장음표시 사용
291쪽
Quantum ad illas herbarum species, quae industria ac cultu hominum indigent: aliae ad delicias : aliae ad esum , aliς vero ad usus medicinales destinati viis
dentur e sed efficaciores istarum sine cultu nascuntur fronte sua in montibus, aruis, rupibus , & Paludibus. Quae deliciari m causa coluntur, aliae odoris suau itate gaudent, aliae noris elegantia, dc aliae ab Vtroque com mendantur . Tres sunt species herbarum , quae victus gratia excoluntur ; dc hae sunt fruges, olera, & lcgumina . Fruger sunt quaedam herbae, quae feruntur in aruis ad panis confectionem: ut Triticum, Secale , Hordeum o quibus annumerantur orysa, milium, pa'nicum, dcc. Olerum nomine designantur herbae, quς in hortis excoluntur causa esus. Per Drumtaa vero in
telliguntur Faba , Pisum, Lens, &similia . Quantam denique ad herbas quae ad Medictoae usum destinantur, de his consulantur Mediei. Dico 6. Pro plantarum propagatione, quod illasiae duabus modis , per viam scilicet naturalem, dc per artificialem ; quarum illa sola duce natura perficitur, nihil ab hominum industria expectans, ista vero surponit quidem sundamentum quς prius iecerit natura; sed illius executio ita hominis industriam postulae, vesine ista propagatio artificialis non nisi difficillime perinficiatur . Propagatis naturalis plantainum , vel fit ex spontanea terrae foecunditate , vel ex deciso natura liter a plantis semine, vel ex pullulat ione radicum quet alius plantas producunt δc multiplicant . Per spim 'neam terra foecuniatatem, nedum gignitur gramen iacampis, aliς Plantae in montibus , Oc aliae in locis Vmbrosis& humidis, ut testatur experientia , sed &in signiores aliquando procreantur arbores in certis quia
busdam locis, teste Τheophrasto 3. hi R. a. ubi. dicit in Cretensi Insula vix subigi terram, quin Cupressi sta
tim enascantur . Planta etiam naturaliter propagantur
per semen ab illis decidens , qui modus plantarum cuilibet est ita proprius, ut nulla sere sit, quae semen
non faciat iuxta genus suum : ut habetur gen. 1. Sea Circa plantarum semina obseruandum est , quomodo serantur, cui parti earum virtus seminalis potissimum insideat, de quomodo ex illis semen debeat exsolui. Propagantur denique planta per radicum pullulationem , exim in herbis, di fruticibus, & interdum in arboribu Prscipuli tam serti lis radicum pullulati* videatur,
292쪽
ut syllia quaedam saepe fructificet ex Vna matre: dc prae. fertim in plantis, quae eae semine non possunt nisi aegre propagari : ut in Rosis, Tutipis, Liliis, &similibus iquia prouida natura, quoa ex una Parte negat, supplet
αuod spectat ad artisicialem plantarem propagatiomm, cum hoc non spectet proprie ad philosophiam, dieam tant tim breuiter tres esse praesertim modos quibus industriosi homines solent propagare Plantas. Primus est, cum grandiusculus surculus sine ulla radice
committitur terrς, via suo trunco emancipatus radices agens sibi proiiideat ; dc hoc modo euadat in arbo. reni: sic olearum rami de facili germinare & virescere dicuntur . Secnndo, germinant plantae per auulsionem; quando stolones quidam ad radices arborum ninti, cum radicis particula avelluntur, dc transplantantur in alia terra. Tertia denique Planta propagatur rer instionem, cum ramusculi unius arboris immi tuntur s sturis aliarum arborum, quibus tenaciter adhae rentes, illis postea agglutinantur, suamque ex alieno succo trahunt Vitam. Illarum Propagationum Principia sunt quidem naturalia , Ut videre est; attamen ad Persectionem non deuenirent, nisi industrius C lonus destinatus fuisset a natura , ut eius ope perfice rentur. Si enim Plantae humano cultu destituerentur, non solum agrestes, steriles, aut ingrati fructus essent 3 verum etiam Plerumque Perirent breui tu e vis dere est invite, qua cultu destituta nihil agrestius deflerilius ; culta vero nil dulcius ac fertilius :& ob hoc fortὶ dicit Scriptura Deum constituisse Protoparentem nostrum in Paradiso terrestri, omni Plantarum gen re instructum, ut operaretur O custodiret illum. Dico s. durationem plantarum esse diuersam pro illarum diuersitate, cum per experientiam constet, herbarum breuissimam esse vitam : insigniorum vero arborum esse longissimam: fruticum autem & aliqua
rum arborum inter haec duo extrema esse modicam. Quis enim non nouit, herbas sere Oimnes annuas esse, di Pauca durare biennio, aut triennio. Arborum Vero aliquae per plura saecula subsistunt, & inter illas Cedrus; quae ob longiorem sui durationem per Plurima Rcula, dicitur immortalis arbor, &aeternitatis symbolum . Rationem diuersis himis durationis platis earum deducit Aristoteles Lib. da Langit. in Erexit.
