copia , qua non possu exhauriri, suauitas in prost nuntiando plena leporum omnium, cunctis erant admirationi, ideo fama eum est. secum portentosa memoria , qua tamen contigerat Natura serte , non sicuti plerique arbitrabant r, artis instrumento. Erat autem , non inm rerum memoria, guam verborum. Namsum ipse conciones,ediserebat adeo lenta diligentia, es minuta, ut singulis impenderet horas admodum quinata, ne verbum excideret unum , sicuti mihi narrauit alumin

nus ipsius disciplina charus inter paucos. Luod

mero manauerit ea fama aocorum, et imaginum arte Tanicarolam uti, quo promptiore foret in moria , praebuere locum ei fluJucioni sequentes illius de hac'arte' mones, es complexus artem Uetat, quem ediderat. Caterum, neque adH-buit illud iuuentum ipste, neque facile potuit a bibere, eum ingenti admodum concietatione nec terer verba , miraque celeritare pronuntiaret.

86쪽

tque exintimo ego , curam illam anxiam iumerbis ediscendis, cauendoque is ne diceret mnamore pluae, aut minus .causam fuisse, ne magno pere litas orario animos aγditorum penetrares Sane credunt musti posse iuuenum orastoclem

feri meliorem, si scribere prius influessant, dein

de scripta mandare:memoria, poliremo pronuntiare qua sic ad verbum edidicerunt. Id confusare penituae atque rejcere nequaquam ego in animo babeo; fuit enim graui morum virorum Uinione confirmMum . Sed majorem formst fructum ea res haberet, si describendo breuia

quadam capita rerum iuuentarum , coU rentur

ex eo scripto direce quam commodi me, modumque dicendi siecum ipsi diligenter excogitarent ιitem, si semel, iterum, asque tertio tentarent ea dem explicare isci imu verbis, a que in pronuntiando Huderentiaccedere quam proxime , non solum ad prouisam iam antea sententiam, sed ad voces etiam ipsas, qua principio in men tem Qenissent. Tum ubi per aliquot annos fuerit concisna s. poterit etiam in scribendo tenta re fluas vires, G experiri, num βcribere possit ea. qua viri excellentes, M praditi pummis ingeniis legant libenter ς neque in eo ρericulo , ac rurise

mento credet ipst nimium sibi, sed consilio fides

Ilum amicorum utetur, anteqμam longiud pro cedas.

87쪽

dedae. Id autem siuademus ob eam causam, quia, sicuti principes astris tradidere, dicendo fingitur stylus , ipsium mero dicere, nisi antecedas exercita tio diuturna, scatet vitiis, langu r, atque serpit humι ii totidemque vitia necessario in sismum,manabunt, neque laudabile quidquam fe i. cuod 1i pergas aliquis dicere ad eum modum aliquan diu, es scribere sine cura, non dici potui, quam tum damni ea res ingeniys sit allatura Nam breui tempore pessima illa ratio parem υtique habitum dabit, essicietque, ne rei alicuiuS praejclara gustum habeant homines, neve ulterius indicendi, mel scribendi laude progrediantur. Dibpari ratione, longeque maiore structu , si quis in coeperit ab ipse cona tu recte dicendi, facilis in omnes partes poterit conuertere ρst, multiplicesique Ictyli vias sequetur uesimul capiet experimenta sui, tantumque temporis conflumet, probatismum quemque relegendo, quantum inutilis, et praema tura illa cura scribendi fuerit ablatura. Etiam illud experiendo,sensere homines dictione metu exercitati longa, quam 'lo, G memoria, que

admodum in carmine parra numeri, quι cou cludunt mersuri extorquent interdum ex animo

pulcherrima, es grauissima stensa: sic orationis im. 'fu, re quadam necessitate loquendi fieri, mi si A

