장음표시 사용
101쪽
te praestare potest, scienter equos, arma, caeteraque, quibus bella geruntur, tractare. Quibus quidem rebus ita sese ha bentibus, jam facillimum tuerit cuivis non obtuso, aut ve. cordi omnino perspicere, Ciceronem, & Quintilianum, duos de Romana eloquentia optime omnium meritos, sed illum ejus auctorem, atque parentem, hunc fidissimum assertorem,
atque interpretem, quum nusquam in caeteris, tum de orato.
tis Fine minime inter distentire, aut diversa praecipere; sed optime, sapientissimeque utrumque de dicendi arte sensisse,& praecepisse . Etenim quum Cicero Rhetorices Finem per suadere diectione esse statuit, id quidem spectavit, cujua gra. tia,& ars ipsa inventa est e,& orator, nisi omnino vanias,&sui ostentator, ad dicendum accedit; sed quod tamen sui diximus P praestare, in sola non sit oratoris potestate o Quintilianus autem oratoris Finem statuens bene, hoc est apposte ad persuadendum dicere, id elegit, sumpsitque, quod quum unius Rhetorices esset, tum per eam artifex eius, vel sortuisna adversante, semper posset praestare . Quum alioquin persuadere dictione ultimum esse Finem,& quo orator cui dictum est Pad agendum moveatur, & alias saepe & in secun do, & in ultimo Institutionum libro non inficietur. Tendit enim inquit ad vietoriam , quam dicit, sed quum bene dixit,.
etiamsi non vincat, id, quod arte continetur, essecit . Nam hoc alias, inquit, nemo dubitabit, omnem oratorom id agere, ut Iudici, quae proposita fuerint, vera, & honesta videan . tur . Et haec de oratoris Fine, deque omnibus, quin In praesenti disputatione pro nostro instituto duximus asserenda. disseruisse suffecerit. Reliquum fuerit , quae contra Matthaeus Siculus , & Bonifacius Bembus diversis, studiis commenti sunt, videre, atque refellere.
Antequam Matthaei, & Bonifacii commenta refellere incipiat Christophorus, de eorum ingenio, eruditione,
& scriptis, judicium profert in libri secundi Prooemio.
Non est faelle, Helia Capreole, hoc disputationis genus, sed haud seio an Ionge si difficillimum, ubi contrariae
una de re rationes pariter sunt refutandae . Quum vix fieri pos.
102쪽
posse videatur , uti unam partem impugnes, quin alteram tueare . Verum duo maxime hac in re mihi non mediocri sunt adiumento, quod nec summa in adversariis est eruditio, nec ea, quae est, illi pro ardentiore, concitatioreque
partium studio magis usi c quod post patebit J quam abusi
sunt. Etenim, ut quod de utriusque ingenio, & eruditione, quantum eX illorum, quae sum confutaturus, scriptis consequi licuit, sentiam, paucis explicem, sic mihi statui. Illos quidem haudquaquam malos esse; sed nec ingenio plane obtuso, aut inerti. Nam & in litterarum studiis, id est in simplicissimo, inno.
