Opere di Francesco Maria Cavazzoni Zanotti. Tomo primo nono

161쪽

vebitur corpus secundum directionem vis huius. Fac igitur corpus A moveri versus B vi 3 ; advenire illi vim I . Si haec vis ipsum pariter urget versus B, seretur adhuc corpus ad B, & quidem vix o . At si haec vis I corpus urgeat in contrariam partem C , regredietur corpus , & seretur ad C vi 4. His ita constitutis venio iam ad leges motus in corporibus elasticis observandas. Dum corpora duo elastica congrediuntur, praeter vim illam , qua se petunt, vis quaedam nova illis statim exoritur. Nam pellentia atque urgentia sese, comprimuntur. Quapropter exerit se statim vis elastica, atque ut corpora restituat, disiungit eadem, & in contrarias partes repellit. Quare si cognitam habeas vim illam , qua ante congressum ferebantur corpora, & praeterea vim elasticam , quae in congressu ipso statim excitatur utrumque corpus pellens, facile intelliges, qualiterutrumque corpus post congressum serri debeat. Vis autem elastica , quae in congressu corporum excitatur quoniam creditur semper aequalis esse vi ictus, facita cognoscetur ex his, quae dixi de motus legiabus in prima parte physicae. Atque huc spectant leges illae omnes , quas m chanici fusius persequuntur , & reducunt ad sermulas. Quarum legum experimenta fiunt in pendulis duobus se mutuo petentibus. Haec enim pro variis altitudinibus, e quibus demittuntur, velocitates acquirunt quastibet, quibus se petant. CAP. Disiligod by Cooste

162쪽

De aquae elaniritate.

N Ullum fere corpus est illorum quidem, quae sub

sensem cadunt, quin aliqua elasticitate praeditum esse credatur. Sunt tamen qui id negent de aqua; sc enim sibi persuaserunt, eam nulla quamlibet immani vel percussione vel compressione constringi posse ; quod multi experimento etiam cognosci puta

verunt .

Nam globos metallicos aqua repIetos vi summa ecluserunt , tum illos percussionibus, compressionibusque validissimis constringere tentarunt, ac Cum nihil profecerint nam vel constrictio nulla glob rum secuta est , vel aqua per poros exsudavit, vel fractis globis em uxit statim concluserunt, aquam nulla omnino vi constringi posse. Quod si constringi aqua non potest , ne constricta quidem dilatari poterit, in quo posta est elasticitas. Sic multi. Verum non haec tantum valent, ut sit aquae adimenda elasticitas omnino omnis . Nam primum elastica sunt prope omnia; proclive est igitur idem eredere etiam de aquas deinde potuit aqua in experimentis , quae diximus constringi nonnihil, mutata praesertim globorum forma nam certe percussionibus tantis mutari debuit quamvis tamen ea co T a stri. Cooste

163쪽

strictio non fuerit sensibus manifesta . Aqua certe constrictioni est aptissima , constringitur enim vel Ie vissimo frigore. Deinde elasticitas rerum non magnitudine compressionis metienda , sed magnitudine eius vis, quae vel compressas restituit, vel resistit ne comprimantur . Itaque maiorem elasticitatem ebori tribuimus, quam rostypio, etsi gossypium multo magis eonstringatur. Quare cum aqua supra quam credi potes constrictioni resistat, videant Physici ne id ipsum ae-eidat propter summam eius elasticitatem . Praeterea Boyleus experientissimus Physieus cum stanneum globum aqua replevisset, hunc utique constrinxit, ac ne dubitetur , utrum aqua intus inclusa

aliquantulum constricta & ipsa suerit, testatur illam magno impetu exsiluisse simul ac globum acu tenuis: sima per soravit. Verulam ius, & Fabrius simile quid

narrant .

Dites. Cur idem aliis non successit Respondeo, quia vel minorem adhibuerunt vim ad conis stringendum , ut nihil profecerint, vel maiorem. quam opus erat, quo factum est, ut vel globus diffring retur , vel aqua exsudaret. Fortasse aqua antequam exsudavit, aut globum fregit, compressionis non nihil tulerat . At inquies, potuit elasticitas globi in Boyleano experimento effetere, ut aqua impetu exsiliret, nam aqua intrusa in globum per vim fortasse globi latera dilataverat. Quae post restituentia se se aquanta

foras Di iis

164쪽

PARS II. 149 ras egerunt. Recte. Sed nihil est cur id globi potius elasticitati tribuamus, quam aquae. Non ergo satis probatur, aquam casticitate omni carere. CAP. XXVII. De aeris elasieitate. AEr in praestantissimis elasticis numeratur: esse autem elasticum , & quam sit, uno eodemque doce

mur experiment .

Sit tubus A D E Η , cuius unum erus E Η sit brevius, & supra in H perfecte clausum , alterum sit longissimum & supra in A apertum. Sedeat in

fundo mercurius ad eamdem altitudinem C F in utroque crure . In spatio F H aer interceptu . ma

neat.

