De vnigeniti filii Dei existentia, inter Erasmum Iohannis, & Faustum Socinum Disputatio, a Socino iam ante decennium ex ipsius Erasmi scripto, & sua ad illud responsione composita & conscripta

131쪽

A rg. 8. Eras Ioli. Restit. ΙΟΙ. rectionem suam in caelo reuera fulse, aut certe ese potui'; praesertim cum unicuique Pauli exemplam

notis imum sit, nec ullo modo sit verisimile id Paula concesium fuse, quod christρ concesium non fuerit. ERASΜVS ΙΟΗ ANNIS

hominem ex nihilo,ad hanc terrenam Vitam non est opus ita praestans, ut est ex faucibus aeternae mortis S regno diaboli in caeleste ac aeternum Dei regnum transferre. Totius item mundi iudicium exercere omnium Fhominum,qui ab initio mundi vixerunt,cogitationes, di feta, dc facta cuiusmodi fuerint

nosse, δc de iis sententiam ferre. Iam plurimum ex hoc labefactatur sententia tuae. Nam quemadmodum Deus sua altitudine longissime excedit dignitarem Filii, utpote qui sit sine origine, cum filius ex ipso ori- sinem ducat; indignum est tribuere excetalentissimae maiestati Dei opus vilius &d1Initate inferius operibus Filii; idque ipse

acis, si in operibus reparationis, quae Filio ascribuntur,quidquam est quod certare cum creatione mundi possit. Quemadmodum enim nihil est Deo sublimius x ira nec paria Deo S Christo, nedum infe riora Deo,Chricto praestantiora, tribuere oportet. FAUSTUS SOCINUS. Inhuc tua argumentatione plura fiunt vitia. pria

132쪽

Iez. Arg. 8. Eras Ioli. Relat. tuum enim non id concludit, quod tibi probandum est. Quandoquidem probandum tibi est,christum si ne unigenitum Dei filiam extitiβe,antequam ex vi gine nasceretur. Hic vero concluditur, idq; prorsus obscure, debunt enim ante verba illa, Quem ad modum enim nihil, Crc. haec aut similia verba, quippe qui mundi creationis opus Deo tribuas opus creandi hominis ex nihilo ad hanc te renam uitam non esse tribuendum Deo ubi etiam o mnino subaudiendam est, Immediate. Nam si putas, ex hoc equi, Deum per Filium crea e hominem ex nihilo ad hunc terrenum vitam, unde necefario consequeretur, 'lium extitisse,antequa ex virgine nasceretur; plurimum falleris, Cr prorsus seo υMογιςΘ est ratiocinatio tua. Quid enim Num fortasse constat, Deum mediate sic enim sequendum est non fecise quidquam, is per Filium, aut saltem non vllum insigne opus, quale est opus primae hominis creationis s certe si bacae re constaret, stultus ego egem, qui id negarem, sine quo, visenseres ipse communis docet, ea nec constare, neces epotest; σ.ridicula prorsus esset tota disputatio nostra quisem cerissimum

est, Deum, antequam christus ex virgine nasceretur,

inultu insignia opera mediate fecisse. Itaque est hic principij petitis quam vocant satis euidens, si a

gumentationem illum ad rem utcumque facere velis. id quod ad eum refutandam satis omnino Ue debet. Alia tamen em vitia exponamus. e . Deinde

133쪽

Arg. 8. Era Ioh. Resur. Iog. Deinde igitur, quod ais, indignum e e tribuere Deo opus dignitate inferius operibus Filii - triplicia

ter peccat haec tua enuntiatio. Vnum eius peccatum

est, quod nihil impedit, quominui excellentifim ut quispiam opifex opus aliquod faciat,quod quibusdam alterius opificis multo mitius excellentis operibus sit dignitate inferius: ummodo CT id suo in genere strafectum sit, Cr alia opera ab eo aliquando sint facta,

quae omnibus multo minus excellentis opiscis operiabus longe praestent. ut, exemplicaugat, in pictoribuo videmus, inter quos qui excellentisimi sunt,non abs