centissimoque vitae genere versantur,& nonnulla iidem suis in contentionibus non infice te utique, aut indocte eΚcogitarunt, atque induxerunt. Verum eodem pene ambitionis genere Iahoravere . Nam ut omittam, quod alter Quintilianum , alter Ciceronem praesumpserit laxare9 & Matthaeus una ejus disputationis, quam arbitratu suo concinnasset, non contentus editione, & alteram per dialogum adiecit, in qua nihil aliud omnino quaesivit, aut voluit, nisi uti sibi ipsi de sua,
quam egregiam, summamque videri voluit , eruditione blandiretur ; & Bonifacius citra omnem sane modestiam se Ciceroni, inque arte dicendi opposuit. Quod vero ad doctrinam pertinet, Μatthaeus sane in sermone satis purus, ac tersus, re qui comicam nonnihil oleat orationem. visus est ; sed &qui praeterea ex altioribus disciplinis nonnihil primoribus rutriunt labris libarit. Huius namque rei illud nobis indicium fecit. Quod quum ille qualiter persuasio fiat argutius, eX-sressiusque se putat ostensurum ; inter animae potentias, &sensum, qui non nisi animalis, & compositi est , annumeravit. In dialectica autem &quae ad disputationem pertineant, quid valeat, ex illius argumentis passim ostendemus. Atqui voluit tamen in eo non perspicax tantum . sed circumspectus insuper, ac diligens videri. Si tamen solertia, aut diligentia est, quae non laedant, soli citius arcere; quae maxime instent,
urgeantque, aut non perpendere , aut negligentius cavere . Quae enim minimum contra se faciunt, loca accuratius excludit , quibus oblidetur , ac premitur , in iis hallucinatur . At Bonifacius in caeteris utcumque, sed magno tamen cum intervallo Matthaeum consequitur, sed eo quidem aut auden-
103쪽
tior.aut callidior, quod non solum quae potest, sed etiam quae non 'potest praestare, pollicetur, Ostentatque, minatur multa, sed procul, terret, illudit, insultat. Iacit & tela quandoque sed irrita, atque incerta,&quae non magis in hostem cadant, quam in se, suosque reflectantur. Sed de his hactenus. Jamaam enim ipsorum scripta, & contentiones ita esse plane de
Matthaei, & Bonifacii commentis confutatis , Ilia bello, seu toti Tractatui finem imponit Barzizius Eac
Conclusione. Conclusio. Haec sunt, Vir optime, atque humanissime Helia Capreo. te, quae de Fine Oratoris pro Ciceronis, & Quintiliani assertione statuimus disserenda . In quibus si quid praeter pro.
postum negotium acerbius fortasse , aut minus modeste in adversarios nonnullis videor dixisse, illud certe velim ita accipi, itaque expendi, ut iis persuasum sit, me ab omni aceribitate, atque intemperantia quam maxime abesse ; nihilque me in iis, quorum scripta pro officio, & communi ad eloquentiam aspirantium utilitate refutavi, praeter ignorantiam α praecipitem, atque intolerandam audaciam taxasse. Quod si ii alioquin eo se offensos autumant, ubi quae scripsi, sicubi poterunt, refellerint, pari in me licentia utuntor. Ταquam selicissime, atque longissime, Ula. Brixiar x V. Kal,
Octobris ΜCCCCLXXXX Subsequitur postea Bartholomaei Capreoli, Heliae filii , Epigramma, quod hujusmodi est:
Bartholomaei Capreoli HeIiae F. Inter utrumque caput Latii discordia nuper Orta erat, ingentis causa futura mali. Pro Fabio tulit arma ferox in praelia Bembus, At Siculus magno pro Cicerone fuit. Iam vario assenseu furor hic agitare tumultu Carperat, ct Rbetor fine carere suo. Corrigis hoc pietatis bonos , ct pacis alumne, Bargui , excellens arbiter eloquii.
104쪽
Doctorum liter, rabiosaque iurgia tollis, Et certam finem , materiamque doces. Non tantum studiosa cohors, sed foedere juncti Tullius, ct Fabius te quoque Rhetor amant.