293쪽
Uἰta ex ipsis vitae principiis , quae sunt calor intratus Praecipuus animae minister, ac Principale vegetatiuinrum operationum instrumentum; & radicalis humor , quo calor ille fouetur , nutritur, S conseruatur. Vbi ergo calor dc humidum rite contemperantur,necesse est vitam esse diuturnam ; breuem vero, si conuenientem inter se proportionem non habeant . Ex quo sequitur
herbas debere esse vitae breuioris 3 quia constant tam re admodum diluto , aqueo, dc facile siccabili ; qui cum non sit durae & compactae substantiae intermixtus , eae qua minus exhalare queat, eo fit, quod cito plantet
cxarescant , dc cito moriantur. Huius autem contra
rium aduenit in certis quibusdam fruticibus , 5c in arboribus quibusdam: in quibus effluxus humoris impeditus facie ut diu vivant arbores illae, sicut oc irum
Plantae, quae celeriter adolescunt crebroque ac copiose ferunt fructiis suos, dc breuioris communiter sunt vitae; quia in illis humor non satis compactus est ac tenax, ideoque actionem calidi non sufficienter tem- Perat: unde interitus accidit plantae: Et ob hoc vita est breuior in Prunis, Ficis , Persicis, re Salicibus . Arbores e contra , quae tardi & magni incrementi sunt, Vt Cupressus, Quercus, & Cedrus ; aut solidiore αco pactiore substantia constant, ut buxus I aut abun- stant Pingui humore, ut olea, oc pinus; aut steriles sunt, Vt ornus & populus, aut denique siccioribus ialocis nascuntur : hae omnes arbores longiorem sortiui Hir vitam . signum enim est in talibus arboribus Praesertim in magni , calorem inesse essicacem, quo tantum incrementum perficitur; qui tamen temperatur lent
di tenaci humore t unde lente operantur arbores illε, α sic perennior est illarii tu vigor. Siquetratur unde mors ct interitus adueniat plautii ;de illis responderi debet, sicut Jc de animalibus ; quoast ilicet illarum mors sit violenta, Vel naturalis et qua tenus principia vitae, quae sunt humor vitalis aut inn tus calor praefestine dc per accidentia, aut sponte x ex naturae deliquio absumuntur , vel extinguuntur . Quando, inquam, accidit vel morbis , vel eradicatione, vel decorticatione, vel decacuminatione, vel alia huiusinodi causa extrinseca , quod humor vitalis .el calor innatus destruatur in plantis 3 tunc vistenta mera ulis accidit . Quaudo vero caloris extinctio
294쪽
sponte naturae aduenit, Propter longam pugnam quam continu. exercet ad decoquendum alimentum ; vel quia humido radicali, quod est sibi proportionaturi fomentum, destituitur, tunc aecidit mors naturalia in plantis, sicut de in animalibus. Cum enim omne agerest agendo repatiatur, necesse est vitalem calorem agendoecontra alimenta ab ipsis quoque repati; sicque Paulatim minui, donec totas extinguatur. Humidum radicate pariter a calore naturali continuo depascitur, α sic absumitur in fine; & quamquam radices continuo humorem trahant, qui deperdito substituatur, de iacturam resarciae; attamen id quod loco abeuntis su rogatur, deterius est: Vnde fit, Vt humor iste recens omnino ineptus euadat ad nutriendum calorem natu ratem, qui suo fomento carens extinguitur, disic deficit naturaliter vita Plantae ; quod idem fie Pariter iii arboribus. Dico C. pro utilitate plantarum, quod nedum sine in ornamentum terrae t cum terra sine plantis squalida, , deformis, dc arida prorsus appareat, Ut videre est ialocis desertis; ubi cum Plantis gratissinin , pulcherrisma , dc ornatissima apparet: sed insuper cedit maxime in utilissimum Vsum hominis dc aliorum animan tium. Prim. enim plantae animantibus exhibent alis mentum , quod ex earum foliis, vel fructibus, vel granis vel etiam radicibus, captatur: cum enim Varius in diuersis animalibus gustus existat, tam Varijs s poribus Plantarum Partes condiuit natura, Vt nullum sit animal cuius gestui aliqua plantarum Pars non sapiat. Secundo plantarum mirabilis structura, gratissima foliorum viriditas, eximia florum elegantia , color, odor, di figura, homini maximam exhibent Voluptatemis; lice: hoc non iaciam brutis animantibus, quae nOIti
capiunt Voluptatem, nisi in duobus sensibus, qui sunt gustus dc tactus; ubi sonus, Visus , dc odores nullo modo , illas delectant , quia pulchritudo in proportione consistit , soli autem homines rerum Proportiones per intellectum cognoscunt, di sic nil mirum est , si pecudes flores elegantissimos , fragrantitanos odores, dc suauissimos sonos negligant; quos homo suspi
cie dc admiratur. Tartio , plantae sint in medieamentum animalia ;- nullusque est morbus, cui se an antidotum natura ia