tinent saepe ab iis pingendis, quae pingere facilius sit,

quam quaedam alia, quae interdum multo minus exiscellentes pictores pingunt. QDure non leuis est falla eid in illis verbis tuis, inferiora Deo, Christo praestantiora tribui. Non enim, si unum Deo opus tribuitur,quod inferius sit quibusdam operib. chrι-sti; idcirco inferiora Deo, christio praestantiora tribuuntur id enim tum demum vere dici poterit, si generatiam opera, quae Deo tribuuntur, christi operibus inferiora fuerint. AIterum tuae enunciationis peccatum est, quod quaedam opera Ue pol unt,quae nec est, ut Deus per scipsum faciat, quamuis ea non tam praestantia sint,vtalia nonnulla, quae per alios facerepote'quippe quod ipse vi aliqua et facultate sit praeditus, quae in illis faciendis omnino requiratur, nec cum ullo alio communicari queat. E t sane talem invio vim creandi ex nihilo plerique epe volunt; inter

quos, visura in restonsione ad primam ex quatuor G tuis

134쪽

Hγ . Arg. 8. Eras Ioli. Restit. euis iris rationibus attigi, nonnulli ex iis ipsis sunt, qui alioqui de filio Dei ante omnia creato tecum siet

tiunt. Tertium tuae enunciationis peccatum est,quod

cum omnia christi opera,Dei quoque opera sint nam per christum Deus operatur) quidquid dignitatis in ichristi ope ibus est, ad Deum non minus, quam ad christum refertur: immo tanto magis,quanto in Omnibus operationib. maior ratio habetur primae,quam secundae caligae; praefertim vero,cum secunda causa, quas vires ad efficiendum habet, eas omnes a prima

cau a bubet. ut hic profecto contingit,ubi christus, quidquid habet virium, Deo id omne acceptum vire- ferat nece se est.Quid igitur Dei maiestatem minuere potest, si per christum, qui,quantus quantim est, ex ipso est,utiqua opera fecerit praestantiora, quam,non dicam unum quodpiam, sed vel multa el etiam omnia opera sint, quae per seipsum feciis Nonne Cr horam gloria ad ipsum universa prorsus refertur,m illortim praecipua ac primaria: ad christum vero horum pG t; itus nassa, illor si autem secundaria tantum quaedam glorius Nam Pod videris indignitatem huius rei iueo solo constituere, quod Deus per seipsum aliquid faciat, quo quidquam praestantius inter ea inueniatur, quae per christum facit, praeter id,quod in tuae eminciat loliis primo peccato exponendo dictum ea id enim multo magis hic Iocum habere potest, ubi Crpraestantioris π minus praestantis operis praecipuus auctor est ipsie Deus Dico,ad Dei potentiam exagge-

6κdam maxime pertinere, si per alios, quibus ipsie

135쪽

Arg. 8. Eras. Ioh. Refur. 1oy. vim omnem operandi, qua pollent,conferat,ac submia inistret, praestantis ima quaedam opera faciat, quae e tiam ista excedant, quorum Ene per seipsum est auctor. Num tu ipse,ut infra videbimus,vis longe praestantius Ue opus, vim creandi alicui tribuere, quam ipsum creare,adeo ut hoc operi redemptionis,mali sique in christo maiora, qu4m sit ipsa prima hominis creatis, agnoscis, praestare omnino velis. Praeterea ad De ι bonitatem commendandam plurimum facit, . quod ipse Dem hactenus se demittat,ut,cum praestant Nima etiam opera per alios faciat, viliora quaedam

per seipsum facere dignetur; praesertim si ea sint iusmodi, quae beneficentiam eius aliquam insignem

contineant, ut certe continet opus primae crςstionis.