Hanc ipsam quaestionem de Oratoris Fine attingit Gerardus Joannes Vossius Oratoriarum Institutionum lib. 1. c. i. at ibi nulla quod mirum de Cicerone facta mentione, Quintilianum ab Aristotele tantum dissentientem inducit; dum vero asserit, tam alte quorun .dam animos Quintiliani opinionem imbibisse , ut neque Suadam iis aliud persuasuram putet; putarem ipse, neminem futurum, qui Bat Zietii lucubratione perlecta , et calculum suum non adjiciat, & utriusque
opinionis conciliatorem non exosculetur . Hujus Tractatus ab Auctore sibi inscripti meminit Helias Capreolus his verbis Histor. lib. 11. Cbrisopborus Bargitius municeps noster literatissimus argutum de Fine Oratoris opusculum mibi adscripsit . Qui itaque opusculi illius auctorem faciunt Christophorum Barzietium Ber-gomatem, & Medicar Artis in Patavino Gymnasio Protessorem , profecto falluntur. Bonifacit Bembi pariter meminit eodem libro Capreolus, nam ait: Bonifatius quoque Bembus 9 ipse eiυis, Larinis, Graeciseque literis erudit simus, in Ticinensi Zinuasisa ortianis primo, demum ab Innocentio Pontifice Maximoi omam publicus fibetor conducitur . Exstat ad Bonifa- .cium Bembum Laurae Ceretae Brixianae Epistola , quae tertia est inter evulgatas a Jacobo Philippo Tomasino, Laurae inquam illius , quam his verbis idem Capreo lus celebravit eo libro 12. Histor. Sed ea literarum δε-
105쪽
mina 'ruit tum civitas ipsa , ut non modo Viri, quo rum opera plurima, atque doctissima in Symnasiis leguntur , sed etiam Laura Cerere civis n0h a non parvum eis
gantissmarum scripserit usuarum volumen , eo certe
inter Virorum opera dignius , quo multos una ipsa mulier etiam dignissimos excesseris Viros, ut antiquarum forminarum decus , ω praesensium ornamentum ab eruit sinis Viris merito sit appellata. Matthaei autem Collacii, cognomento Siculi, Calabra urbis Neocastri civis, opusculum ipsum, in quo
hujuscemodi quaestionem tractat , carpitque magnos Rhetores Victorinum, & Quintilianum, ad manus habeo . Illud Dominico Mauroceno nuncupavit, & eumdem his verbis collaudat in Praefatione: Amo te mutium,
oe diu, Vir sapientesme Dominice Mauroeene; sed si umde motus amarim, amemve quaeris ' Audi. Non ex largis tuis opibus , nec amplo genere . Haec etsi multitudine opianionis maxima, tamen ea nibu ego quaero, sequor , oe admiror . Sunt enim fortunae, cr infirma , redduntque plerumque homines inertes , oe a virtuse H nos . Sed amore duplici tua virtute, morali, ω intellectuali, quibus oedomi, ω foris apud omnes clares. Hine vera tibi nobilitas, bine vera, ct justa laus, in bis nulla dominae fortuna: potesas. Quaenam autem scribendi sibi fuerit occasio, mox refert: Ecce autem Anton us Adinosus Siculus, Vir integerrimus, et laudum tuarum pr.eco, id insperatomibi obtulit. Num paucis ante diebus mibi in Ret o alto casu factus obvius , inquit Modo, Matidice , cum Viro gravisimo, Dominico Maurocenσδumus in re literaria versati . Post multa, credo, quo me pertentaret, ut si, di-
106쪽
xit, se quaedam babere dubia, nec bactenus comperisse, qMea sibi Ioleteret . Colacius inde occasionem sumpsit libelli conscribendi.
II. Multo operosius, quam propositum Oratori Finem , servandum in Oratione numerum statuere. Quid praestiterit in hoc argumento Rapicius noster, superius memoratus,mox dicemus; sed pritis,ut tanti Viri fortuna innotescat, consulendae sunt binae ejus Epistolae ad Masistratus, Civesque Brixianos, quae inter selectas illas Cla
ror. Viror. leguntur anno III 8. VenetiiS datae. In priore,
ad Brixianam Civitatem, in cujus agro tum Majores sui, tenues quidem, sed innocentes Viri, suarum sibi fortunarum sedem delegerant ante annos ducentos, & amplius , tum ipse quoque natus erat, & bonis artibus institutus, admitti petit his verbis: Itaque etsi per omne tempus , quo jam inde ab extrema adolescentia putris solo abfui, nullas peregrinationis sordes, nullam obscuritatem pagusi um, benigna quadam bominum de me opinione semper bonestatus, ct publiea ab Mnestissimis civitatibus mercede comductus, a Vicetinis etiam, eum nibit tale peterem, aut expectarem, cimitate donatus, ac non ita multo post ab Ulmst simo Decemvirali Consilis Venetias accitus , urbis tamen Ῥenrae mibi desiderium adeo non excidit, ut in dies, atque boras magis, magisque crestat. Nam, ut olim juvenis amoenitatem locorum, oe agri ubertatem admirabar,
ita nunc in senium vergens, vel potius jam plane senex, urbem ipsam mirabiliter expeto, ct ab ea tanquam a cari sima parente in gremium, in quo oe dum vivam , oepon obitum perpetuo eonquiescam, recipi desidero. In altera Vero, Voti compos effectus, gratias agit in hunc mo-M 1 dum:
107쪽
dum: Exstat enim, atqηe eminet, oe baTet auimo bene. f. ii viesri magnitudo, vec mecum modo, Ied cum poseris etiam meis viset. A sibi enim praesitisis, ut post diuturnam peregrinationem multo jam iatiπe animo ad vos tan dem non hospes, scd civis reverti queam. Ilus autem Hamaperuistis, qua facilius per bonestas artes in clarum luc emprodire audeant: quod genus beneficii, etsi in alios quoque plurimos contulisis , mibi tamen multis modis majus, quod in me collatum est, videtur . Nam cum nee a majoribus meis fortiter adita pro vobis pericula Uentare , nec cen-jus magnitudine , ω pηblicomum munerum participatione eisitatem levare possem y vos pro iis omnibus, quibus alii
vomem promerentur , innocentiam meam , et mediocrem
in bonurum literarum sudiis doctrinam, atque didustriam ita amplexi sis, ut nec professonis meae , nee peculii tenuitas, nec Clarensium iniqua obtrectatio, et pertinax contentio vos deterrere potuerit, quominus, quod me veb menter opture intelligebatis , libenter coneederetis.