295쪽
riimque ignoret homo, & paucarum facultates habeae
exploratas. Quia autem perniciosae illius ignorantiae causa alia non est, quam Peccatum originale ex quo focium est, ut qui boni di mali scientiam vetiti Pomi
manducatione acquirere Praesumpsit, mortem dc grinii es morbos incurreret, & eorum ignoraret remedia . Cum autem brutae animantes talis peccati nullomodo sint participes . natura secit, ut instinctu quodam di impulsu naturali , discernere possent suorum mor- horum remedia in plantis instituta ; unde non immerito diximus , quod pIantarum usus sit anima Iibus in medicamentum . αuarto in plantis anima Ita sium domicilium reperiti nil, quoniam auium maior pars in ramis arborum nidulatur , ferarum i tibula sunt sylvae , quibus proteguntur contra coeli inclementias ; & communiter utuntur homines ar-horibus , quas in trabes & tabulas scindunt , Ut ex ipsis domos & naues construant . Imo fertur in Me-Σicana terra reperiri arbusculum aliquod tantae utilita tis, Ut ignem, cibum, Potum , condimentum , me dicamentum, antidotum, filum, acum, Vestes, cal
ceos, tegulas, chartas, & quidquid desiderari potest spraestat usui hominum . r.
Dico ultim 3 quantum ad plantarum proprietates ,
quod earum aliae consequantur mixtionem elemento
Tum, aliae vero sint plantis specificae ; quia non ex elementorum mixtiore proueniunt , sed specificam
Plantae formam consequuntur . Proprietates naturalestiantarum , vel sunt primae , quae immediatὶ ex elementis fluunt a vi calor, frigus humiditas, &sccistas, ex quibus plantae diuiduntur in calidas, frigidas, humidas, & siccas: quatenus harum qualitatum aliqua dominatur, Prae ceteris viget , & alias superati Vel sunt secundae , quae illas primas consequuntur et ut CD IOres, sapores, & odores, itemque virtus emollien di, indurandi, rarefaciendi, condensandi, deliniendi, exasperandi, & similes et Vade, itur communi ter, quod plantarum aliquae sine aperitiuae , opilati vae, dc aliorum effemium productivae: quae ad Mediscinam spectanta ia diximus plantas esse calidas, frigidas, humi das, siccas , quatenus in illis aliqua harum quali latum dominatur , dc alias superat ; notandum est ,
Suos secundum Medicorum licia, una qualitas aliam
296쪽
superet, vel in primo gradu, idest , valde exiliter , i vel in secundo gradu , idest mediocriter; vel in tep-
tio gradu, idest Potenter : Vel demum in quarto gra , dii, idest, usque ad insignem excessim . Dicunt v. s. Brassicam esse calidam in primo gradu , Capparim in secundo, Cinnamomum in tertio, dc Allium in qua to . Volunt Pariter , quod Hordeum frigefaciat ii
Primo gradu, Cucumer in secundo, Portulaca in te tio, dccicuta in quarto. Ferunt etiam Buglossum humectare in primo gradu, Violam in secundo, de in te tio Lactucam. Gndem existimant Foeniculum exsicca re in primo gradu, Plantaginem in secundo, de Absin thium in tertio. Quantu ni autem ad quartum gradum , illum denegant siccitati de humiditati: quae cum sinu. magis Passiuae, quam activae, earum excessus non ita insigniter sentitur. Proprietater specifica plantarum tales dicuntur, quia non Proueniunt ex elementorum mixtione; sed planipsequuntur soriarum specificam : di illae derivantur a corporibus coelestibus, quae illis influunt illas virtutes , Per quas plantae aduersus humores quosdam noxios
valent , vel quibusdam partibus specialiter coadu Cunt, Vel venenorum malignitatem expugnant , Veidenique ipsemet sunt venenosae. Ob hoc Medici do cenu, quod Aloe, Rhabarbarum, dc Scammonium Fflauam bilem expurgent; Colocynthis dc Agaricum Pituitam: Polypodium dc Senna melancholiam. In ter specificas plantarum proprietates recenseri etiam Possunt Amathia dc antipathia, quas habent inter se , eccum animalibus, imo de cum astris: quales sunt sy Pathiae oleae cum vite, Lauri cum Mirtho, dc Palmae Finmellae cum Palma mare : dc ex aduerso antipatbi. Vitis cum Lauro, Brassicae cum Raphano , Oleae cum Quercu, dcc. Ad illas etiam proprietates specificas Per tinent Virtutes illae particulares di admirabiles quibus dam plλntis insitae, per quas prodigiosos di sere magi cos effectus Producunt; ut eum dicitur, quod planx quaedam animalium pugnas arceat, dc hominum rix scedet; quod alia gallos gallinaceos excitet ad duellum; qudd ficus sylvestris tauri ad suum truncum alligati is rociam mitiget; quod illa planta apud Τurcas existen illos essiciat audaces, dc ista apud indos mentem mouς is Prodisiosasque visiqaeso bijciat Phantasi z. . . .