Atqui nihil maiestati Dei potest decedere, ubi tui topere eivi potentia ac bonitas illustratur; quib. .ibus rebus patefaciendis, ipsius gloria poti fimum

continetur. Taceo autem, quod in argumentatione tua christo tamquam opus tribuere videris, quod o- mnium facta Cr cogitationes nouerit. nam hoc op saliquod Ge,nemo arbitror tibi conceperit E RASAIUS IOII ANNIS. Equidem non nego,quin multu faciat ad Dei potentiam exaggerandam, si per alios res praeclaras agat. V erum alterum non ita se habet: id est, quod dixisti de eius bonitate commendanda. Demittit enim quidem se Deus & humiliat, verum no in se ac sua persona, sed in aliis veluti in Cliristo S angelis

136쪽

ao 62 Arg. 8. Era Ioh. Resur. Per quoS humano generi quodammodo seruit. In se vero nihil facit, quod indipnum sit sua immensitate, Sc incomprehensibili maiestate. Exempli gratia indecorum est, si Rex ipse velit ingredi culinam S parare ci- hos; quod tamen ipsi honestum est, si curet fieri per alios . opera vero quae Rex ipsemet in sua persona propria agat eiusmodi esse oporter, quae omnibus aliis S maiestate dc dignitate antecellant, si suam existimatio Dem apud subditos tueri velit. Nam quod, cum coram aliis de quaestione hac nostra circa Iesu Christi personam disputaremus, me in tarrogasti, an aliquid sit opus superius

dignius creatione mundi, quod Deo tri Buatur tamquam proprium opus, quandoquidem Filio velim utraque tam creationis. quam redemptionis opera ascribi: Respondeo,ut tum feci, esse omnino. dc quamquam de illis nunc non sit locus; tamen, data hac Cccasione,breuiter hic quoq; indicabo. Di

co igitur, duo opera Dei esse propria, quae

Creationem reparationem omniaqῖ opera immediate a Christo facta, longissime

antecedunt. Quorum primum est creatio

Filii,quando Deus pro sua infinita potentia

ex nihilo produxit creatorem mundi; cum Christus, omni sua potentia,producere noli

Possit,nisi creaturam, Quia enim per Christum

137쪽

Arg 8. Eramoli. Relat. Io 7.stum Deus omnia condidit, necesse est, ut credamus, Deum ante omnia filio suo indi disse virtutem ex nihilo creandi mundum, angelos,& homines. Sc hoc Dei opus omnium angelorum S hominum artem longissi me superat; ac ipsum initium mundi ac rerii

omnium antecedir,quemadmodum alterum

finem praesentis saeculi sequitur. Id vero est beatissimum illud ac immortale Dei regnii, quando non solum in omnes beatos angelos di homines, sed etiam in filium suum unigenitum aeternum regnum obtinebit,ac sua se

licitat luce ac vita complebit; tum videli- cex, quando futurus est omnia in omnibus. Huic regno Dei opponitur regnum Christi; idq; praesentis mundi terminis continetur, eo quod incipiat cum creatione mundi, &desinat cum cursu huius mundi. quando enim iudicium erit peractum, tradet Filius regnum Deo & patri. Haec dico duo esse opera Dei immediata, quae per se agat, non per alitia quae sua magnitudine omniaChristi opera exςedunt. Volui autem res maximas digito solum mostrare cum mihi sit occasio clara de his aliquid dicendi; quorum defensionem in aliud tempus reflcio. FA V ST VS SOCINUS. Tametsi verum est, Deum per se nihil facere,

quod indignum siti ipsilia in inpresensibili maiis

te; non

138쪽

io 8. Arg. 8. Eras Ioli. Restit te;non tamen hinc siequitur,Decim nequaquam pers ipsam quaedam opera facere, quibusdam minora,quae per alios facit. Neque enim hoc indignum est incomprehensibili eius maiestate.modb opera,quae per seipsum facit,simpliciter c5siderata,vilia non sint ,quemadmodum certe non est creatio. ged a1ne dictum fuit comparate,simpliciter accipis; id est, quod de vilioribus operibus dixi,si cum praestantis', diis quibusdam comparentur, tu de simpliciter vilib. me dicentem facis;Cr idcirco similitudinem aettulisti, negis, qui ipse ingrediatur culinam, Cr cibos paret; impIstiter Crper sie vile est,Crnon tantum RG nobili quolibet viro indignum,si alium habere ros it per quem id faciat. Nec vides intereus similitudo ista vim ullam ad tuam sententiam confrinai

dum habere debet, necesese, ut mundum creare, irelecta,eod i loco ponas,quo ingredi culinam circi