Bergomatibus SeholisRapicium praefuisse, jam vidimus superius. Quid autem sit, quod in Priore ex modo Iaudatis Epistolis se Venetias a Decemvirali Consilio a citum scribit, apertum nobis facis ipsius Rapicii Sermo de praestantia earum Artium, quae ad recte loquendi, subtiliter disputandi , & bene dicendi rationem pertinent, impressus anno I 14 . Uenetiis, & Venetae Rei Scribis inlcriptus, quos in Praefatione Rapicius ita alloquitur: Cum viderem vos, quorum sudiis ab Uluserissimo Decemvirali Consilio essem datus adjutor, qualiacunque scripta nosera libenter legere, reluctandum diutius tam bonorisco in me desiderio vesro non putavis sed ut omni-b
108쪽
bus legendi copia feri commodius posset, quicquid id est,
quod tantopere petebatis, in gratiam vestram imprimendum curavi. Vos, quod vestro suasufactum est, defendetis, et in pulcberrimas inas artes ita incumbetis, ut facto bine gradu, ad ea, quie altiora sunt, brevi po sitis pervenire , et Janctissime bule Reip. quae vos quasi dulci'-simos liberos mater indulgens alit, et bonectis diIciplinis
instituendos curat , virtutem, Iidem , atque Operam vestram ita probetis, ut quicunque mobis bonores isseruntur, non tam blanda quaedam ad bone ite vivendum invisamemta, quam justa virtutum, ac laborum vestrorum pr.emia esse, omnes merito fateantur. Eo itaque munere apud Venetos Scribas ex Decemviralis Consilii auctoritate functus fuerat Rapicius, quod Baptistam Egnatium Romulo Amasaeo obtulisse jam vidimus, quodque rescribens et Romulus I bilesianam eonditionem vocavit, quoniam Antonio Thilesio , qui munus idem obibat, suaque in Calabriam profectione dimisisse videbatur, su cessor quaereretur. De eo discessu plures exstant Thilesii ipsius Epistolae in libello Epistolar. Claror. Viror. ad Benedictum Rhambertum, & una ad Andream Franciscum Scribarum Principem, seu Magnum Reip. Canis
Opus suum Rapicius Cardinati Reginaldo Polo
dedicavit . Epistolam , seu Praefationem , qua tractati ab eo argumenti ratio describitur, antequam recitem , Lector commoneo, ab Joanne Gerardo Volso Orat. Instit. l. q. c. 4. magnopere commendari Rapicii laborem, ibique ad declarandam argumenti illius utilitatem assirmari, eum operae pretium facturum , qui in
109쪽
conditam alicuJus Orationem in quadrum redigat, ac numerum , quomodo proditur Lararus Bonamicus ,
Philelphi orationem eruditam illam quidem, praeclarisque sententiis refertam, sed nulla juncturae elegantia , ac numeri plane expertem, ita variasse verborum ordine immutato, numeroque addito, ut ab alio quin
vis , quam a Philelpho scripta videretur. Venetiis in AEdibus Pauli Manutii, Aldi niti, anno 1 314. editi sunt Rapicii de Oratorio numero libri , iisque haec praefigitur Epistola, seu Praefatio.