297쪽
V O NIA M anima sensiti εω medium tenet inter ratioualem & Vegetatiuam, cum i ferior sit ad rationalem , ct superior actantinam Vegerativam, quae non cognoscit nisi materialia , Vbi illa circa etiam spis ritualia spirituali modo Versatur, ideo postquam egimus in disputatione praecedenti de anima Vegetante , hic loquendum est de sentiente anima , dicturi postea de anima intellectuali. In hac autem disputatione erunt tria capita, primum scilicet de anima sensitiua & de se si in communi, secundum de sensibus externis in partis aulari,a tertium de sensibus internis.
ANimam sensitivam ct sensum exi stere satis demona
strant operationes omnium animalium .. Quando enim videmus, equum intueri hominem,canem latrare, di alia animalia odorare,vel loco istoueri conijcitur illi- o operationes sensitivas esse in illis;&cum operationes illae procedant a potentijs illas elicientibus, bene in se tur,quod dentur potentiae sensitivae : ac deniquessum tin es potentiae sensitiuae exeant ab anima, quae est illarum Principium ι legitime concluditur, quod anima sensit ara existat in brutis di in hominibus. Non est ergo quod quaeramus hic ae existentia animae sensitivae, sicut nec de existentia sensuum; sed tantum neces se est, quod in hoc capite licetur, quid sint anima sensititia,& sei zus in communi; & quod examinentur aliae dissicu Ita.
qui de bac ni uem suboriri possust .
298쪽
SEnsus sumitur aliquando pro actu secundo, seu pro
actu sentiendi , re actuali sensatione & aliquando Pro actu primo, seu pro facultate sensitiva r ita υt qnan do Iupus videt, dicatur habere actualem sensum VisusI'uando verb non videt actu, sed videre potest, tunc intelligatur habere visum in actu primo,seu facultatem Visiuam . Hic non intendimus Mefinire sensum in actu secundo,sed in actu primo.
ANima sensitiva a priori definitur , actus prἰ scorpori/ organici potoria visam sentientem habentis.
A posteriori vero dicitur e sse principium sentiendi , vegetandi , O lora mouendi . Sensus autem est D sellas anima sensitiuae ad quodlibet θῶ bile percipien dum essentialiter ordinata. Vtraque definitio ex ternu nia lassicienter euidens nulla explicatione indiget.Ani ma sensitiva tripleu sibi vendicat operationum, genuis quandoquidem est eognoscitiua rerum materialium . deinde est appetitiua rei sensibilis ex praeuia illius co gnitione: tandemque est loco marina et motu Progres sionis , ut aues, Pisces , & omnia fere animantia ἔaut saltem motu constrictionis & dilationis , V postr ,&conchnia, quae non mouentur progressive. Ternarius ille potentiarum numerus ex anima sen stiva procedens potest colligi ex hoe , quod tot sis potantia in animali, quot requiruntur facultates necesso ria ad suum bonum o sinem prosequendum , sed Uxanimal suum bonum obtineat & finem, requiruntuς tantum tres illae facultates ; ergo tres illae potentiMmerito concedi debent animae sensititit. Minor Pro batur ex hoc , quod animali conueniat comparare suum finem, non tantum ex instinctu naturali, ut Plan
tiss sed ex cognitione aliqua sensuum; Ad hoc auris requiritur , Ut per sensus cognoscat suum finem, ς illum appetat , &Vt se transserat ad ipsum , si est abiens , . quae tria designant potentiam cognosculuam, appetitu mi R loco motivam:de quibus antea .