hos parare relectu Regis. quod quam assurdum sit, tu ipse ostendis, qui ipsum opus creandi mundi tanti aestimas, vi vim id faciendi alij dedit e pro opere hi . . beas,quod Christi opera omnia, ne ipsa quidem rep ratione, de qua scilicet antea locutus fueras,excepta, zongsimὶ antecedat. Iani qua do Regis similitudinem attulisti, libet tibi ostendere, quam tuae sententia obsit,si ea recte viaris, Cr non ad spera ab ipso Rege D tu,quae per sic Cr simpliciter sint vilia, sed adea ac commodes,quae, si cum alijs quibusdam comparentur, quae per alios facit, vilia censeri posint. Si igitur

Rex ipse non quid di tu dixi sthino e utar culinam

139쪽

Arg. 8. Eras Ioli. Resur. Io 9. nam Cr cibos paret, sed egeno homini stipem porrigat,aut quidquam cuipiam sua manu donet , vel infimorum hominum querelas ipseaudiat atque compescat; numquid rem se indignam faciet, quid,scilicet, per ministrossuos praestantiora quaedam exequatur sverbi gratia alicuius qui iniuste captiuus ab hosted tineatur, per vim liberationem, iuris iis cau isgr tis imis dictionem,populi sui ab omnibus malis eri iuri s externis defensionem,Cr eiusmodi alia. Numquid priora ista, quae commemoraui, Cr similia alis pcr se ipsumfaciendo,existimationem suam apud ubinditos tueri non poterit s An non potius, quemadmodum, quibusdam Regibus euenise scimus, ea ratione summam humanitatis Cr bonitatis existimationem, eos maiorem etiam venerationem apud omnes sibi conciliabit caeterum quod te,cum coram ullis disputaremur, a me interrogatum fuse dicisud,nisi memoria me vehementer fullit,ad hunc modum se habet. cum ego ad

interrogationem tuam,utrum opus praestantius Get, creatis,an redemptio, idipsum tandem respondigem. quodquaereba3,concedens tibi, redemptionem creat

oni praestare; statim intulisti primi , igitur me idfacere quod absurdum e fiet, id est,christo non concedere, quod minus est, cum tumen concederem, quod est maius; qua de re hic nullam mentionem facis. deinde vero dixisti, indignum e se christo immediatum alia quod opus tribuere , quo aliud praestantius similiter immediatum Deo non tribuatur. Ad illud ego respon- . ., di, nihil

140쪽

Do. Arg. 8. Eras Ioli. Relati di, nihil prohibere, quominus quis alicuius prorn-tioris operis sit auctor, minus vero praestantis non sit, etiam si circa eandem rcin utrumque versetur. Crtuum aduersum me ratiocinationem valde sum admia ratus. Ad hoc vero, postquam ostendissem nihil india ignitatis ea in rc futurum, cum animaduerterem n re se e se ad tuam rationem concludendam quae tamen, quo tenderet, nondum videbam ut opus aliquod Dei immediatum inuenires, quod humani generis re demptione praestantius Get; dixi, me libenter ex te cogniturum, quod nam eiusmodi Dei opus daretur.

Quod cum dixi em, illico reston disti, hoc nullum liud se pope,nisi creationem creatoris, id est christi creationem, eui vim alia omnia creandi indidi fet. Talis, inquam,tunc fuit, si recte memini,argument tio tua,quam nunc in aliam formam vertisti. id quod stentio prorsus praeterqβem, nisi docere voluisem,

interrogationem meum, quae omnino commemoranda

ibi erat, aut ea praetermittenda, quae hic de duobus illis immediatis Dei operibus di eruisti,eiusmodi fu- Ue,ad quam tibi omnino retondendum eget, si rationem contra me tuum concludere velles. Et quidem

rectifime memini,postquam disputatio eo die peracta est, Cr omnes ex Ioco, ubi bubita fuerat, discepimus, me cuidam ex illis, qui interfuerant, dixise, non πω nise mihi in mentem,cum d butaremus,ad tuam argumentatione funditus euertenda dicere,aliud Dei opus inueniri immediatum, quod, si bona eget ratiocinatiora non folgni mandi creationem, sed etiam ipsam creatoris