88쪽

que merbis ea, qua Fuo in recessu multa commentatione non iuuenisset. Atque sane sit in bae arte dicendi, quod dictator olim Casar magni referre dixit in bellis ad victoriam obtinendam, si nimirum mirentur pratia vehementi quodam metu, quem non facile sustinere hostes missent. visius est Panicarola vergere prope ad eam formam orationis, qua propria fuerat Flamma ,

quamuis in eo genere multum etiam excesserit. Abundabat ille nonnullis ornamentis, qua sunt atorum communia es nota, statimque totum

artificium ante oculos erat; illud enim non in sinu abditum, ut fere apud antiquos, sted promptum erat in manibus, es fronte, ita tamen ut plurimis, re multitudini praestertim placeret. Ac possem fortasse clarissimi verbis oratoris indicare , quanam fuerit huius eloquentia. Marcus Tullius , cum de Demetrio Phalereo rudicium ferret, siri a bac reliquit, Hic primus infle-αit orationem, & eam mollem teneramque reddidit, & suauis, sicut fuit, videri maluit, quam grauis, sed suauitate ea, qua perfunderet animos, non qua perfringeret, tantum ut memoriam concinnitatis suae, non quemadmodum de Pericle scripsit Eupolis, cum delectatione aculeos etiam relinqueret in ani

mis Ium, a quibus esset auditus. Non fuit A vitique

Caesaris dictum. M. Tuillius lib. de Clar. Otat.

89쪽

Panicarola lenis, R placidus in

alcenans

Norat. de Arie Poet. Demosth. Orat. de Coronas Paniearola qua- ,ri potuerit cia se in senectute.

D DE SACRIS ORATORI Bus

mtique primus Panicarola, qui banc dicendi υμ

am ingrederetur, sed nemo magis elabor aras in genere illo compto G amoeno, cui nimium etiam

fortasse deditum fuisse ipsium aliquis existimaret. Eras orasor sane grauis , immo b=lendidus, et ela sue miribarur tamen plus habere placidi et iucundi, quam rigidi ac stueri , poti que in hanc

partem inclinare, quam in istam. Sed tantum eras in eo venum is es grasia, ut qui nudue ipsium imitari, ne mediocrem quidem in eo co- nasu assequi laudem potuerint. Lateribus erufrmisiims , es longos verborum ambitus unic restiratione comprehendebas. Itaque, non rotun do solum ore, quod et ras auctor ad laudem retuleras , loquebatur, sed tanta velocitate μαι ille verborum comprehensiones decurrebat uno spiritu, prosus ut menderentur aliqui, memores, AEPAinem in eo reprehensium olim a Demolahene; quia tu lis interuallis ille non respiraret. At quia naturam in dicendo sequebatur ducem, non pracepta artis , qua foret in eam eloquentia gloriam euectus; ideo poterat dubitari, num Atate ingraueficente, fuerit in concionum laude magnopere processurus. ferte e I animaduersium pubescentem euauditum fuisse magna cum omnium admiratione, qua virum est prosecuta , non tamen creuit unam annis; aiebantque nonnulli, qui conciones illius

90쪽

extremas audierant ,si ei contigisset , ut senectutem adipisseretur, euenire fortasse potu e , ως, amisso iam aetatis flore, nequaquam tanti con eursus ad eum ferent. Verum ego sic flatuo ,

quamuis ea non fuerint incrementa, vel fama, mel eloquentia, qua cursum alaaeis AEauarent, potuisse tamen accidere, ut reputans ille vergentessam annos, qua ero prudentia, et ingenio, rui- dicendi rasionem iniret, canosque suos o naret etiam quadam orationis senectute. uia tum habuere celebritatis illius exordia, nee immerito , propter lumina , et per rinos ornatuae

ingenj , qui videlicet in illis emisabarata. δεῖ imitatores , et assecla secuti nimium infeliciter eam incipiendi normam, uno tenore stemper hac principia ducebant ab aliqua similitudine, quam iam asueta aures illico praestentiebant, eratque tota natim concione similitudinis eius expectatio, quam eum ingenti senire fastu, et pompa ver-

orum scirent. At non ita veteres conflueuere 3 semperque vitium habebit exordium, et alia qua cumque pars orationis, ubi trita iam appareat eonfluetudo. Oportet enim oratorem a communi recedere confluetudine et τμ. Oportet etiam orationem initio nostram esse merecundiorem , et