299쪽
Quod s dicere videatur Aristoteles aliam in animalis
hus non dari facultatem motricem ab appetitu, quem ille philosophus vocat principium motuι animalis et Resp. appetitum in animali esse principium motus imperandi z iron Vero elicitiuum . Sic enim in animan. tibus Percipiuntur actiones vitales, quod Primo a'τrehendane obiecta per sensus, deinde Prosequantur ea, quae sibi conuenientia sunt ; ac denique per facubtatem motricem progrediantur ad ista capesses da . evnde tres supradictae operationes merito dicuntur Conuenire animalibus, di esse animae sensitiuae operationes . .
aeuod bruta animantia habeant facultatem sensitivam , nil euidentius. ακοd in illis se virtua loco mεHua , nil liquidius : re quεd appetitiua facultar in illis reperiatur, sussicienter comprobat ratio; Per quam ha anus, quod inclinatio sequatur formam di ipsi pr Portionetur et unde sicut formas naturales sequitur Iaturalis inclinario , ita sormas vitaliter acceptas Perensus internos & externos sequitur quaedam inclinaetio vitalis; quae proinde in brutis reperitur, Vbi vin eatur ametitur sensitivus. Ille autem appetitus sensit M us est quadam vitalis facultat, qua animat se mouet
- ῆι , qua per sensum apprehendit ad prosequenta, obiecta , qua sibi renuensentia sunt , O ad fetiendu- qua sibi sunt nociva. unde Theologi inclinationem εIlam ad bonum per sensus apprehensum sensualitatem
petitur fossilis, in brutis tque ac in hominis
hio, diuiditur in concupiscibilem & irascibilem; ut amplius habetur in Morali . Concupiscibilis est facultas appetitus sensitivi, per quam animal cupit bona Persensum apprehensa de abhorret a malis ilIis opposuis. Ir cibisis vero est lacultas eiusdem appetitus sensitivi , Per quam animal sese excitat ad bona ardua , ct irascitur turbaturque contra mala di obstacula, quae impe diunt talis boni assecutionem et di ideo facultas irasci bilis propugnatrix esse perhibetur, & defensatrix Partis concupiscibilis sex motus habet, qui ideo dicu tur Pasiones, quod fiant cum passione quadam deal
Passiones appetitus concupiscibilis sunt Amor Rodium, Desiderium oc Fusa, Gaudium, di Tristitia.
300쪽
Ratio talis diuersitatis petitur ex varia apprehensione boni delectabilis , & mali ipsi oppositi, circa quos versatur concupiscibilis appetitus. Dum enim animal Per sensus apprehendit honum delectabile , ve sibi conueniens, nascitur amor ;& odium procedit, si ap- Prehendatur malum, ut disconueniens. Si aute m bo. num , ct malum apprehendantur Vt absentia, nascitur desaeerium boni amati, & fuga mali exosi . si vero Vtrumque arerehendatur Vt Praesens , nascitur Τακ-dium de bono praesertim, dc tristitia de malo. . Sic etiam enumerantur Passiones, seu motus appetitus irascibilis,qui feruntur circa bonum arduum acquis rendum, & malum expugnandum; & qui sunt spes , desperatio, timor, audacia, &ira. Quod si bonum arduum apprehendatur Ue adeptu difficile , possibile t men et tunc nascitur speret si vero apprehendatur ve imis possibile , nascitur desperatis. Si mala, &pericuIa,qui bus impeditur boni possessio. sint grauia quidem, su- Perabilia tamen, nascitur audata a,qua animus ad illa e Pugnanda instigatur. Si vero pericula apprehendantur, nee satis virium se habere sentiat animal ad ea superanda, nascitur Gmor . si demum illa mala inserantur ab aliquo, nascitur ira, quae est anetitui vindicto eεntra u-
Uuus Bonaventura, & Alexander Alensis volu ne
animas sensitivas impersectorum animalium Pr duci a coelo. Alii vero existimant animam sensitivam Produci a semine decidente a quod nedum est causa ensectrix organisationis corporum, sed, dc animationis animaIlum, etiam persectorum . Per animalia autem imperfecta, illa praesertim intelliguntur , qtiae ex Putra materia fiunt; siue in mari, Ut anguillς , quas Aristoteles s. da Hi R. animal. eap. 16. dicit Prodire ex vi gine putri; sicut , dc de ostreis narrat Plinius yo. mptis r. sue in terra, ubi ex lignis corrosis tine , ex mam dore aereo Papiliones, terra pulueri sata sormicae Procreautur,