Ad Reginaldum Polum, Cardinalem , in libros quinque de numero Oratorio , vitae Rapicii Praefatio. V Etus querela, ac sortasse non injusta est , omnia vel
quodam mundi senio, vel occulta fati violentia in pejus semper ruere, atque in dies retro ferri: hanc enim esse naturae legem, ut paulatim sortia infirmentur , & magna minuantur, orta occidant, & aucta senescant: sic metallorum venas lapsu temporis exhaustas : sic largos olim sontes vix iam tenui humore distillare: sic poma, sic degenerare fruges, plantas denique ipsas fieri senectutis aridita te deformes. Utinamque in his modo, quae ad corpus alti nent, perniciosa ista lues constitisset; ac non in ea quoque, quibus aluntur animi, multo sevius impetum secisset. Narra, ut omittam, quam multa usui hominum utilia ab antiquis tum diligenter exquisita, tum feliciter inventa, sibi sublata esse Vita conqueratur, possim , si velim , ostendere, nuIIam esse earum artium, quae circulum doctrinae constituunt, quae
ab eo fastigio, in quo veterum beneficio fuerat constituta, lapsu miserabili non deciderit, debi Iemque se, ac mancam esse ingemiscat . Sed non libet mala nostra querelis nihil Proficientibus augere . Longe enim praestat gaudere , quod
jam dudum non Romani modo, & Itali, sed Hispani, Germani, Galli & Britanni illi toto orbe divisi, hanc tantam
bonarum artium ruinam certatim sulcire contendunt, ac eo
110쪽
tiam, sed ad omnium prorsus bonarum artium scientiam latior, ac minus impedita via patere Videatur . Quod ego eum non sine iusto gaudio, & admiratione considerarem , mei nescio quo pacto memet paenitebat. Dolebam enim , quod totam propemodum aetatem ita consumpsissem, ut nihil de posteritate cogitans , in solo eorum profectu , qui a me discere voluissent, mei periculum fecissem, nec unquam, si quid ingenii, & eruditionis in me esset, aliter quam alios
docendo, probare tenta siem . Itaque mutato in melius nisi
me spes fallit proposito, qui saeculi nostri hominibus pro . desse nunquam destitissem, coepi velle posteris etiam pro . desse, si possem . Quod essecturum me putavi, si ex iis, quae scripseram , aliquid, atque id non inutile
publicassem . Cum vero mecum ipse cogitarem, quid tan. dem e multis, quae iacebant contempta , deligerem , venit
in mentem veteris illius sententiae, qua monemur, ut in ea, quam novimus , arte tempus conteramus et statimque animum converti ad libros quosdam de oratorio numero, seu rhythmo , quos amicorum suam inchoatos, propemodum postea abieceram ; non inutiles quidem illos ratus sed veritus, ne male seriati homines prius negligerent, quam intellexissent ; & inspecto tantum titulo consilium meum sta. tim reprehenderent , & clamarent, me post tot Graecos,&Latinos auctores, & illos quidem gravissimos, in re toties agitata, toties scripta, nihil aliud posse, quam quod legibus vetamur, actum agere. Hac ego re, quam objici posse mihi intelligebam, nihil deterritus, sed magis, magisque incitatus, quoscunque vel antiquorum, vel recentiorum tractatus ea de re potui invenire, diligenter legi : ut quosdam ex iis artis rhythmicae peritos negare non ausim , ita illud , nihil reluctante conscientia, a stirmaverim, omnes prorsus perverso nescio quo fastu ductos coniurasse , ne rudes, & imperitos docerent; propterea credo. quod, quae de syllabis demetienis dis, quae de pedum inter se cognatione, amicitia. & inimicitia, atque ordine, deque sublationis . ac positionis, quae in illis fit, diversitate a metricis, ac Ἀhimicis dicuntur, &riusilem prope notae non pauca, quae rudibus, re distendi cupidis ad hujus rei cognitionem necessaria sunt, hum liora