Infundatur mercurius per A Fig. 26. donec in crure D A altitudinem obtineat B. In altero crure evehetur mercurius ad altitudinem multo minorem G . Quod nempe aer internus constrictusque in G H ipsi resistet, ne ulterius ascendat. Quo aP- parebit elasticum esse. Apparebit etiam quanta sit eius in tali constrictione elasticitas; nam tanta procul dubio erit, quanta erit vis mercurii prementis ipfuna & constringentis. Quidam Physici cum experimentum fecissent in constrictionibus variis , atque in singulis elasticitatem

165쪽

aeris dimensi essent, proposuerunt, eam tanto maiorem esse , quanto minus est spatium , in quo aes constrictus manet. ver. gr. Si spatium sit ter minus, elasticitatem esse ter maiorem . Quam proportionem in constrimonibus parvis concedunt plerique, in vehementissimis negant, aevolunt elasticitatem in his esse multo maiorem, quam postulat proportio illa , Cassinus Dominici filius eam pariter proportionem negat in aperto aere & libero, quem spiramus; nam is quoque superioris aeris pondere compressus est , & elasticitatem exercet suam . Tamen experimentales Physici illam, quam diaximus proportionem , fere semper sequuntur, vel quia est commodissima, vel quia in communibus exinperimentis constrictiones aeris fiunt haud magnae . Dilatatio illa, aut densitas quam habet aer solutus & liber quam que retinet nitendo elasticitate sua adversus pondus superioris aeris , dicitur dilatatio , aut densitas naturalis aeris. Manifestumque est aerem in hac dilatatione , aut densitate tantam habere elasticitatis vim, quanta est gravitas universi a ris superincumbentis, ac duas hasce vires, gravitatem superioris aeris, & elasticitatem in serioris aequales plane esse. Cum autem dicimus, aerem superi rem in inferiorem , atque adeo in subiectas quasque

res gravitare , erunt fortasse nonnulli ad ui credendum tardiores, propterea quia cum tantum aeris nobis incumbat, tamen pondus sentimus nullum . Quorum ratio exemplo est minuenda. Nam ne

illi

166쪽

. 26.

168쪽

. PARS II. I Inli quidem , qui in aquam immersi sunt , superioris

aquae pondus sentiunt; & tamen aqua utique est gravis. Non autem aquae pondus sentiunt, quia premuntur ab aqua non ex una tantum , sed ex omni parte , ideoque constri stionem potius quamdam per totum corpus sentire debent, quam pondus; & vero illam senisunt, ac nos quoque constrimonem ab aere sentiremus, nisi aut sensum diuturnitas sustulisisti, aut ad illam nati ipsam serremus commodisi

CAP. XXVIII.

ι De Machina Pneumatica . FLasti ei tale aeris cognita, sacile intelligebur molitio , quam Hoto Gueri hius excogitavit ad aerem evasis extrahendum, quamque machinam pneumati- eam vocant. Hanc paucis adumbrabimus.

vas P A S, Fig. 27. quod vitreum esse so-

Iet, campanae simile , plano P S imponitur, ac glutine quopiam , sive alio quovis modo sic illi adjungitur , ut ne aer quidem per iuncturam transire pos. sit. Hoc vas recipiens dicitur. Planum PS canaliculum excipit CU, qui ex una parte C hiat in recipiens, ex altera V in latis. simum tubum , sive antliam N T L I. In canaliculum C V insertum est epistomium Ε, quod

169쪽

quod manu conversum se illum occludit, ut aer ex antlia in recipiens migrare nequeat, neque e recipiente in antliam. Infra epistomium E sive in ean aliculo, sive in antlia prope extremum N T , ponitur valvula ad foramen, quae aerem ex antlia sinit egredi, regredientem vero prohibet. Aniliae demum insertus est embolus M B, qui& antrorsum agi versus N T, & retrahi versus I Lpotest, quique lateribus antliae sic aptatur, & congruit, ut nulla aeri pateat via . Hac machina comparata , converte primum epistomium E , ut aer ultro citroque per canaliculum ferri possit. Tum embolum M B retrahe ab N Tversus I L. Tunc sane aer, qui in recipiente P A Sversatur, dilatans se se elasticitate sua , magnania partem se se effundet per canaliculum in antliam. Tu ergo, epistomio E manu converso , canaliculum occlude, & embolo M B antrorsum acto versus N T , omnem aerem ex antlia per valvulam ei lice . Iam partem aeris haud minimam extractam habebis

e recipiente P A S . Quod si idem iterum & ispius

feceris, post plurimas exantiationes nihil tandem aeris in recipiente relinquetur, vel certe adeo parum , ut pro nihilo haberi possit. Sic erit aere vase

extractus .

Huius machinae usus duo edocuit, quae ad aeris gravitatem , elasticitatemque probandam perti. nent . Primum si recipiens arcuatum non sit campanae γ

170쪽

panae instar, extracto aere latera diffringuntur, seu stis vitreis introrsum adactis, quippe quia cum va, est plenum aeris, gravantur quidem eius latera externi aeris pondere , sed aeris interni elasticitato sustinentur . Hoc ergo sublato confringuntur. Deinde in prima exantiatione embolum non dissicile trahes ex N T versus I L, in aliis aliisque usque & usque dissicilius. Nempe cum embolus trahitur in I L, aer externus gravitate sua ipsum premens eius motui resistit; verum aer internus, qui in recipiente, & in antlia versatur, elasticitate sua eumdem motum adjuvat, quae elasticitas in primata. . exantiatione est integra , nondum enim internus aer rarefactus est, in aliis exantiationibus est minor, di- Iarato aere , de rarefacto .

C A P. X X I X.

De variis vel gravitati aeris , Oel elanicitati tribuendis. II ibilia sunt quaedam, quae per gravitatem ae ris, elasticitatemque facillime explicantur; ideoque harum qualitatum indicia certissima habentur. Paucula exponam . Paucis intellectis caetera facile e gnoscuntur . In primis clarum est experimentum Turricelli, quod sic sumitur. Stagnet Mercurius in vasculo. Tu-vvi. III. V hus